Việt Nam đẩy mạnh sản xuất vắc xin trong nước, hướng tới tự chủ công nghệ

Sản xuất vắc xin trong nước không chỉ góp phần bảo đảm nguồn cung cho hoạt động tiêm chủng mà còn thể hiện năng lực nghiên cứu, công nghệ và mức độ chủ động của ngành y tế. Giai đoạn 2023 - 2025 ghi nhận nhiều chuyển biến khi các cơ sở trong nước tiếp tục duy trì sản xuất, tiếp nhận công nghệ mới và tăng cường kiểm định chất lượng. Trong thời gian tới, mục tiêu không đơn thuần là tăng số lượng vắc xin sản xuất trong nước. Việt Nam còn hướng đến làm chủ công nghệ, nâng cao tiêu chuẩn sản phẩm và huy động thêm nguồn lực cho nghiên cứu, sản xuất cũng như chuyển giao công nghệ.

Năng lực sản xuất vắc xin trong nước đang từng bước được nâng cao

Theo kết quả triển khai Chương trình bảo đảm nguồn cung ứng vắc xin cho tiêm chủng đến năm 2030, Việt Nam hiện duy trì năng lực sản xuất 14 loại vắc xin. Hoạt động nghiên cứu và sản xuất tiếp tục được củng cố, đồng thời một số công nghệ mới đã từng bước được tiếp nhận và làm chủ. Tính đến năm 2025, Chương trình Tiêm chủng mở rộng được cung ứng 12 loại vắc xin từ nhiều nguồn. Trong số đó, 10 loại được sản xuất trong nước, bao gồm:

• Viêm gan B;
• Viêm não Nhật Bản;
• Lao (BCG);
• Uốn ván hấp phụ (TT);
• Bạch hầu - ho gà - uốn ván (DPT);
• Bạch hầu - uốn ván (Td);
• Sởi;
• Sởi - rubella;
• Bại liệt uống (OPV);
• Rota.

Hai loại còn lại được nhập khẩu là vắc xin phối hợp 5 trong 1 DPT-VGB-Hib và vắc xin bại liệt tiêm (IPV). Những con số này cho thấy vắc xin sản xuất trong nước đang đóng vai trò đáng kể trong nguồn cung phục vụ Chương trình Tiêm chủng mở rộng.

Một điểm đáng chú ý khác là năng lực công nghệ đang được mở rộng. VABIOTECH đã làm chủ công nghệ sản xuất vắc xin viêm não Nhật Bản bất hoạt trên tế bào Vero, đồng thời phát triển công nghệ vắc xin Hib cộng hợp ở quy mô phòng thí nghiệm/bán công nghiệp và vắc xin phòng bệnh tay chân miệng do EV71.

Trong khi đó, POLYVAC tham gia dự án tiếp nhận chuyển giao công nghệ sản xuất vắc xin mRNA ở quy mô phòng thí nghiệm. VABIOTECH cũng đang tiếp tục nghiên cứu và tiếp nhận chuyển giao công nghệ vắc xin 5 trong 1 trong giai đoạn 2025 - 2030, bên cạnh hợp tác với nhiều đối tác quốc tế về công nghệ phối trộn, đóng ống các sản phẩm vắc xin có nhu cầu cao.

Không chỉ chú trọng sản xuất, hoạt động kiểm định và kiểm nghiệm cũng được tăng cường. Số lô vắc xin được kiểm định và cấp giấy chứng nhận xuất xưởng tăng từ 512 lô năm 2023 lên 818 lô năm 2025, tương đương mức tăng gần 60%.

Mục tiêu hướng tới làm chủ công nghệ sản xuất vắc xin vào năm 2030

Nâng cao năng lực sản xuất trong nước là một phần của định hướng dài hạn nhằm tăng khả năng chủ động về vắc xin. Theo mục tiêu của chương trình đến năm 2030, Việt Nam không chỉ duy trì những sản phẩm hiện có mà còn hướng tới mở rộng khả năng làm chủ công nghệ.

Một số mục tiêu nổi bật gồm:

• Làm chủ công nghệ sản xuất 15 loại vắc xin.
• Vắc xin sản xuất trong nước hướng tới tiêu chuẩn tương đương tiêu chuẩn quốc tế.
• Sản xuất tối thiểu 5 loại vắc xin theo mục tiêu của chương trình.
• Trong đó có vắc xin phối hợp 5 trong 1 phòng bạch hầu, ho gà, uốn ván, bệnh do Hib và một trong hai bệnh là bại liệt hoặc viêm gan.

Đáng chú ý, vai trò của vắc xin hiện được nhìn nhận rộng hơn phạm vi đáp ứng nhu cầu tiêm chủng. Trong định hướng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, sản xuất vắc xin được xác định là một công nghệ lõi, đồng thời là công nghệ và sản phẩm chiến lược cần tập trung phát triển.

Điều này đặt ra yêu cầu phát triển đồng bộ cả chuỗi, từ nghiên cứu, tiếp nhận công nghệ đến sản xuất và kiểm định. Thay vì chỉ quan tâm một cơ sở có thể sản xuất bao nhiêu loại vắc xin, việc đánh giá còn cần xem xét:

• Công suất sản xuất thực tế;
• Trình độ và năng lực công nghệ;
• Mức độ chủ động đối với từng công nghệ;
• Cơ sở vật chất, máy móc và thiết bị;
• Kết quả hợp tác với các đối tác;
• Tiến độ tiếp nhận, chuyển giao công nghệ;
• Khả năng đưa sản phẩm nghiên cứu vào sản xuất và sử dụng.

Như vậy, tự chủ vắc xin là một quá trình dài hạn, đòi hỏi năng lực ở nhiều khâu chứ không chỉ riêng hoạt động sản xuất. Việc tiếp cận và từng bước làm chủ công nghệ mới sẽ tạo thêm nền tảng để Việt Nam nâng cao năng lực cung ứng trong tương lai.

Cần làm gì để tạo bước đột phá cho sản xuất vắc xin trong nước?

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, quá trình phát triển sản xuất vắc xin vẫn còn các khó khăn và điểm nghẽn cần tiếp tục rà soát. Trong đó, cơ chế chính sách, nguồn vốn, công nghệ, cơ sở vật chất, kiểm định và nhân lực đều là những mắt xích quan trọng. Để tạo động lực cho giai đoạn tiếp theo, một số hướng phát triển đáng chú ý gồm:

• Đẩy mạnh nghiên cứu và chuyển giao công nghệ: Cần xác định rõ công nghệ đã làm chủ, công nghệ đang tiếp nhận và khả năng chuyển kết quả nghiên cứu thành sản phẩm cụ thể.
• Huy động thêm nguồn lực đầu tư: Bên cạnh đầu tư của Nhà nước, cần đánh giá vai trò của doanh nghiệp tư nhân, nhà đầu tư trong nước và quốc tế trong chuỗi phát triển vắc xin.
• Nâng cấp năng lực sản xuất: Công suất, máy móc, thiết bị và khả năng đáp ứng công nghệ mới cần được đánh giá cụ thể thay vì chỉ dựa trên số lượng cơ sở sản xuất.
• Tăng cường kiểm định, kiểm nghiệm: Hệ thống kiểm định cần có đủ công suất, trang thiết bị và năng lực kỹ thuật để theo kịp những công nghệ vắc xin mới.
• Hoàn thiện các quy trình chuẩn của thử nghiệm lâm sàng: Các khó khăn, quy định, yêu cầu trong quy trình thử nghiệm lâm sàng cần được đánh giá và hoàn thiện vì có thể tác động đến tiến độ nghiên cứu, chuyển giao, phê duyệt đưa vắc xin vào sử dụng.
• Phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu: Cần xác định những chuyên ngành và vị trí còn thiếu để có kế hoạch đào tạo phù hợp cho hoạt động nghiên cứu, phát triển và sản xuất.
• Tăng liên kết giữa các đơn vị: Trường đại học, viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo, đơn vị sản xuất và các đối tác quốc tế cần tham gia xuyên suốt chuỗi nghiên cứu - phát triển - sản xuất.
• Tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách: Những quy định liên quan đến dược, đấu thầu, giá và phát triển công nghiệp dược cần được rà soát để xác định các vướng mắc còn tồn tại.

Trong đó, nhân lực là yếu tố cần được đầu tư dài hạn. Công nghệ mới chỉ có thể được tiếp nhận và vận hành hiệu quả khi có đội ngũ đủ chuyên môn. Vì vậy, việc kết nối cơ sở sản xuất với trường đại học, viện nghiên cứu và các chương trình hợp tác quốc tế có thể góp phần xây dựng nguồn nhân lực phù hợp cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Tương tự, phát triển sản xuất cũng cần gắn chặt với kiểm soát chất lượng. Khi công nghệ vắc xin ngày càng đa dạng, năng lực kiểm định và kiểm nghiệm phải được nâng cấp tương ứng nhằm đáp ứng yêu cầu đối với sản phẩm mới.

Nhìn tổng thể, Việt Nam đã hình thành nền tảng sản xuất vắc xin trong nước và đang từng bước mở rộng năng lực công nghệ. Tuy nhiên, mục tiêu tự chủ đòi hỏi sự phát triển đồng bộ từ nghiên cứu, chuyển giao, sản xuất đến kiểm định, nhân lực và đầu tư. Tạo bước đột phá để thúc đẩy phát triển sản xuất vắc xin trong nước vì thế là định hướng dài hạn, góp phần nâng cao khả năng chủ động nguồn cung và năng lực công nghệ vắc xin của Việt Nam.