Viêm phổi do bội nhiễm là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng ngừa

Viêm phổi là một trong những bệnh lý hô hấp phổ biến nhưng không phải trường hợp nào cũng diễn tiến đơn giản. Trên thực tế, nhiều người bệnh có thể gặp tình trạng viêm phổi do bội nhiễm, khi vi khuẩn hoặc virus tấn công chồng lên tổn thương hô hấp sẵn có, khiến bệnh trở nên nghiêm trọng hơn. Nếu không được phát hiện và điều trị đúng cách, viêm phổi bội nhiễm có thể dẫn đến suy hô hấp và đe dọa tính mạng, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.

Viêm phổi do bội nhiễm là gì? Có nguy hiểm không?

Viêm phổi do bội nhiễm là tình trạng viêm phổi xảy ra khi phổi đang bị tổn thương bởi một bệnh lý hô hấp ban đầu (thường là do virus) và sau đó bị tác nhân gây bệnh thứ phát như vi khuẩn hoặc virus khác xâm nhập chồng lên. Sự “bội nhiễm” này khiến phản ứng viêm trở nên mạnh hơn, tổn thương phổi lan rộng và bệnh diễn tiến nặng hơn so với viêm phổi thông thường.

Về mặt cơ chế, khi đường hô hấp bị viêm nhiễm ban đầu, lớp niêm mạc phế quản - phế nang bị tổn thương, khả năng bảo vệ tự nhiên của phổi suy giảm. Đây là điều kiện thuận lợi để vi khuẩn hoặc virus khác xâm nhập sâu vào phổi, gây tăng tiết dịch nhầy, làm tắc nghẽn đường thở và cản trở quá trình trao đổi oxy. Hậu quả là người bệnh dễ rơi vào tình trạng thiếu oxy máu và suy hô hấp.

Xét về mức độ nguy hiểm, viêm phổi do bội nhiễm được đánh giá là bệnh lý hô hấp nghiêm trọng, đặc biệt ở các nhóm đối tượng nguy cơ cao như trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến nhiều biến chứng nặng nề như suy hô hấp cấp, rối loạn điện giải, tràn khí màng phổi, viêm màng phổi và thậm chí đe dọa tính mạng. Do đó, viêm phổi do bội nhiễm không chỉ nguy hiểm mà còn đòi hỏi sự theo dõi và can thiệp y tế sớm, đúng phác đồ.

Nguyên nhân gây viêm phổi do bội nhiễm thường gặp

Viêm phổi do bội nhiễm thường xuất hiện khi phổi đã bị tổn thương từ trước, tạo điều kiện thuận lợi để các tác nhân gây bệnh đường hô hấp xâm nhập và phát triển. Các nguyên nhân thường gặp có thể được phân loại như sau:

• Virus đường hô hấp: Đây là nhóm tác nhân khởi phát phổ biến nhất. Virus hợp bào hô hấp (RSV) được ghi nhận là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi và viêm phế quản nặng, đặc biệt ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi. Ngoài RSV, một số virus khác như virus cúm, rhinovirus, coronavirus và các virus hô hấp khác cũng có thể làm suy yếu hàng rào bảo vệ tự nhiên của đường thở, từ đó tạo điều kiện cho tình trạng bội nhiễm xảy ra.
• Vi khuẩn gây bội nhiễm thứ phát: Trong quá trình viêm phổi, vi khuẩn có thể xâm nhập chồng lên tổn thương sẵn có của phổi và làm bệnh diễn tiến nặng hơn. Một số vi khuẩn không điển hình như Mycoplasma pneumoniae và Chlamydia pneumoniae tuy ít gặp hơn nhưng thường gây bệnh kéo dài, khó điều trị và có nguy cơ dẫn đến các biến chứng phức tạp. Khi vi khuẩn phát triển trong phổi đang viêm, phản ứng viêm tăng mạnh, làm tổn thương mô phổi lan rộng.
• Đường lây truyền qua hô hấp và tiếp xúc: Viêm phổi do bội nhiễm có thể lây lan qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện ở khoảng cách gần. Ngoài ra, việc tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với nước bọt, đờm, dịch tiết đường hô hấp, cũng như dùng chung đồ dùng cá nhân với người mắc bệnh, đều làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm.
• Yếu tố môi trường và thói quen sinh hoạt: Môi trường sống đông người, không gian kín, thông khí kém và thói quen vệ sinh cá nhân chưa đảm bảo là những yếu tố thuận lợi thúc đẩy sự lây lan của virus và vi khuẩn, từ đó làm tăng nguy cơ viêm phổi do bội nhiễm.

Dấu hiệu và triệu chứng nhận biết viêm phổi do bội nhiễm

Các dấu hiệu của viêm phổi do bội nhiễm thường khởi phát trên nền một bệnh lý hô hấp có sẵn và có xu hướng nặng dần theo thời gian. So với viêm phổi thông thường, các triệu chứng trong bội nhiễm thường rõ rệt hơn, kéo dài hơn và ít đáp ứng với điều trị thông thường nếu không được xử trí đúng nguyên nhân. Biểu hiện lâm sàng có thể khác nhau tùy độ tuổi, thể trạng và mức độ tổn thương phổi, nhưng nhìn chung được chia thành các nhóm triệu chứng sau.

Triệu chứng hô hấp điển hình

Triệu chứng hô hấp là nhóm biểu hiện nổi bật nhất và có giá trị quan trọng trong việc nhận biết viêm phổi do bội nhiễm:

• Ho nhiều, ho kéo dài: Người bệnh thường ho liên tục, cơn ho xuất hiện cả ngày lẫn đêm và không có xu hướng thuyên giảm sau vài ngày như các nhiễm trùng hô hấp nhẹ. Ho có thể bắt đầu là ho khan, sau đó nhanh chóng chuyển sang ho có đờm.
• Ho có đờm bất thường: Đờm thường đặc, có màu trắng đục, vàng nhạt hoặc xanh, đôi khi kèm mùi hôi. Đây là dấu hiệu gợi ý tình trạng nhiễm trùng đang tiến triển, đặc biệt khi có bội nhiễm vi khuẩn.
• Khó thở, thở nhanh hoặc thở khò khè: Người bệnh có cảm giác hụt hơi, thở gấp, thở nông, rõ hơn khi gắng sức hoặc khi nằm ngửa. Ở trẻ nhỏ và người cao tuổi, khó thở có thể xuất hiện sớm và tiến triển nhanh.
• Đau tức ngực: Cảm giác đau hoặc nặng ngực thường tăng khi ho hoặc hít thở sâu, phản ánh tình trạng viêm lan rộng trong phổi hoặc màng phổi.

Triệu chứng toàn thân

Bên cạnh các biểu hiện tại phổi, viêm phổi do bội nhiễm còn gây ra nhiều triệu chứng toàn thân do phản ứng viêm và nhiễm trùng lan tỏa trong cơ thể:

• Sốt cao và kéo dài: Người bệnh thường sốt trên 38,5°C, cơn sốt có thể tái diễn nhiều lần trong ngày và khó hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt thông thường.
• Mệt mỏi, suy nhược cơ thể: Cảm giác mệt nhiều, uể oải, giảm khả năng sinh hoạt và lao động hàng ngày là biểu hiện thường gặp.
• Chán ăn, rối loạn giấc ngủ: Người bệnh có thể ăn kém, ngủ không sâu giấc do ho, khó thở hoặc sốt về đêm.
• Biểu hiện toàn thân khác: Ở trẻ nhỏ có thể gặp quấy khóc, bú kém; ở người cao tuổi có thể xuất hiện lú lẫn nhẹ, giảm tỉnh táo - đây là những dấu hiệu dễ bị bỏ sót nhưng có ý nghĩa lâm sàng quan trọng.

Cách phòng ngừa viêm phổi do bội nhiễm hiệu quả

Viêm phổi do bội nhiễm thường xảy ra khi đường hô hấp đã bị tổn thương và sức đề kháng suy giảm. Để giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như hạn chế diễn tiến nặng, việc phòng ngừa cần được thực hiện đồng bộ thông qua các biện pháp sau:

• Giữ vệ sinh đường hô hấp đúng cách: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, tránh đưa tay lên mắt, mũi, miệng giúp hạn chế sự xâm nhập của virus và vi khuẩn vào cơ thể.
• Hạn chế tiếp xúc với nguồn lây nhiễm: Tránh tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh đường hô hấp, không dùng chung đồ dùng cá nhân như bát, cốc, thìa, khăn mặt và hạn chế đến nơi đông người khi có dịch bệnh lưu hành.
• Đảm bảo môi trường sống thông thoáng, sạch sẽ: Giữ không gian sinh hoạt thông thoáng, đủ ánh sáng, vệ sinh nhà cửa thường xuyên giúp giảm sự tồn tại và phát tán của các tác nhân gây bệnh trong môi trường.
• Chăm sóc và điều trị tốt các bệnh lý hô hấp nền: Người đang mắc viêm phế quản, viêm phổi, cúm hoặc các bệnh hô hấp khác cần tuân thủ điều trị theo chỉ định y tế, không tự ý ngừng thuốc để tránh nguy cơ bội nhiễm.
• Nâng cao sức đề kháng của cơ thể: Duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ, cân đối, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và sinh hoạt điều độ giúp cơ thể tăng khả năng chống lại các tác nhân gây nhiễm trùng.
• Theo dõi sức khỏe sát sao ở nhóm nguy cơ cao: Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền cần được theo dõi các dấu hiệu hô hấp bất thường để phát hiện và can thiệp sớm.
• Tiêm phòng các bệnh hô hấp theo khuyến cáo y tế: Việc tiêm phòng giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng hô hấp - yếu tố khởi phát quan trọng dẫn đến viêm phổi do bội nhiễm.

Viêm phổi do bội nhiễm là tình trạng bệnh lý hô hấp nghiêm trọng, có thể tiến triển nhanh và gây nhiều biến chứng nguy hiểm nếu chủ quan. Việc nhận biết sớm dấu hiệu, điều trị đúng cách và chủ động phòng ngừa đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ sức khỏe, đặc biệt với trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có bệnh nền hô hấp. Khi có triệu chứng nghi ngờ, người bệnh nên thăm khám y tế sớm để được tư vấn và xử trí kịp thời.