Xương mác là gì? Vị trí, cấu tạo, chức năng và các vấn đề liên quan

Khi nhắc đến xương cẳng chân, nhiều người thường chỉ quan tâm đến xương chày mà bỏ qua xương mác. Tuy nhiên, xương mác lại đóng vai trò quan trọng trong việc giữ thăng bằng, ổn định khớp cổ chân và hỗ trợ vận động linh hoạt. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ giải phẫu xương mác, chức năng, các bệnh lý thường gặp và cách bảo vệ sức khỏe xương mác một cách hiệu quả.

Xương mác là xương gì? Xương mác nằm ở đâu?

Xương mác là xương dài mảnh mai, nằm bên cạnh xương chày trong cấu trúc cẳng chân. Không giống xương chày chịu lực chính từ trọng lượng cơ thể, xương mác chủ yếu hỗ trợ ổn định và là điểm bám của nhiều cơ quan trọng. Nhờ cấu trúc nhẹ và dài, nó góp phần giúp chi dưới linh hoạt hơn mà không làm tăng tải trọng không cần thiết.

Xương mác nằm ở phía ngoài cẳng chân, song song và bên cạnh xương chày (xương chày nằm phía trong). Nó kéo dài từ dưới khớp gối xuống đến khớp cổ chân, với đầu dưới nhô ra tạo thành mắt cá ngoài dễ sờ thấy. Vị trí này làm xương mác ít nổi bật hơn xương chày nhưng rất quan trọng cho sự cân bằng của toàn bộ chi dưới.

Tóm lại, xương mác là xương dài nằm ở phía ngoài cẳng chân, song song với xương chày, có vai trò ổn định và hỗ trợ vận động cổ chân.

Cấu tạo và giải phẫu xương mác

Xương mác có cấu tạo đặc trưng của xương dài nhưng mảnh hơn so với xương chày, giúp nó phù hợp với vai trò hỗ trợ thay vì chịu lực chính.

Đặc điểm hình dạng chung

Xương mác mảnh, dài và hơi cong nhẹ với độ dày giảm dần từ đầu trên xuống đầu dưới. Nó nằm sâu hơn dưới lớp cơ và mô mềm so với xương chày nên khó sờ thấy trực tiếp trừ phần mắt cá ngoài. Đặc điểm này giúp giảm trọng lượng chi dưới nhưng vẫn đảm bảo độ chắc chắn cần thiết cho vận động hàng ngày.

Các phần của xương mác

Về giải phẫu xương mác, xương mác được chia thành 3 phần:

• Đầu trên: Bao gồm chỏm xương mác và phần cổ xương mác phía dưới. Chỏm xương mác có diện khớp để nối với xương chày nhưng hoàn toàn không tham gia vào cấu trúc khớp gối. Đây cũng là nơi dây thần kinh mác chung đi qua, rất dễ bị tổn thương khi có va chạm mạnh.
• Thân xương: Có dạng hình lăng trụ tam giác với 3 mặt và 3 bờ (bờ trước, bờ sau và bờ gian cốt). Đây là điểm bám vững chắc cho các nhóm cơ cẳng chân như cơ mác dài, cơ mác ngắn và một phần cơ chày sau.
• Đầu dưới: Phình to và kéo dài tạo thành mắt cá ngoài. Mặt trong của mắt cá ngoài có diện khớp sên để tham gia cấu tạo nên hố mộng cổ chân, đóng vai trò then chốt trong việc giữ vững khớp cổ chân khỏi các lực vặn xoắn.

Các khớp liên quan đến xương mác

Xương mác kết nối với xương chày qua hai khớp là khớp chày - mác trên và khớp chày - mác dưới. Trong đó:

• Khớp chày - mác trên: Một khớp hoạt dịch giúp truyền tải các xung lực nhẹ từ cổ chân lên gối.
• Khớp chày - mác dưới: Một khớp sợi cực kỳ chắc chắn, được gia cố bởi các dây chằng chày - mác trước và sau.

Những khớp này đóng vai trò quan trọng trong việc giữ vững cấu trúc cẳng chân và cổ chân khi chịu lực xoắn hoặc va chạm.

Vai trò và chức năng của xương mác

Mặc dù không chịu lực chính như xương chày, xương mác vẫn đóng góp thiết yếu vào sự ổn định và linh hoạt của chi dưới. Cụ thể:

Ổn định khớp cổ chân

Xương mác tạo thành mắt cá ngoài, giúp giữ vững khớp cổ chân khi đứng, đi bộ hoặc chạy nhảy. Phần đầu dưới chắc chắn này ngăn chặn cổ chân bị lật hoặc lệch, đặc biệt trong các động tác xoay người hoặc tiếp đất mạnh, giảm nguy cơ bong gân.

Hỗ trợ vận động

Xương mác là điểm bám chính của nhiều cơ cẳng chân như cơ mác bên dài, cơ mác bên ngắn và cơ gập ngón. Nhờ đó, nó góp phần điều khiển các động tác xoay bàn chân ra ngoài, gập cổ chân và duy trì thăng bằng khi di chuyển trên địa hình không bằng phẳng.

Bảo vệ cấu trúc xung quanh

Xương mác bảo vệ các mạch máu và thần kinh vùng cẳng chân ngoài như động mạch mác và thần kinh mác chung. Vị trí bên ngoài giúp nó hấp thụ một phần lực va chạm, giảm nguy cơ tổn thương trực tiếp đến các cấu trúc mềm quan trọng khi vận động mạnh hoặc chấn thương.

Các vấn đề và bệnh lý thường gặp liên quan đến xương mác

Do vị trí bên ngoài và dễ va chạm, xương mác thường gặp chấn thương, đặc biệt khi kết hợp với tổn thương xương chày hoặc cổ chân.

Gãy xương mác

Gãy xương mác thường xảy ra do tai nạn giao thông, té ngã xoắn vẹo hoặc chấn thương thể thao như bóng đá, trượt tuyết. Xương mác có thể gãy đơn độc (hiếm) hoặc kèm gãy xương chày (phổ biến hơn) với các biểu hiện đau nhói vùng ngoài cẳng chân, sưng nhanh, bầm tím và khó chịu lực, cần bất động hoặc phẫu thuật nếu lệch vị trí.

Tổn thương khớp cổ chân liên quan đến xương mác

Xương mác đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định phía ngoài của khớp cổ chân. Các tổn thương tại khu vực này thường không chỉ dừng lại ở xương mà còn kéo theo hệ thống dây chằng phức tạp, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng vận động. Ví dụ:

• Bong gân cổ chân nặng thường làm tổn thương dây chằng quanh đầu dưới xương mác, dẫn đến lật cổ chân.
• Trật khớp chày - mác dưới cũng có thể xảy ra do va chạm mạnh, gây đau dữ dội và bất ổn cổ chân lâu dài nếu không xử lý đúng cách.

Viêm và tổn thương do quá tải

Đau xương mác do vận động lặp lại thường gặp ở người chạy bộ đường dài, vận động viên hoặc lính mới. Biểu hiện của tình trạng này thường là đau âm ỉ dọc ngoài cẳng chân, tăng khi hoạt động, do áp lực tích tụ từ mặt đường cứng hoặc giày không phù hợp.

Nếu đau cẳng chân kéo dài, sưng hoặc hạn chế vận động, bạn nên đến khám chuyên khoa cơ xương khớp để chẩn đoán chính xác qua X-quang hoặc MRI.

Biện pháp bảo vệ sức khỏe xương mác

Để giữ xương mác khỏe mạnh, bạn cần tập trung vào phòng ngừa chấn thương và tăng cường sức mạnh vùng cẳng chân - cổ chân.

• Phòng ngừa chấn thương: Cẩn thận khi vận động mạnh trên địa hình gồ ghề hoặc chơi thể thao tiếp xúc. Mang giày phù hợp có đệm tốt và hỗ trợ mắt cá để giảm lực xoắn lên xương mác, đặc biệt với người hay chạy bộ hoặc chơi bóng.
• Tập luyện và sinh hoạt hợp lý: Tăng cường cơ cẳng chân và cổ chân qua các bài tập như đứng một chân, xoay cổ chân hoặc sử dụng dây kháng lực. Tránh tập luyện quá sức hoặc tăng cường độ đột ngột, khởi động kỹ trước hoạt động để giảm nguy cơ tổn thương do quá tải lên xương mác.
• Dinh dưỡng và chăm sóc xương: Bổ sung canxi từ chế độ ăn với sữa, yogurt, rau lá xanh và cá nhỏ ăn cả xương. Đảm bảo vitamin D qua tiếp xúc ánh nắng mặt trời 15 - 20 phút/ngày và thực phẩm như cá hồi, trứng để tăng mật độ xương và hỗ trợ lành vết thương.

Xương mác tuy không phải xương chịu lực chính nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong việc ổn định cổ chân và hỗ trợ vận động cẳng chân. Việc hiểu rõ vị trí, cấu tạo, chức năng và các bệnh lý liên quan đến xương mác giúp mỗi người chủ động phòng ngừa chấn thương và bảo vệ sức khỏe hệ xương khớp hiệu quả. Hãy lắng nghe cơ thể và áp dụng các biện pháp phù hợp để giữ đôi chân luôn vững vàng, linh hoạt.