Trẻ sơ sinh nhẹ cân: Nguyên nhân, nguy cơ sức khỏe và cách chăm sóc

Trẻ sơ sinh nhẹ cân thường khiến ba mẹ rất lo lắng. Hiểu rõ các nguyên nhân khiến em bé bị nhẹ cân, nhận biết các nguy cơ bệnh lý đi kèm và áp dụng cách chăm sóc dinh dưỡng chuẩn đúng cách sẽ giúp bé bắt kịp đà tăng trưởng và phát triển thể chất toàn diện.

Trẻ sơ sinh nhẹ cân là gì?

Trẻ sơ sinh nhẹ cân là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ những em bé cất tiếng khóc chào đời với trọng lượng cơ thể dưới 2.500 g (2,5 kg), bất kể trẻ được sinh ra ở tuần tuổi thai nào (sinh đủ tháng hay sinh thiếu tháng).

Tình trạng thiếu hụt cân nặng ở trẻ mới sinh được chia thành 3 cấp độ:

• Trẻ sơ sinh nhẹ cân: Cân nặng khi sinh từ 1.500 g đến dưới 2.500 g.
• Trẻ sơ sinh rất nhẹ cân: Cân nặng khi sinh từ 1.000 g đến dưới 1.500 g.
• Trẻ sơ sinh cực kỳ nhẹ cân: Cân nặng khi sinh dưới 1.000 g.

Cân nặng khi sinh là chỉ số phản ánh trực tiếp sự phát triển của thai nhi trong tử cung mẹ. Trẻ sinh ra bị nhẹ cân có lượng mỡ dưới da rất mỏng, dự trữ năng lượng hạn chế và các cơ quan nội tạng chưa hoàn thiện chức năng sinh lý.

Các nguyên nhân khiến trẻ sơ sinh nhẹ cân khi chào đời

Tình trạng trẻ sơ sinh nhẹ cân xuất phát từ 3 nhóm nguyên nhân tác động trực tiếp từ phía người mẹ, thai nhi và quá trình mang thai:

Sinh non

Sinh non là nguyên nhân phổ biến nhất. Trẻ sinh ra trước tuần thứ 37 của thai kỳ chưa kịp hoàn thiện quá trình tích lũy mỡ và tăng trưởng cân nặng nhanh trong những tuần cuối thai kỳ (thường diễn ra từ tuần 32 - 40).

Hội chứng thai chậm phát triển trong tử cung (IUGR)

Trẻ sinh đủ tháng (sau tuần 37) nhưng cân nặng vẫn dưới 2.500 g do gặp tình trạng suy dinh dưỡng bào thai.

Nguyên nhân do bánh nhau bị xơ hóa, bánh nhau nhỏ hoặc dây rốn thắt nút làm giảm lưu lượng máu và dưỡng chất từ mẹ sang nuôi thai nhi.

Nguyên nhân từ sức khỏe và dinh dưỡng của người mẹ

• Mẹ bị suy dinh dưỡng, thiếu máu thai kỳ, tăng huyết áp bẩm sinh, tiền sản giật hoặc mắc bệnh tiểu đường thai kỳ.
• Mẹ mang đa thai (song sinh, tam thai) khiến không gian tử cung bị chèn ép và dinh dưỡng phân chia.
• Mẹ sử dụng chất kích thích, uống rượu bia, hút thuốc lá hoặc thường xuyên làm việc căng thẳng, kiệt sức trong thai kỳ.

Những nguy cơ sức khỏe nguy hiểm ở trẻ sơ sinh nhẹ cân

Do khả năng dự trữ năng lượng hạn chế, lớp mỡ dưới da ít và các cơ quan, hệ thống miễn dịch chưa phát triển hoàn thiện, trẻ sơ sinh nhẹ cân có nguy cơ gặp nhiều vấn đề sức khỏe trong những ngày đầu sau sinh. Mức độ nguy cơ phụ thuộc vào cân nặng lúc sinh, tuổi thai và tình trạng sức khỏe của từng trẻ. Một số biến chứng thường được quan tâm gồm:

Hạ thân nhiệt

Trẻ nhẹ cân có lớp mỡ dưới da mỏng, diện tích bề mặt cơ thể tương đối lớn so với cân nặng nên khả năng giữ nhiệt kém và dễ mất nhiệt ra môi trường. Nếu không được giữ ấm đúng cách, trẻ có thể bị hạ thân nhiệt, từ đó làm tăng nhu cầu tiêu thụ oxy và năng lượng, ảnh hưởng đến đường huyết và hô hấp. Hạ thân nhiệt kéo dài hoặc nghiêm trọng có thể khiến trẻ tím tái, bú kém, lừ đừ và cần được xử trí y tế kịp thời.

Hạ đường huyết

Trẻ nhẹ cân thường có lượng glycogen và chất béo dự trữ hạn chế, trong khi nhu cầu năng lượng sau sinh vẫn cao. Nếu trẻ bú không đủ, bỏ bú hoặc chưa được cung cấp dinh dưỡng sớm, lượng đường huyết có thể giảm. Hạ đường huyết nặng hoặc kéo dài có thể biểu hiện bằng bú kém, lừ đừ, run, kích thích, giảm trương lực cơ hoặc co giật và nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời có thể gây tổn thương thần kinh.

Rối loạn điện giải, hạ canxi máu

Một số trẻ nhẹ cân, đặc biệt trẻ sinh non hoặc trẻ có bệnh lý đi kèm, có nguy cơ rối loạn chuyển hóa và điện giải sau sinh. Hạ canxi máu có thể biểu hiện bằng run giật, kích thích, bú kém hoặc co giật. Vì vậy, những trẻ có nguy cơ cần được theo dõi và xét nghiệm theo chỉ định của bác sĩ.

Suy hô hấp

Nguy cơ suy hô hấp đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ nhẹ cân do nhiều trẻ thuộc nhóm sinh non, khi phổi chưa trưởng thành hoàn toàn và có thể chưa sản xuất đủ surfactant – chất giúp duy trì sự mở của phế nang. Khi thiếu surfactant, phế nang dễ xẹp sau mỗi nhịp thở, khiến trẻ phải gắng sức để hô hấp và có thể xuất hiện thở nhanh, co lõm lồng ngực, tím tái hoặc cần hỗ trợ hô hấp.

Nhiễm trùng sơ sinh

Hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện, trong khi trẻ nhẹ cân, đặc biệt trẻ sinh non, có hàng rào bảo vệ da và niêm mạc cũng như đáp ứng miễn dịch còn hạn chế. Vì vậy, trẻ có thể dễ mắc các nhiễm trùng nghiêm trọng như nhiễm trùng huyết. Những trẻ cần chăm sóc đặc biệt hoặc thực hiện các thủ thuật xâm lấn cũng có thêm nguy cơ nhiễm khuẩn bệnh viện.

Viêm ruột hoại tử

Đây là biến chứng tiêu hóa nghiêm trọng, gặp chủ yếu ở trẻ sinh non và trẻ nhẹ cân. Bệnh có thể biểu hiện bằng bụng chướng, bú kém, nôn, thay đổi màu sắc hoặc tính chất phân và trẻ trở nên lừ đừ. Viêm ruột hoại tử cần được phát hiện và điều trị sớm vì có thể diễn tiến nhanh và gây tổn thương thành ruột.

Chế độ dinh dưỡng cho trẻ sơ sinh nhẹ cân

Dinh dưỡng là chìa khóa cốt lõi giúp trẻ sơ sinh nhẹ cân đuổi kịp đà tăng trưởng của trẻ bình thường:

• Ưu tiên sữa mẹ hoàn toàn và cho bú đúng cách: Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng vàng chứa đầy đủ kháng thể, enzyme tiêu hóa và tỷ lệ đạm whey/casein hoàn hảo giúp ruột trẻ dễ hấp thu.
• Cho trẻ bú nhiều cữ trong ngày (khoảng 2 - 2,5 giờ một cữ, từ 10 - 12 cữ/ngày). Cho trẻ bú hết sữa đầu để nhận sữa cuối giàu chất béo giúp bé tăng cân nhanh.
• Sử dụng chất tăng cường sữa mẹ hoặc sữa công thức sinh non. Đối với trẻ rất nhẹ cân (dưới 1.500 g), bác sĩ có thể chỉ định bổ sung sản phẩm tăng cường đạm, năng lượng và vi chất vào sữa mẹ vắt ra. Trường hợp mẹ thiếu sữa, cần dùng dòng sữa công thức đặc chế cho trẻ nhẹ cân/sinh non chứa tỷ lệ đạm cao, chất béo chuỗi trung bình dễ hấp thu.
• Bổ sung vi chất dinh dưỡng thiết yếu như sắt, vitamin D3 và vitamin K1.

Trẻ sơ sinh nhẹ cân có nguy cơ gặp nhiều vấn đề sức khỏe nguy hiểm, đặc biệt trong những ngày đầu sau sinh. Vì vậy, trẻ cần được theo dõi sát, đảm bảo giữ ấm và cung cấp dinh dưỡng phù hợp. Khi trẻ có biểu hiện bất thường như bú kém, lừ đừ, khó thở, tím tái hoặc hạ thân nhiệt, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.