Tự kỷ chức năng cao là gì? Nguyên nhân và các yếu tố liên quan

Trong thực tế, không phải tất cả người tự kỷ đều gặp khó khăn nghiêm trọng trong sinh hoạt hằng ngày. Một số trường hợp vẫn có thể học tập, làm việc và thích nghi với môi trường xung quanh, dù vẫn tồn tại những khác biệt nhất định về hành vi và giao tiếp. Những đặc điểm này đôi khi khiến việc nhận diện trở nên khó khăn hơn.

Tự kỷ chức năng cao là gì? 

Tự kỷ chức năng cao là một dạng của rối loạn phổ tự kỷ, trong đó người mắc có trí tuệ bình thường hoặc trên trung bình, có khả năng nói và học tập, nhưng vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội, hiểu cảm xúc của người khác và thích nghi với môi trường xung quanh.

So với các dạng tự kỷ khác, người mắc tự kỷ chức năng cao có một số đặc điểm nổi bật giúp phân biệt. Trẻ không có biểu hiện chậm phát triển trí tuệ và có thể học tốt ở trường trong nhiều môn học. Ngôn ngữ phát triển gần như bình thường, đôi khi thậm chí phong phú hơn so với bạn bè cùng tuổi. Tuy nhiên, những khó khăn chủ yếu của trẻ nằm ở hành vi và tương tác xã hội, những lĩnh vực mà người ngoài thường khó nhận ra nếu không quan sát kỹ.

Các dấu hiệu của tự kỷ chức năng cao thường biểu hiện dễ bị nhầm lẫn với tính cách cá nhân. Dưới đây là những biểu hiện thường gặp nhất:

• Khó bắt chuyện hoặc duy trì hội thoại tự nhiên với người khác, thường gặp lúng túng khi không biết nói gì tiếp theo.
• Ít hiểu được ý nghĩa ngầm trong lời nói hoặc không nhận ra cảm xúc của người đối diện qua nét mặt và giọng nói.
• Có sở thích lặp đi lặp lại và rất chuyên sâu vào một lĩnh vực cụ thể, đôi khi ở mức độ vượt trội so với tuổi.
• Nhạy cảm với âm thanh, sợ ánh sáng hoặc có phản ứng mạnh khi môi trường xung quanh thay đổi đột ngột.
• Thường thích làm việc một mình và cảm thấy thoải mái hơn khi không phải tương tác xã hội nhiều.

Một điều quan trọng cha mẹ cần lưu ý là trẻ mắc tự kỷ chức năng cao thường trông bình thường bên ngoài, nên dễ bị bỏ qua trong thời gian dài. Các dấu hiệu thường trở nên rõ rệt hơn khi trẻ bước vào môi trường xã hội như trường học, nơi đòi hỏi nhiều kỹ năng tương tác hơn. Vì vậy, cần có đánh giá chuyên môn để xác định chính xác tình trạng của trẻ, thay vì dựa vào quan sát thông thường.

Nguyên nhân và các yếu tố liên quan đến tự kỷ chức năng cao

Hiện nay, y học vẫn chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây ra tự kỷ chức năng cao. Tuy nhiên, một số yếu tố chủ chốt đã được ghi nhận là có mối liên hệ mật thiết đến sự hình thành và phát triển của tình trạng này:

• Yếu tố di truyền đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong các gia đình có tiền sử mắc rối loạn phổ tự kỷ. Khi trong gia đình đã có thành viên mắc phải tình trạng này, nguy cơ xuất hiện ở các thành viên khác thường được ghi nhận là cao hơn đáng kể so với mức trung bình của dân số chung.
• Sự khác biệt đặc thù trong cách thức não bộ tiếp nhận và xử lý thông tin cũng được xem là một trong những cơ chế nền tảng của tự kỷ chức năng cao. Những biến đổi trong cấu trúc kết nối thần kinh này tạo nên sự khác biệt trong khả năng tương tác xã hội cũng như tư duy của cá nhân.
• Một số yếu tố tác động từ môi trường trong suốt thời kỳ bào thai cũng được các nhà nghiên cứu đặc biệt lưu tâm. Tình trạng nhiễm trùng ở người mẹ hoặc các biến chứng không mong muốn xảy ra khi mang thai là những tác nhân có thể liên quan đến quá trình phát triển hệ thần kinh của trẻ.

Có nhiều quan niệm sai lầm phổ biến về nguyên nhân gây ra tự kỷ cần được đính chính rõ ràng:

• Tự kỷ chức năng cao không phải do cách nuôi dạy của cha mẹ gây ra, cha mẹ không cần tự trách bản thân khi nhận được chẩn đoán này.
• Tình trạng này không liên quan đến việc trẻ cứng đầu hay không nghe lời, đây là cách hiểu sai dẫn đến nhiều áp lực không cần thiết cho trẻ.
• Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy việc tiêm vaccine có liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ, theo kết luận từ nhiều nghiên cứu lớn trên thế giới.

Cách hỗ trợ người tự kỷ chức năng cao

Việc hỗ trợ đúng cách đóng vai trò quyết định trong sự phát triển của trẻ mắc tự kỷ chức năng cao. Càng can thiệp sớm, hiệu quả càng cao, trong đó giai đoạn trước 6 tuổi được xem là thời điểm vàng để cải thiện kỹ năng xã hội và hành vi.

Hiện nay có nhiều phương pháp được áp dụng tùy theo nhu cầu và đặc điểm của từng trẻ:

• Trị liệu hành vi theo phương pháp ABA giúp trẻ hình thành các hành vi tích cực và giảm thiểu hành vi không phù hợp thông qua các bài tập có cấu trúc rõ ràng.
• Trị liệu ngôn ngữ hỗ trợ trẻ cải thiện khả năng diễn đạt, hiểu ngôn ngữ xã hội và sử dụng ngôn từ phù hợp trong các tình huống giao tiếp khác nhau.
• Huấn luyện kỹ năng xã hội giúp trẻ học cách bắt chuyện, duy trì hội thoại, đọc cảm xúc người khác và ứng xử phù hợp trong các tình huống xã hội thực tế.

Ngoài ra, gia đình là nền tảng quan trọng nhất trong quá trình hỗ trợ trẻ. Cha mẹ cần kiên nhẫn và nhất quán trong cách tiếp cận, dạy trẻ từng kỹ năng nhỏ theo từng bước và không so sánh trẻ với những trẻ khác. Mỗi tiến bộ dù nhỏ đều cần được ghi nhận và khích lệ để trẻ có động lực tiếp tục phát triển. Cha mẹ nên chủ động tìm đến chuyên gia trong các trường hợp sau:

• Khi trẻ gặp khó khăn rõ rệt trong giao tiếp xã hội và tình trạng này kéo dài theo thời gian.
• Khi hành vi của trẻ bắt đầu ảnh hưởng đến việc học tập hoặc sinh hoạt hàng ngày.
• Khi cha mẹ không chắc chắn về các dấu hiệu đang quan sát thấy và cần được đánh giá chuyên môn để có câu trả lời chính xác.

Nhìn chung, việc tìm hiểu tự kỷ chức năng cao là gì giúp nâng cao nhận thức và giảm bớt những hiểu lầm không cần thiết về rối loạn này. Khi được phát hiện và hỗ trợ đúng cách, người tự kỷ chức năng cao có thể phát huy thế mạnh và cải thiện chất lượng cuộc sống. Sự đồng hành từ gia đình và chuyên gia đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình này.