Hội chứng Pica: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Hội chứng Pica là một rối loạn ăn uống, trong đó người bệnh có hành vi lặp đi lặp lại việc ăn các chất không phải thực phẩm và không có giá trị dinh dưỡng trong thời gian ít nhất 1 tháng. Theo Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần, Phiên bản thứ năm (DSM-5) của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ (American Psychiatric Association - APA), hành vi này chỉ được chẩn đoán là Pica khi không phù hợp với giai đoạn phát triển của người bệnh, không thuộc các tập quán văn hóa hoặc xã hội được chấp nhận, và nếu xuất hiện đồng thời với một rối loạn tâm thần hay bệnh lý nội khoa khác thì mức độ hành vi phải đủ nghiêm trọng để cần được đánh giá và điều trị riêng.

Thuật ngữ "Pica" có nguồn gốc từ tiếng Latinh pica-pica, là tên của loài chim ác là (magpie), loài chim nổi tiếng với thói quen nhặt và ăn nhiều loại vật thể khác nhau một cách ngẫu nhiên. Tên gọi này phản ánh đặc điểm điển hình của hội chứng là xu hướng ăn các chất không được xem là thực phẩm.

Theo tiêu chuẩn DSM-5, chẩn đoán Pica được xác lập khi người bệnh đáp ứng đầy đủ các tiêu chí sau:

• Có hành vi ăn các chất không phải thực phẩm và không có giá trị dinh dưỡng kéo dài liên tục ít nhất 1 tháng.
• Hành vi này không phù hợp với mức độ phát triển của người bệnh. Ví dụ, trẻ nhỏ thường có thói quen đưa đồ vật vào miệng để khám phá môi trường xung quanh, đây là hiện tượng sinh lý bình thường. Vì vậy, DSM-5 không khuyến cáo chẩn đoán Pica ở trẻ dưới 2 tuổi (24 tháng).
• Hành vi không phải là một phong tục, tập quán hoặc thực hành văn hóa được cộng đồng chấp nhận.
• Nếu người bệnh đồng thời mắc một rối loạn tâm thần khác hoặc một tình trạng y khoa (chẳng hạn như mang thai), hành vi ăn các chất không phải thực phẩm phải đủ nghiêm trọng để cần được đánh giá và điều trị như một vấn đề riêng.

Các chất được người bệnh ăn rất đa dạng và khác nhau giữa các trường hợp. Một số loại thường gặp bao gồm đất hoặc đất sét (geophagia), đá lạnh (pagophagia), tinh bột sống (amylophagia), đá hoặc sỏi (lithophagia), cùng với giấy, phấn viết, than, tro, tóc, vải, xà phòng, bột talc, bã cà phê, vỏ trứng và nhiều vật liệu khác không có giá trị dinh dưỡng. Việc ăn kéo dài các chất này có thể gây ra nhiều biến chứng, như ngộ độc, thiếu vi chất dinh dưỡng, nhiễm ký sinh trùng, tổn thương đường tiêu hóa, tắc ruột hoặc các biến chứng khác, tùy thuộc vào loại chất được ăn và thời gian tồn tại của hành vi.

Mặc dù Pica có thể xuất hiện như một rối loạn độc lập, tình trạng này cũng thường gặp đồng thời với nhiều rối loạn tâm thần khác, bao gồm tâm thần phân liệt, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD), chứng nhổ tóc (trichotillomania) và các rối loạn phát triển thần kinh. Do đó, khi đánh giá người bệnh nghi ngờ mắc Pica, cần tiến hành thăm khám toàn diện, bao gồm đánh giá sức khỏe thể chất, tình trạng dinh dưỡng và các rối loạn tâm thần đi kèm. Cách tiếp cận này giúp xác định nguyên nhân, phát hiện các biến chứng và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp cho từng người bệnh.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng Pica

Hội chứng Pica có một biểu hiện lâm sàng đặc trưng là hành vi ăn lặp đi lặp lại các chất không phải thực phẩm và không có giá trị dinh dưỡng. Ngoài triệu chứng cốt lõi này, người bệnh có thể xuất hiện nhiều biểu hiện khác do hậu quả của việc ăn vật lạ, đặc biệt khi tình trạng kéo dài hoặc gây biến chứng. 

• Ăn các chất không phải thực phẩm: Người bệnh có xu hướng ăn một cách lặp đi lặp lại hoặc cưỡng chế các chất không có giá trị dinh dưỡng như đất, đất sét, đá lạnh, giấy, tóc, than, tro, phấn, xà phòng hoặc các vật liệu khác trong thời gian ít nhất 1 tháng. Đây là dấu hiệu đặc trưng và là tiêu chí quan trọng nhất để chẩn đoán hội chứng Pica.
• Chỉ thích một loại vật chất nhất định: Phần lớn người mắc hội chứng Pica thường chỉ thèm và ăn một loại chất không phải thực phẩm duy nhất, mặc dù một số trường hợp có thể ăn nhiều loại vật chất khác nhau.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải hội chứng Pica

Biến chứng của hội chứng Pica phụ thuộc vào loại chất được ăn, số lượng và thời gian kéo dài của hành vi. Các biến chứng thường gặp bao gồm:

• Biến chứng đường tiêu hóa: Ăn tóc, giấy, vải hoặc các chất khó tiêu có thể dẫn đến hình thành khối bã, gây táo bón, bán tắc hoặc tắc ruột. Trường hợp nặng có thể gây loét, thủng đường tiêu hóa và cần can thiệp ngoại khoa.
• Thiếu hụt vi chất dinh dưỡng: Hành vi ăn các chất không có giá trị dinh dưỡng có thể làm giảm lượng thức ăn thông thường hoặc cản trở hấp thu các vi chất, đặc biệt là sắt và kẽm, dẫn đến thiếu máu và suy dinh dưỡng.
• Ngộ độc kim loại nặng: Ăn đất, đất sét, sơn cũ hoặc các vật liệu bị ô nhiễm có thể gây phơi nhiễm chì, thủy ngân, asen và các kim loại nặng khác, từ đó gây tổn thương hệ thần kinh, gan, thận và hệ tạo máu.
• Nhiễm trùng và ký sinh trùng: Ăn đất, bùn hoặc các chất bẩn làm tăng nguy cơ nhiễm giun sán, vi khuẩn và các tác nhân gây bệnh đường tiêu hóa.
• Rối loạn điện giải: Một số trường hợp có thể xuất hiện hạ kali máu, gây yếu cơ, mệt mỏi và rối loạn nhịp tim.
• Biến chứng răng miệng: Thói quen ăn đá lạnh hoặc các vật cứng có thể gây mòn men răng, ê buốt, nứt hoặc gãy răng.
• Rối loạn chuyển hóa: Ăn tinh bột sống với số lượng lớn có thể làm tăng đường huyết, tăng cân và tăng nguy cơ béo phì.
• Biến chứng thai kỳ: Ở phụ nữ mang thai, Pica làm tăng nguy cơ thiếu máu, suy dinh dưỡng và phơi nhiễm kim loại nặng, từ đó ảnh hưởng bất lợi đến sự phát triển thể chất và thần kinh của thai nhi.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người có dấu hiệu nghi ngờ mắc hội chứng Pica nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và đánh giá sớm, đặc biệt trong các trường hợp sau:

• Thường xuyên ăn các chất không phải thực phẩm: Có hành vi ăn đất, đá, giấy, tóc, xà phòng hoặc các vật chất không có giá trị dinh dưỡng kéo dài từ 1 tháng trở lên.
• Hành vi ăn vật lạ xuất hiện ở trẻ từ 2 tuổi trở lên: Trẻ tiếp tục ăn các chất không phải thực phẩm sau giai đoạn khám phá bằng miệng hoặc hành vi ngày càng lặp lại.
• Xuất hiện các triệu chứng bất thường: Đau bụng kéo dài, táo bón, buồn nôn, nôn, sụt cân, mệt mỏi, xanh xao hoặc các dấu hiệu nghi ngờ thiếu máu.
• Có dấu hiệu ngộ độc hoặc biến chứng: Ăn phải sơn, pin, kim loại hoặc các chất nghi chứa chì, thủy ngân; xuất hiện đau bụng dữ dội, nôn liên tục, chướng bụng, đi ngoài ra máu hoặc không trung tiện, đại tiện được.
• Phụ nữ mang thai có hành vi ăn vật lạ: Cần được thăm khám để đánh giá tình trạng thiếu vi chất và hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến thai nhi.
• Người có rối loạn tâm thần hoặc rối loạn phát triển: Người mắc rối loạn phổ tự kỷ, khuyết tật trí tuệ hoặc các rối loạn tâm thần có hành vi ăn vật lạ nên được bác sĩ chuyên khoa đánh giá và điều trị.

Đến nay, nguyên nhân chính xác của hội chứng Pica vẫn chưa được xác định, và chưa có bằng chứng khẳng định một yếu tố đơn lẻ là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh. Nhiều nghiên cứu cho thấy Pica có thể hình thành do sự kết hợp của các yếu tố sinh học, tâm lý và môi trường.

Một số yếu tố được cho là có liên quan đến sự xuất hiện của hội chứng Pica gồm:

• Thiếu vi chất dinh dưỡng: Thiếu sắt là yếu tố được nghiên cứu nhiều nhất và thường gặp ở người mắc Pica. Ngoài ra, thiếu kẽm và một số vi chất khác cũng được ghi nhận có liên quan. Tuy nhiên, cơ chế chính xác giữa thiếu vi chất và hành vi ăn vật lạ vẫn chưa được làm sáng tỏ.
• Yếu tố tâm lý: Căng thẳng kéo dài, sang chấn tâm lý, bị bỏ bê hoặc lạm dụng trong thời thơ ấu được cho là có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện Pica ở một số đối tượng.
• Rối loạn phát triển thần kinh và tâm thần: Hội chứng Pica thường gặp hơn ở người mắc rối loạn phổ tự kỷ, khuyết tật trí tuệ, tâm thần phân liệt hoặc rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD).
• Mang thai: Pica có thể xuất hiện trong thai kỳ, đặc biệt ở phụ nữ bị thiếu sắt hoặc thiếu vi chất. Ngoài sự thay đổi nội tiết, một số giả thuyết cho rằng hành vi này có thể là đáp ứng sinh học trong giai đoạn cơ thể có nhu cầu dinh dưỡng tăng cao.
• Giả thuyết bảo vệ cơ thể: Một số nhà nghiên cứu cho rằng việc ăn đất sét hoặc các chất không dinh dưỡng có thể giúp hấp phụ độc tố hoặc giảm hấp thu các chất có hại tại đường tiêu hóa, đặc biệt trong thời kỳ mang thai và giai đoạn đầu đời. Tuy nhiên, giả thuyết này vẫn đang được nghiên cứu và chưa được chứng minh đầy đủ.

Những ai có nguy cơ mắc phải hội chứng Pica? 

Hội chứng Pica có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến hơn ở một số nhóm đối tượng sau:

• Trẻ em từ 2 tuổi trở lên: Đây là nhóm mắc bệnh thường gặp nhất, đặc biệt ở trẻ có chậm phát triển hoặc rối loạn hành vi.
• Phụ nữ mang thai: Pica thường xuất hiện trong thai kỳ, nhất là ở những người có thiếu vi chất dinh dưỡng.
• Người mắc rối loạn phát triển thần kinh: Bao gồm người mắc rối loạn phổ tự kỷ, khuyết tật trí tuệ hoặc chậm phát triển.
• Người mắc rối loạn tâm thần: Pica có thể gặp ở bệnh nhân tâm thần phân liệt, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) và một số rối loạn tâm thần khác.
• Người sống trong điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn: Đặc biệt là những người bị suy dinh dưỡng hoặc thiếu sự chăm sóc y tế.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải hội chứng Pica

Một số yếu tố được cho là làm tăng nguy cơ xuất hiện hội chứng Pica, bao gồm:

• Thiếu sắt và các vi chất dinh dưỡng: Đây là yếu tố nguy cơ được ghi nhận phổ biến nhất và có mối liên quan chặt chẽ với Pica.
• Tiền sử căng thẳng hoặc sang chấn tâm lý: Căng thẳng kéo dài, bị bỏ bê hoặc lạm dụng trong thời thơ ấu có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng Pica

Chẩn đoán hội chứng Pica chủ yếu dựa trên khai thác bệnh sử và tiêu chuẩn chẩn đoán theo DSM-5, kết hợp với khám lâm sàng và các xét nghiệm nhằm xác định nguyên nhân cũng như phát hiện biến chứng. Do không có một xét nghiệm đặc hiệu để khẳng định Pica, bác sĩ sẽ chỉ định các phương pháp phù hợp tùy theo từng trường hợp.

• Khai thác bệnh sử và đánh giá hành vi ăn uống: Đây là bước quan trọng nhất trong chẩn đoán. Bác sĩ sẽ hỏi về loại vật chất người bệnh ăn, tần suất, thời gian kéo dài (ít nhất 1 tháng), độ tuổi xuất hiện, hoàn cảnh xảy ra hành vi và tiền sử bệnh lý tâm thần hoặc rối loạn phát triển. Đồng thời, bác sĩ cũng đánh giá xem hành vi này có phù hợp với giai đoạn phát triển hoặc tập quán văn hóa của người bệnh hay không.
• Khám lâm sàng: Khám lâm sàng giúp phát hiện các dấu hiệu của thiếu dinh dưỡng và biến chứng do Pica gây ra, chẳng hạn như thiếu máu, sụt cân, đau bụng, táo bón, chướng bụng, tổn thương răng miệng hoặc các dấu hiệu ngộ độc kim loại nặng.
• Xét nghiệm máu: Xét nghiệm máu thường được chỉ định để đánh giá tình trạng sức khỏe tổng quát và tìm nguyên nhân liên quan, bao gồm công thức máu, nồng độ sắt, ferritin, kẽm, điện giải và các xét nghiệm khác khi cần thiết. Nếu nghi ngờ phơi nhiễm chì hoặc kim loại nặng, bác sĩ có thể chỉ định định lượng chì máu hoặc các xét nghiệm độc chất phù hợp.
• Xét nghiệm phân: Ở những người có tiền sử ăn đất, bùn hoặc các chất có nguy cơ nhiễm bẩn, xét nghiệm phân có thể được thực hiện để phát hiện ký sinh trùng hoặc các tác nhân gây nhiễm trùng đường tiêu hóa.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp X-quang, siêu âm, CT hoặc nội soi đường tiêu hóa có thể được chỉ định khi nghi ngờ người bệnh nuốt dị vật, tắc ruột, thủng đường tiêu hóa hoặc hình thành khối bã.
• Đánh giá tâm lý và tâm thần: Nếu nghi ngờ Pica liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ, khuyết tật trí tuệ, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD), tâm thần phân liệt hoặc các rối loạn tâm thần khác, người bệnh có thể được đánh giá bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý để xác định các bệnh lý đồng mắc và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp.

Phương pháp điều trị hội chứng Pica hiệu quả

Điều trị hội chứng Pica cần được cá nhân hóa dựa trên loại chất người bệnh ăn, nguyên nhân liên quan, mức độ hành vi và các biến chứng kèm theo. Hiện chưa có thuốc đặc hiệu cho Pica, vì vậy hướng điều trị chủ yếu là giảm tiếp xúc với vật chất nguy hiểm, khắc phục thiếu hụt dinh dưỡng, can thiệp hành vi và hỗ trợ tâm lý - xã hội. Pica thường cần sự phối hợp giữa bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc tâm thần, chuyên gia dinh dưỡng, nhà trị liệu hành vi và nhân viên xã hội. Các thành viên trong nhóm điều trị cần thống nhất thông tin và hướng dẫn dành cho người bệnh cũng như người chăm sóc. 

• Hạn chế tiếp xúc với chất gây thèm: Gia đình cần loại bỏ hoặc cất giữ ngoài tầm với các vật liệu người bệnh thường ăn, chẳng hạn như đất, sơn bong tróc, pin, giấy, tóc hoặc hóa chất. Trong một số trường hợp, có thể cung cấp chất thay thế an toàn có kết cấu tương tự để hỗ trợ giảm dần hành vi Pica.
• Bổ sung vi chất dinh dưỡng: Người bệnh nên được xét nghiệm để phát hiện thiếu sắt, kẽm và các vi chất khác. Khi xác định có thiếu hụt, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung phù hợp kết hợp điều chỉnh chế độ ăn. Không nên tự ý sử dụng sắt hoặc khoáng chất khi chưa được đánh giá chuyên môn.
• Can thiệp hành vi: Điều trị hành vi là biện pháp quan trọng, đặc biệt ở người khuyết tật trí tuệ hoặc rối loạn phát triển. Các kỹ thuật thường được áp dụng gồm củng cố tích cực, chuyển hướng hành vi, giám sát và hướng dẫn người bệnh phân biệt thực phẩm với vật không ăn được. Chiến lược củng cố khác biệt giúp thay thế hành vi ăn vật lạ bằng một hoạt động an toàn và phù hợp hơn.
• Điều trị biến chứng: Các biến chứng như thiếu máu, ngộ độc chì, nhiễm ký sinh trùng, táo bón, rối loạn điện giải hoặc tổn thương răng cần được xử trí theo từng tình trạng cụ thể. Trường hợp tắc ruột, thủng đường tiêu hóa hoặc nuốt dị vật nguy hiểm có thể cần nội soi, phẫu thuật hoặc điều trị cấp cứu.
• Giáo dục người bệnh và người chăm sóc: Người bệnh và gia đình cần được hướng dẫn về chế độ ăn lành mạnh, nguy cơ của việc ăn các chất không dinh dưỡng và cách kiểm soát môi trường sống. Cha mẹ nên tăng cường giám sát trẻ, hạn chế tiếp xúc với vật nguy hiểm và ghi nhận thời điểm, tần suất xuất hiện hành vi để hỗ trợ quá trình điều trị.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng Pica

Chế độ sinh hoạt:

• Tuân thủ kế hoạch điều trị và tái khám đúng lịch để theo dõi tiến triển của bệnh.
• Tránh tiếp xúc với các vật chất không phải thực phẩm mà người bệnh có xu hướng ăn, đồng thời cất giữ hóa chất, sơn, pin, đất bẩn và các vật nguy hiểm ngoài tầm với.
• Áp dụng các biện pháp can thiệp hành vi theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, chẳng hạn như chuyển hướng sự chú ý, củng cố tích cực và xây dựng thói quen thay thế phù hợp.
• Duy trì môi trường sống sạch sẽ, an toàn và tăng cường giám sát đối với trẻ nhỏ hoặc người suy giảm nhận thức.
• Giảm căng thẳng, đảm bảo ngủ đủ giấc và duy trì các hoạt động học tập, làm việc, vui chơi phù hợp để hạn chế các yếu tố thúc đẩy hành vi ăn vật lạ.
• Người chăm sóc nên quan sát, ghi nhận thời điểm, tần suất và loại vật chất người bệnh ăn để hỗ trợ bác sĩ đánh giá hiệu quả điều trị.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Xây dựng chế độ ăn cân đối, đa dạng và đáp ứng đầy đủ nhu cầu năng lượng cũng như các vitamin, khoáng chất thiết yếu.
• Tăng cường các thực phẩm giàu sắt như thịt đỏ, gan, hải sản, trứng, các loại đậu và rau lá xanh đậm nếu không có chống chỉ định.
• Bổ sung thực phẩm giàu kẽm như thịt, cá, hải sản, sữa, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt.
• Kết hợp thực phẩm giàu vitamin C để hỗ trợ hấp thu sắt từ thức ăn.
• Chỉ sử dụng viên bổ sung sắt, kẽm hoặc các vi chất khác khi có chỉ định của bác sĩ sau khi được đánh giá tình trạng thiếu hụt.
• Hạn chế để người bệnh tiếp cận hoặc thay thế bữa ăn bằng các chất không có giá trị dinh dưỡng, đồng thời khuyến khích hình thành thói quen ăn uống đúng giờ và đủ bữa.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng Pica hiệu quả

Hiện nay chưa có biện pháp nào có thể phòng ngừa hoàn toàn hội chứng Pica. Tuy nhiên, việc phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ, duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý và xây dựng môi trường sống an toàn có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như hạn chế các biến chứng liên quan.

• Đảm bảo chế độ dinh dưỡng đầy đủ: Thiếu sắt, kẽm và một số vi chất dinh dưỡng được xem là những yếu tố liên quan đến Pica. Vì vậy, cần duy trì chế độ ăn cân đối, đa dạng và bổ sung vi chất theo chỉ định của bác sĩ khi có thiếu hụt.
• Sàng lọc ở nhóm nguy cơ cao: Trẻ em, phụ nữ mang thai, người mắc rối loạn phổ tự kỷ, khuyết tật trí tuệ hoặc người có tiền sử Pica nên được theo dõi và đánh giá sớm để phát hiện hành vi ăn vật lạ, từ đó can thiệp kịp thời.
• Hạn chế tiếp xúc với các chất không phải thực phẩm: Cất giữ đất, sơn, pin, hóa chất, thuốc, vật sắc nhọn và các vật liệu người bệnh có xu hướng ăn ngoài tầm với của trẻ em hoặc người suy giảm nhận thức. Đồng thời, cần duy trì môi trường sống sạch sẽ để giảm nguy cơ tiếp xúc với các chất độc hại.
• Can thiệp hành vi sớm: Ở người có nguy cơ hoặc đã từng mắc Pica, các biện pháp điều chỉnh hành vi như chuyển hướng sự chú ý, củng cố tích cực và xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh có thể giúp hạn chế tái phát.
• Khám sức khỏe định kỳ: Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm tình trạng thiếu vi chất, thiếu máu hoặc các rối loạn sức khỏe liên quan đến Pica, từ đó có kế hoạch điều trị và phòng ngừa biến chứng kịp thời.