Hẹp niệu quản là gì? Những điều cần biết về hẹp niệu quản

Niệu quản là hai ống nhỏ nối từ thận xuống bàng quang, có nhiệm vụ dẫn nước tiểu ra ngoài cơ thể. Mỗi niệu quản dài khoảng 25 - 30 cm và có thành cơ giúp co bóp nhịp nhàng để đẩy nước tiểu xuống bàng quang. Cấu trúc này hoạt động liên tục, kể cả khi bạn nằm nghỉ. Nhờ cơ chế van ở đoạn nối với bàng quang, nước tiểu không chảy ngược lên thận. Niệu quản đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì dòng tiểu thông suốt và bảo vệ chức năng thận.

Hẹp niệu quản là tình trạng thu hẹp bất thường lòng niệu quản, gây cản trở dòng chảy nước tiểu từ thận xuống bàng quang. Tình trạng này có thể do bẩm sinh hoặc mắc phải. Sự tắc nghẽn kéo dài làm tăng áp lực trong đài bể thận, dẫn đến giãn thận và suy giảm chức năng thận nếu không điều trị kịp thời.

Hẹp niệu quản có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phân bố nguyên nhân thay đổi theo nhóm tuổi. Ở trẻ em, nguyên nhân thường liên quan đến bất thường bẩm sinh như hẹp khúc nối bể thận - niệu quản. Ở người trưởng thành, hẹp niệu quản thường là hậu quả của sỏi niệu quản, can thiệp ngoại khoa, xạ trị vùng chậu, nhiễm trùng niệu tái diễn hoặc bệnh lý u ác tính.

Những dấu hiệu và triệu chứng của bệnh hẹp niệu quản

Hẹp niệu quản có thể diễn tiến âm thầm trong giai đoạn đầu, đặc biệt nếu mức độ hẹp nhẹ. Tuy nhiên, khi tình trạng tắc nghẽn rõ rệt hơn, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu và triệu chứng sau:

• Đau hông lưng: Thường là đau âm ỉ hoặc đau quặn từng cơn ở vùng thắt lưng một bên, do nước tiểu bị ứ lại làm tăng áp lực trong thận.
• Tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu khó: Gặp khi hẹp kèm nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Nước tiểu đục hoặc có máu: Có thể xuất hiện nếu niệu quản bị viêm, sỏi cọ xát hoặc tổn thương niêm mạc.
• Giảm lượng nước tiểu: Xảy ra khi hẹp nặng hoặc tắc hoàn toàn.
• Sốt, ớn lạnh: Dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng tiết niệu trên.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh hẹp niệu quản

Hẹp niệu quản nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng do nước tiểu bị ứ đọng lâu ngày trong hệ tiết niệu.

• Giãn đài bể thận: Là biến chứng thường gặp nhất, xảy ra khi áp lực nước tiểu tăng cao làm thận giãn rộng bất thường.
• Suy giảm chức năng thận: Tắc nghẽn kéo dài có thể làm tổn thương nhu mô thận, dẫn đến suy thận một bên hoặc hai bên nếu không can thiệp.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn: Nước tiểu ứ đọng tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, gây viêm thận bể thận.
• Sỏi tiết niệu thứ phát: Do dòng tiểu không lưu thông tốt, dễ lắng đọng tinh thể tạo sỏi.
• Nhiễm trùng huyết: Trường hợp nặng, nhiễm trùng từ thận có thể lan vào máu, đe dọa tính mạng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc gặp bác sĩ kịp thời đóng vai trò quan trọng trong phát hiện sớm hẹp niệu quản và bảo vệ chức năng thận lâu dài. Bạn nên đi khám nếu xuất hiện đau hông lưng kéo dài, tiểu buốt, tiểu ra máu, sốt kèm ớn lạnh hoặc giảm lượng nước tiểu. 

Những người có tiền sử sỏi thận, phẫu thuật tiết niệu hay điều trị ung thư vùng chậu cũng cần kiểm tra khi có triệu chứng bất thường. Thăm khám sớm giúp chẩn đoán nguyên nhân, xử trí kịp thời và ngăn ngừa biến chứng như giãn thận hoặc suy thận.

Hẹp niệu quản có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, được chia thành hai nhóm chính là bẩm sinh và mắc phải.

Nguyên nhân bẩm sinh: Bất thường bẩm sinh khúc nối bể thận - niệu quản: Do rối loạn phát triển cơ trơn hoặc cấu trúc thành niệu quản từ giai đoạn bào thai. Tình trạng này làm dòng nước tiểu thoát xuống kém hiệu quả ngay từ nhỏ.

Nguyên nhân mắc phải:

• Sỏi niệu quản: Sỏi cọ xát gây viêm, loét niêm mạc và hình thành sẹo xơ sau quá trình lành thương. Hẹp có thể xuất hiện sau khi sỏi đã được điều trị.
• Nhiễm trùng tiết niệu tái diễn: Viêm kéo dài gây tổn thương thành niệu quản và tăng sinh mô sợi. Quá trình xơ hóa dần dần làm lòng niệu quản hẹp lại.
• Can thiệp ngoại khoa hoặc nội soi tiết niệu: Phẫu thuật vùng bụng, vùng chậu hoặc đặt ống thông lâu ngày có thể gây tổn thương niệu quản. Sẹo sau mổ là nguyên nhân phổ biến gây hẹp mắc phải.
• Xạ trị vùng chậu: Tia xạ có thể gây xơ hóa mô quanh niệu quản và giảm tính đàn hồi thành ống. Biến chứng này thường xuất hiện muộn sau điều trị ung thư.
• Khối u hoặc xơ hóa sau phúc mạc: Khối u trong ổ bụng hoặc vùng chậu có thể chèn ép từ bên ngoài. Sự chèn ép kéo dài làm cản trở dòng nước tiểu và dẫn đến hẹp thứ phát.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh hẹp niệu quản?

Một số đối tượng dưới đây có nguy cơ mắc phải hẹp niệu quản cao hơn:

• Người có tiền sử sỏi thận hoặc sỏi niệu quản: Sỏi có thể gây viêm, tổn thương niêm mạc và hình thành sẹo xơ dẫn đến hẹp.
• Người từng phẫu thuật hoặc can thiệp tiết niệu: Nội soi, đặt stent, mổ vùng bụng - chậu có thể để lại sẹo tại niệu quản.
• Bệnh nhân điều trị ung thư vùng chậu bằng xạ trị: Tia xạ làm xơ hóa mô quanh niệu quản theo thời gian.
• Người bị nhiễm trùng tiết niệu tái diễn: Viêm mạn tính làm tăng nguy cơ hẹp do sẹo xơ.
• Trẻ em có dị tật bẩm sinh đường tiết niệu: Bất thường cấu trúc từ khi sinh ra có thể gây hẹp sớm.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh hẹp niệu quản

Các yếu tố làm tăng nguy cơ hẹp niệu quản như tiền sử sỏi tiết niệu tái phát, nhiễm trùng đường tiết niệu kéo dài, từng phẫu thuật hoặc can thiệp nội soi vùng tiết niệu, xạ trị vùng chậu và có khối u chèn ép niệu quản. Ngoài ra, dị tật bẩm sinh đường tiết niệu cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Những yếu tố này dễ gây viêm, tổn thương hoặc xơ hóa thành niệu quản, dẫn đến thu hẹp lòng ống theo thời gian.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán bệnh hẹp niệu quản

Việc chẩn đoán hẹp niệu quản cần sự phối hợp giữa thăm khám lâm sàng và các phương pháp cận lâm sàng. Khám lâm sàng giúp bác sĩ nhận diện triệu chứng như đau hông lưng, rối loạn tiểu tiện và khai thác tiền sử sỏi, phẫu thuật hoặc nhiễm trùng. 

Tuy nhiên, do bệnh có thể diễn tiến âm thầm, các xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quyết định trong việc xác định vị trí, mức độ hẹp và đánh giá chức năng thận. Sự kết hợp hai phương pháp giúp chẩn đoán chính xác và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

Các phương pháp cận lâm sàng chính gồm:

• Xét nghiệm nước tiểu và máu: Phát hiện tiểu máu, nhiễm trùng và đánh giá chức năng thận qua chỉ số creatinin.
• Siêu âm hệ tiết niệu: Phát hiện giãn đài bể thận hoặc ứ nước do tắc nghẽn.
• Chụp CT hệ tiết niệu: Xác định rõ vị trí hẹp và nguyên nhân như sỏi, khối u.
• Chụp niệu đồ hoặc nội soi niệu quản: Quan sát trực tiếp lòng niệu quản, giúp đánh giá chính xác đoạn hẹp và hỗ trợ điều trị.

Phương pháp điều trị bệnh hẹp niệu quản

Điều trị hẹp niệu quản nhằm mục tiêu giải phóng tắc nghẽn, bảo tồn chức năng thận và xử lý nguyên nhân gây bệnh. Phương pháp cụ thể sẽ tùy thuộc vào vị trí, mức độ hẹp và tình trạng sức khỏe của người bệnh.

• Điều trị nội khoa: Dùng kháng sinh nếu có nhiễm trùng kèm theo và theo dõi sát bằng siêu âm. Tuy nhiên, thuốc không thể làm hết hẹp nếu đã có sẹo xơ rõ rệt.
• Đặt stent niệu quản: Một ống nhỏ được đặt vào trong niệu quản để giữ lòng ống thông thoáng, giúp nước tiểu lưu thông. Phương pháp này thường mang tính tạm thời hoặc hỗ trợ trước phẫu thuật.
• Nội soi cắt hoặc nong chỗ hẹp: Bác sĩ dùng dụng cụ nội soi để rạch hoặc nong rộng đoạn hẹp. Áp dụng cho hẹp ngắn và chưa xơ hóa nặng.
• Phẫu thuật tạo hình niệu quản: Chỉ định khi hẹp dài hoặc tái phát nhiều lần. Phẫu thuật giúp cắt bỏ đoạn hẹp và nối lại hoặc tái tạo niệu quản.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế diễn tiến bệnh hẹp niệu quản

Duy trì lối sống lành mạnh và chế độ ăn hợp lý có thể giúp hạn chế tiến triển hẹp niệu quản, đặc biệt ở những người có yếu tố nguy cơ như sỏi hoặc nhiễm trùng tiết niệu.

Chế độ sinh hoạt

• Uống đủ nước mỗi ngày: Giúp nước tiểu lưu thông tốt, giảm nguy cơ lắng đọng tinh thể và hình thành sỏi.
• Không nhịn tiểu: Đi tiểu khi có nhu cầu giúp hạn chế ứ đọng nước tiểu và giảm nguy cơ nhiễm trùng.
• Điều trị triệt để nhiễm trùng tiết niệu: Tuân thủ đúng phác đồ thuốc để tránh viêm mạn tính gây sẹo hẹp.
• Tái khám định kỳ: Người từng mổ hoặc có tiền sử sỏi nên kiểm tra định kỳ để phát hiện sớm bất thường.
• Hạn chế hút thuốc lá: Giảm nguy cơ viêm mạn tính và bệnh lý ác tính vùng tiết niệu.

Chế độ dinh dưỡng

• Tăng rau xanh và trái cây: Cung cấp chất xơ, vitamin và hỗ trợ cân bằng môi trường nước tiểu.
• Giảm muối và thực phẩm quá mặn: Hạn chế nguy cơ tạo sỏi.
• Hạn chế đạm động vật quá mức: Ăn quá nhiều thịt đỏ có thể làm tăng nguy cơ sỏi tiết niệu.
• Kiểm soát cân nặng hợp lý: Béo phì liên quan đến nguy cơ rối loạn chuyển hóa và hình thành sỏi.

Phương pháp phòng ngừa bệnh hẹp niệu quản

Phòng ngừa hẹp niệu quản đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ chức năng thận và giảm nguy cơ phải can thiệp phẫu thuật. Do nhiều trường hợp hẹp niệu quản liên quan đến sỏi, nhiễm trùng hoặc tổn thương sau can thiệp, việc kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ có thể giúp hạn chế tiến triển bệnh.

• Uống đủ nước mỗi ngày để giảm nguy cơ hình thành sỏi.
• Điều trị sớm và triệt để nhiễm trùng tiết niệu.
• Theo dõi định kỳ nếu có tiền sử sỏi hoặc từng phẫu thuật tiết niệu.
• Tuân thủ hướng dẫn chăm sóc sau can thiệp nội soi hoặc đặt stent.
• Kiểm soát tốt bệnh lý nền và tái khám đúng hẹn khi có triệu chứng bất thường.