Trẻ 18 tháng chưa biết nói có sao không? Nguyên nhân khiến trẻ 18 tháng chưa biết nói

Sự phát triển của mỗi đứa trẻ là một hành trình riêng biệt, đặc biệt là về ngôn ngữ. Tuy nhiên, có những cột mốc quan trọng mà cha mẹ cần theo dõi để đảm bảo con đang phát triển một cách toàn diện và can thiệp sớm nếu cần thiết.

Trẻ 18 tháng chưa biết nói có sao không?

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), ở mốc 18 tháng tuổi, một em bé phát triển bình thường được kỳ vọng đạt được các mốc ngôn ngữ cơ bản như nói được ít nhất 5 - 10 từ đơn và bắt đầu hiểu các chỉ dẫn đơn giản, chẳng hạn như "mẹ", "ba", "bà". Trẻ cũng có thể bắt chước những từ nghe được và chỉ vào đồ vật khi được hỏi để thể hiện mong muốn của mình.

Do đó, nếu một đứa trẻ 18 tháng tuổi hoàn toàn không nói được từ nào, hoặc không cố gắng tạo ra âm thanh để giao tiếp, đây là dấu hiệu cảnh báo đỏ cần được quan tâm, bởi các nghiên cứu giai đoạn 2024 - 2025 cho thấy tỷ lệ chậm nói ở trẻ 18 - 24 tháng dao động từ 7% đến 15%. Trẻ không được can thiệp trước 2 tuổi có nguy cơ khó khăn về đọc viết và kết quả học tập kém trong tương lai cao gấp 2 lần so với trẻ không chậm nói. Mặc dù mỗi đứa trẻ có một tốc độ phát triển riêng và một số trẻ có thể là "người nói muộn" (late talker), việc thiếu vắng hoàn toàn ngôn ngữ nói ở độ tuổi này là một lý do chính đáng để cha mẹ tìm kiếm sự tư vấn từ các chuyên gia y tế.

Việc đánh giá tình trạng của trẻ không chỉ dựa vào số lượng từ trẻ nói được. Các bác sĩ sẽ đánh giá bắt buộc phải thực hiện tầm soát, sàng lọc sớm dấu hiệu tự kỷ, đồng thời thực hiện thính lực đồ để loại trừ các khiếm khuyết về thính giác. Câu hỏi trẻ 18 tháng chưa biết nói có sao không cần được xem xét cẩn thận dựa trên nhiều yếu tố khác nhau, không chỉ đơn thuần là việc đếm số từ mà trẻ nói được.

Những nguyên nhân khiến trẻ 18 tháng chưa biết nói

Có nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ. Việc xác định đúng nguyên nhân là bước đầu tiên và quan trọng nhất để có hướng can thiệp phù hợp và hiệu quả.

Một số nguyên nhân phổ biến bao gồm:

Vấn đề về thính giác: Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu. Nếu trẻ không nghe rõ, trẻ sẽ không thể bắt chước âm thanh và học nói. Các vấn đề như nhiễm trùng tai mạn tính hoặc các khiếm khuyết về thính lực bẩm sinh cần được loại trừ đầu tiên.
Chậm phát triển toàn thể: Chậm nói có thể là một phần của tình trạng chậm phát triển chung, ảnh hưởng đến cả các kỹ năng khác như vận động, nhận thức và xã hội. Ngoài ra, các yếu tố di truyền như biến thể gene FOXP2 cũng đóng vai trò then chốt trong việc hình thành các mạch thần kinh ngôn ngữ.
Rối loạn phổ tự kỷ (ASD): Gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội và ngôn ngữ là một trong những đặc điểm cốt lõi của rối loạn phổ tự kỷ. Trẻ có thể giao tiếp mắt kém, ít tương tác và không sử dụng cử chỉ để giao tiếp.
Vấn đề về cấu trúc miệng: Mặc dù các bất thường vòm miệng cần lưu ý như phẫu thuật đóng vòm miệng muộn ở các bé hở hàm ếch nhất là hở dưới niêm mạc không phác hiện sớm, nhưng dính thắng lưỡi hiện được xác định là có rất ít bằng chứng lâm sàng gây ra tình trạng chậm nói ở trẻ 18 tháng tuổi. Thay vào đó, thói quen bú mút phi tự nhiên kéo dài do việc lạm dụng núm vú giả hoặc bú bình kéo dài sau 12 tháng tuổi làm giảm cảm giác bản thể trong khoang miệng, hay chứng loạn vận ngôn bẩm sinh do giảm trương lực cơ cơ bản là những yếu tố gây chậm nói đáng lưu ý.
Yếu tố môi trường và tâm lý xã hội: Trẻ lớn lên trong môi trường ít được giao tiếp, ít được nghe người lớn nói chuyện, đọc sách hoặc hát cho nghe có thể bị chậm phát triển ngôn ngữ. Ngoài ra, việc lạm dụng thiết bị điện tử (> 2 giờ/ngày) làm giảm 28% điểm ngôn ngữ biểu đạt do cơ chế "thay thế tương tác", gây ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng học nói của trẻ.

*Gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội và ngôn ngữ là một trong những đặc điểm cốt lõi của rối loạn phổ tự kỷ*

Dấu hiệu cảnh báo trẻ chậm nói cần lưu ý

Cha mẹ là những người gần gũi và hiểu con nhất. Việc quan sát và nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo sẽ giúp trẻ nhận được sự hỗ trợ cần thiết kịp thời. Dưới đây là một số cột mốc và dấu hiệu đáng lưu tâm theo từng độ tuổi:

Đến 12 tháng tuổi: Trẻ không bập bẹ những âm như "ba ba", "ma ma", không sử dụng các cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay và không có phản ứng khi được gọi tên.
Đến 15 tháng tuổi: Trẻ không hiểu và không phản ứng với các từ đơn giản như "không", "dừng lại", và không nói được bất kỳ từ đơn nào.
Đến 18 tháng tuổi: Trẻ không nói được ít nhất 5 - 10 từ đơn, không thể chỉ vào một vài bộ phận cơ thể khi được yêu cầu, và không thể làm theo các mệnh lệnh đơn giản mà không cần cử chỉ đi kèm.
Các dấu hiệu khác: Ngoài các mốc trên, cha mẹ cũng cần chú ý nếu trẻ không cố gắng bắt chước âm thanh và lời nói của người lớn, giao tiếp mắt kém, hoặc có vẻ thích chơi một mình và không quan tâm đến việc tương tác với người khác.

*Cha mẹ cũng cần chú ý nếu trẻ không cố gắng bắt chước âm thanh và lời nói của người lớn, giao tiếp mắt kém*

Nếu con bạn có bất kỳ dấu hiệu nào trong số này, đừng ngần ngại trao đổi với bác sĩ nhi khoa để được đánh giá một cách toàn diện.

Cha mẹ nên làm gì khi trẻ 18 tháng chưa biết nói?

Khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu chậm nói, cha mẹ có thể chủ động tạo môi trường thuận lợi để hỗ trợ sự phát triển ngôn ngữ của trẻ tại nhà, đồng thời theo dõi và tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi cần thiết. Một số biện pháp có thể thực hiện bao gồm:

Tăng cường giao tiếp trực tiếp với trẻ: Thường xuyên trò chuyện với trẻ trong các hoạt động hằng ngày như ăn uống, tắm, chơi hoặc đi dạo. Nên sử dụng câu ngắn, rõ ràng, gọi tên đồ vật và mô tả hành động để giúp trẻ dần làm quen với từ ngữ và cách sử dụng ngôn ngữ trong từng tình huống.
Đọc sách và tương tác cùng trẻ: Duy trì hoạt động đọc sách phù hợp với độ tuổi, ưu tiên sách có hình ảnh rõ ràng và nội dung đơn giản. Khi đọc, cha mẹ có thể chỉ vào hình, gọi tên đồ vật, đặt câu hỏi và khuyến khích trẻ chỉ tay, phát âm hoặc bắt chước âm thanh để tăng cơ hội tương tác.
Hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử: Cắt giảm hoàn toàn thời gian sử dụng màn hình cho trẻ dưới 2 tuổi để tránh hiện tượng "thay thế tương tác", vì trẻ tiếp xúc với thiết bị điện tử trên 2 giờ/ngày có điểm ngôn ngữ biểu đạt thấp hơn 28% so với trẻ không tiếp xúc.
Theo dõi khả năng giao tiếp và các mốc phát triển khác: Không chỉ chú ý đến số lượng từ trẻ nói được mà còn quan sát khả năng hiểu lời nói, phản ứng khi được gọi tên, giao tiếp bằng ánh mắt, cử chỉ, khả năng tương tác xã hội và các kỹ năng phát triển khác.
Đưa trẻ đi đánh giá khi có lo ngại: Nếu trẻ chậm đạt các mốc ngôn ngữ hoặc cha mẹ nhận thấy những biểu hiện bất thường về giao tiếp và phát triển, nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia phù hợp, không nên áp dụng chiến lược "chờ đợi và theo dõi". Tùy trường hợp, trẻ có thể cần được đánh giá phát triển, kiểm tra thính lực hoặc đánh giá chuyên sâu về ngôn ngữ - giao tiếp để xác định nguyên nhân và có biện pháp hỗ trợ phù hợp.

*Thường xuyên trò chuyện với trẻ trong các hoạt động hằng ngày như ăn uống, tắm, chơi hoặc đi dạo*

Nếu cha mẹ đang băn khoăn trẻ 18 tháng chưa biết nói có sao không, hãy nhớ rằng tốc độ phát triển ngôn ngữ ở mỗi trẻ có thể khác nhau, nhưng trẻ không được can thiệp trước 2 tuổi có nguy cơ cao gấp 2,1 lần đối với các khó khăn về học tập và tâm lý xã hội sau này. Việc nhận biết sớm những dấu hiệu bất thường và tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết sẽ giúp trẻ có cơ hội được can thiệp phù hợp, hỗ trợ tốt hơn cho quá trình phát triển ngôn ngữ.