Thải virus sau tiêm vắc xin là gì? Có phải là phát tán vắc xin không?

Nhiều người nghe đến cụm từ “phát tán vắc xin” và lo rằng người vừa tiêm có thể làm người xung quanh mắc bệnh. Tuy nhiên, không phải vắc xin nào cũng có khả năng thải virus, và thải virus không đồng nghĩa với lây bệnh.

Thải virus sau tiêm vắc xin là gì?

Thải virus sau tiêm vắc xin là hiện tượng cơ thể đào thải một lượng virus vắc xin ra ngoài sau khi tiêm hoặc uống một số loại vắc xin sống giảm độc lực. Đây là nhóm vắc xin chứa virus còn sống nhưng đã được làm yếu, nhằm kích thích hệ miễn dịch tạo đáp ứng bảo vệ mà không gây bệnh ở đa số người có miễn dịch bình thường.

Nói cách khác, hiện tượng này không xảy ra với tất cả vắc xin. Nhiều loại vắc xin hiện nay không chứa virus sống có khả năng nhân lên, nên không thể gây thải virus theo nghĩa y khoa. Vì vậy, việc hiểu “tiêm vắc xin là cơ thể sẽ phát tán vắc xin ra ngoài” là cách hiểu chưa đầy đủ.

Vắc xin sống giảm độc lực có thể sao chép hạn chế trong cơ thể. Trong một số trường hợp, virus đã được làm yếu có thể được tìm thấy trong phân, dịch mũi họng hoặc một số dịch tiết khác, tùy loại vắc xin. Tuy nhiên, việc phát hiện virus vắc xin không có nghĩa là virus đó dễ dàng lây sang người khác hoặc gây bệnh.

Điểm quan trọng cần phân biệt là: Thải virus khác với lây truyền. Để gây lây truyền, virus cần tồn tại với lượng đủ lớn, còn khả năng lây nhiễm và có điều kiện tiếp xúc phù hợp. Với phần lớn trường hợp tiêm vắc xin sống giảm độc lực, rất hiếm và không có ý nghĩa lâm sàng trong đa số trường hợp, đặc biệt ở người khỏe mạnh.

Thải virus sau tiêm vắc xin khác gì với thải virus khi mắc bệnh?

Cùng là “thải virus”, nhưng thải virus sau tiêm vắc xin và thải virus khi mắc bệnh thật có ý nghĩa rất khác nhau. Nếu không phân biệt rõ, người đọc dễ lo lắng quá mức hoặc hiểu nhầm rằng người vừa tiêm vắc xin cũng nguy hiểm như người đang mắc bệnh truyền nhiễm.

Khi một người mắc bệnh do virus, tùy loại virus và đường xâm nhập qua đường hô hấp, phân, nước bọt, dịch tiết hoặc các đường khác tùy loại bệnh. Ở giai đoạn này, virus gây bệnh tự nhiên có thể nhân lên mạnh trong cơ thể và có khả năng lây cho người khác. Vì vậy, người mắc bệnh truyền nhiễm thường được khuyến cáo nghỉ ngơi, hạn chế tiếp xúc gần, rửa tay thường xuyên và tuân thủ hướng dẫn y tế.

Trong khi đó, thải virus sau tiêm vắc xin chủ yếu liên quan đến virus đã được làm yếu trong vắc xin sống giảm độc lực. Virus này được thiết kế để kích thích miễn dịch, không nhằm gây bệnh. Nếu có được đào thải ra ngoài, virus vắc xin thường không gây bệnh nhiều so với virus gây bệnh tự nhiên.

Có thể hiểu đơn giản qua bảng sau:

Vì vậy, không nên đánh đồng người đang mắc bệnh thật với người vừa tiêm vắc xin. Tiêm chủng đúng lịch vẫn là biện pháp quan trọng giúp tạo “miễn dịch cộng đồng”

Những loại vắc xin nào có thể liên quan đến thải virus?

Không phải mọi loại vắc xin đều có khả năng gây thải virus. Điều này phụ thuộc vào công nghệ sản xuất và thành phần của từng vắc xin. Nhóm được nhắc đến nhiều nhất là vắc xin sống giảm độc lực, vì nhóm này chứa virus còn sống nhưng đã được làm yếu.

Một số vắc xin sống giảm độc lực có thể được nhắc đến khi nói về hiện tượng thải virus gồm vắc xin rota, thủy đậu, sởi, quai bị, rubella, cúm dạng xịt mũi và vắc xin bại liệt uống ở một số chương trình tiêm chủng tại một số quốc gia. Tùy từng vắc xin, virus đã làm yếu có thể được đào thải qua các đường khác nhau, chẳng hạn qua phân hoặc dịch mũi họng.

Tuy nhiên, “có thể thải virus” không có nghĩa là “dễ gây bệnh cho người khác”. Trong đa số trường hợp, không có ý nghĩa lâm sàng. Một số tình huống cần thận trọng hơn thường liên quan đến người có hệ miễn dịch suy giảm nặng hoặc người đang dùng thuốc làm giảm miễn dịch.

Ngược lại, nhiều nhóm vắc xin không gây thải virus theo cách này vì không chứa virus sống có khả năng nhân lên. Các nhóm đó có thể bao gồm:

Vắc xin bất hoạt, chứa virus hoặc vi khuẩn đã được bất hoạt.

• Vắc xin tiểu đơn vị, tái tổ hợp, polysaccharide hoặc liên hợp, chỉ chứa một phần thành phần của mầm bệnh.
• Vắc xin giải độc tố, sử dụng độc tố đã được bất hoạt để kích thích miễn dịch.
• Vắc xin mRNA, cung cấp hướng dẫn để tế bào tạo protein đặc hiệu nhằm tạo đáp ứng miễn dịch.
• Một số vắc xin vector virus không nhân lên hoặc bị làm mất khả năng nhân lên, dùng vector đã được chỉnh sửa để đưa thông tin vào cơ thể.

Do đó, khi nghe cụm từ “phát tán vắc xin”, người dân nên hiểu đây không phải là hiện tượng xảy ra với mọi vắc xin. Nếu băn khoăn về một loại vắc xin cụ thể, cần hỏi nhân viên y tế để biết vắc xin đó thuộc nhóm nào, có cần lưu ý gì sau tiêm hay không.

Làm gì để tiêm vắc xin an toàn và tránh hiểu sai về phát tán vắc xin?

Hiểu đúng về thải virus sau tiêm vắc xin giúp người dân bớt lo lắng và giúp tiêm chủng an toàn và đúng chỉ định. Vắc xin là biện pháp dự phòng quan trọng, nhưng mỗi người cần được tư vấn dựa trên độ tuổi, tiền sử tiêm chủng, bệnh nền và tình trạng miễn dịch.

Trước khi tiêm, bạn nên chuẩn bị một số thông tin sau để quá trình sàng lọc thuận lợi hơn:

• Cung cấp đầy đủ tiền sử bệnh nền, thuốc đang dùng và tiền sử dị ứng.
• Thông báo nếu đang mang thai, dự định mang thai hoặc đang cho con bú.
• Cho nhân viên y tế biết nếu trong nhà có người suy giảm miễn dịch nặng.
• Mang theo sổ tiêm chủng hoặc thông tin các mũi đã tiêm trước đây.
• Hỏi rõ loại vắc xin được tiêm là vắc xin sống giảm độc lực hay không sống nếu còn lo ngại.
• Tuân thủ hướng dẫn theo dõi sau tiêm và chăm sóc tại nhà.

Sau tiêm, bạn nên ở lại theo dõi theo quy định của cơ sở tiêm chủng. Khi về nhà, tiếp tục quan sát các phản ứng thường gặp như đau tại chỗ tiêm, sốt nhẹ, mệt mỏi hoặc quấy khóc ở trẻ nhỏ. Nếu có dấu hiệu bất thường như khó thở, phát ban lan rộng, sưng phù, sốt cao kéo dài, lơ mơ hoặc co giật, cần đến cơ sở y tế để được xử trí kịp thời.

Với trẻ nhỏ uống vắc xin rota, cha mẹ nên rửa tay kỹ sau khi thay tã trong những ngày sau uống vắc xin, đặc biệt nếu trong nhà có người suy giảm miễn dịch. Đây là biện pháp vệ sinh đơn giản, giúp giảm nguy cơ tiếp xúc với virus vắc xin có thể được đào thải qua phân.

Nếu còn lo lắng về khái niệm phát tán vắc xin, bạn có thể trao đổi trực tiếp với nhân viên y tế trước khi tiêm. Tại Trung tâm Tiêm chủng Long Châu, người dân có thể được tư vấn lịch tiêm phù hợp theo độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và tình trạng sức khỏe. Việc hỏi rõ trước khi tiêm giúp bạn hiểu đúng loại vắc xin được sử dụng và những lưu ý cần thiết sau tiêm.

Thải virus sau tiêm vắc xin là hiện tượng có thể xảy ra với một số vắc xin sống giảm độc lực, không có ý nghĩa lâm sàng trong đa số trường hợp. Phần lớn vắc xin hiện nay không chứa virus sống có khả năng nhân lên nên không gây thải virus theo nghĩa này. Hiểu đúng về thải virus và phát tán vắc xin giúp người dân tránh lo lắng quá mức, đồng thời chủ động tiêm chủng để phòng bệnh.