Sốt rét đái huyết cầu tố là gì? Có nguy hiểm không?

Không phải ai mắc sốt rét cũng diễn tiến nhẹ, một số trường hợp có thể xuất hiện biến chứng nặng như sốt rét đái huyết cầu tố. Đây là tình trạng cần được nhận biết sớm để tránh những hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe.

Sốt rét đái huyết cầu tố là gì?

Sốt rét đái huyết cầu tố là một thể sốt rét nặng, do ký sinh trùng Plasmodium falciparum gây ra. Bệnh thường xuất hiện ở các vùng có dịch sốt rét lưu hành mạnh, đặc biệt ở những người mắc sốt rét kéo dài hoặc tái phát nhiều lần do không được điều trị triệt để.

Triệu chứng chính bao gồm tán huyết cấp tính, dẫn đến thiếu máu nặng, vàng da và niêm mạc, kèm theo tiểu ra huyết cầu tố. Nếu không được xử lý kịp thời, bệnh có thể gây suy thận cấp và tiềm ẩn nguy cơ tử vong cao.

Triệu chứng của sốt rét đái huyết cầu tố

Sốt rét đái huyết cầu tố tiến triển qua hai giai đoạn: Giai đoạn khởi phát và giai đoạn toàn phát.

Giai đoạn khởi phát

Kéo dài khoảng nửa ngày đến 1 ngày, với các biểu hiện thường gặp:

• Rét run, mệt mỏi, sốt cao, thường trên 39 - 40°C.
• Da và niêm mạc nhợt nhạt.
• Nôn nhiều lần, dịch nôn có màu trắng, xanh vàng, đôi khi nôn khan.
• Nước tiểu sẫm màu, bệnh nhân đi tiểu nhiều lần và có thể cảm thấy nóng rát ở niệu đạo.

Giai đoạn toàn phát

Các triệu chứng trở nên nặng nề hơn:

• Các cơn sốt rét run hoặc sốt dao động tiếp diễn, đi kèm với tán huyết, kéo dài 3 - 4 ngày. Sốt giảm dần từ ngày thứ hai của cơn.
• Nôn ra dịch dạ dày và mật màu xanh vàng, kèm đau vùng thượng vị, vã mồ hôi và nôn khan.
• Da và niêm mạc vàng dần, tăng mức độ vàng sau mỗi cơn sốt. Trong tán huyết cấp tính kéo dài, da có thể chuyển sang vàng đậm hoặc xanh thẫm.
• Nước tiểu chứa huyết cầu tố: Ban đầu đỏ tươi, nhanh chóng chuyển sang nâu đen. Nếu để lâu, nước tiểu phân thành hai lớp: Lớp trên nâu, lớp dưới là cặn nâu xám gồm huyết cầu tố, trụ tế bào biểu mô, trụ hạt và trụ trong. Từ ngày thứ 2 - 3, lượng nước tiểu giảm do mất nước, có thể dẫn đến suy thận. Giữa các cơn tán huyết, nước tiểu nhạt dần. Thời gian tiểu ra huyết cầu tố trung bình 3 - 4 ngày.
• Hội chứng thiếu máu và thiếu oxy cấp tính: Da và niêm mạc nhợt xanh, bệnh nhân hoa mắt, chóng mặt, choáng váng, mạch nhanh, thở gấp, huyết áp tăng, tức ngực. Giai đoạn này kéo dài 4 - 7 ngày.

Biến chứng của sốt rét đái huyết cầu tố

Nếu không được xử lý kịp thời, bệnh có thể dẫn đến một số biến chứng của sốt rét đái huyết cầu tố, bao gồm:

• Suy thận cấp là một trong những biến chứng thường gặp và nguy hiểm nhất do sốt rét đái huyết cầu tố gây ra.
  • Ở mức độ nhẹ: Bệnh nhân có hematocrit cao, lượng nước tiểu giảm nhưng chức năng thải ure, creatinin và nồng độ Na⁺ vẫn bình thường; thường xuất hiện ngay từ giai đoạn đầu của bệnh.
  • Từ ngày thứ 4 trở đi: Xuất hiện suy thận thực thể do hoại tử ống thận, kèm theo vô niệu, ure máu tăng cao, ure niệu thấp hơn bình thường, khả năng thanh thải creatinin giảm.
  • Bệnh nhân có thể chuyển sang tình trạng toan chuyển hóa, nhiễm độc ure, tăng kali huyết, gây nguy cơ ngừng tim.
• Trụy tim mạch, suy tuần hoàn:
  • Huyết áp giảm rõ rệt.
  • Nhịp tim nhanh.
• Hội chứng não cấp:
  • Bệnh nhân có thể rơi vào hôn mê.
  • Xuất hiện các cơn co giật.
• Gây suy gan cấp tính.

Các biến chứng trên là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tử vong, bao gồm:

• Suy thận cấp gây tăng ure, creatinin, kali trong máu và ngừng tim.
• Hôn mê kèm co giật.
• Trụy tim mạch và tụt huyết áp.

Sốt rét đái huyết cầu tố có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng và đe dọa tính mạng. Ở những bệnh nhân nhiễm ký sinh trùng Plasmodium falciparum tại các vùng có tỷ lệ sốt rét cao, bệnh thường tái phát nhiều lần, do đó cần chú ý theo dõi các dấu hiệu lâm sàng để phát hiện sớm và can thiệp điều trị kịp thời.

Các phương pháp phòng ngừa sốt rét hiệu quả

Phòng ngừa sốt rét đóng vai trò quan trọng trong việc giảm tỷ lệ mắc bệnh và hạn chế biến chứng nguy hiểm. Hiện nay, có thể kết hợp giữa phòng ngừa đặc hiệu (vắc xin) và phòng ngừa không đặc hiệu để đạt hiệu quả tối ưu.

Phòng ngừa đặc hiệu

Hiện nay, vắc xin sốt rét đã được phát triển và triển khai, mở ra một hướng đi mới trong công tác phòng chống căn bệnh nguy hiểm này. Một số loại vắc xin phổ biến:

RTS,S/AS01 (vắc xin Mosquirix):

• Đây là loại vắc xin sốt rét đầu tiên được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo sử dụng.
• Vắc xin giúp phòng ngừa bệnh sốt rét do ký sinh trùng Plasmodium falciparum, loại ký sinh trùng phổ biến nhất gây sốt rét ở châu Phi.
• Liệu trình tiêm gồm 4 liều cho trẻ em từ 5 tháng tuổi trở lên.

R21/Matrix-M:

• Đây là vắc xin sốt rét thứ hai được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị.
• Vắc xin đã được chứng minh an toàn và có hiệu quả cao trong việc phòng ngừa sốt rét ở trẻ em, đặc biệt khi tiêm trước mùa cao điểm lây truyền bệnh.

Tuy nhiên, vắc xin sốt rét vẫn chưa được cấp phép tại Việt Nam tính đến thời điểm hiện tại. Do đó, người dân có thể phòng ngừa thông qua các biện pháp không đặc hiệu.

Phòng ngừa không đặc hiệu

Bên cạnh vắc xin, các biện pháp phòng ngừa không đặc hiệu vẫn giữ vai trò quan trọng, đặc biệt tại những khu vực chưa triển khai tiêm chủng rộng rãi.

• Ngăn muỗi đốt: Sau điều trị hoặc khi sống trong vùng dịch, cần tránh muỗi đốt để hạn chế tái nhiễm.
• Sử dụng màn chống muỗi: Ưu tiên màn tẩm hóa chất, đặc biệt khi ngủ ban đêm, thời điểm muỗi hoạt động mạnh.
• Bảo vệ cá nhân: Mặc quần áo dài tay, dùng kem chống muỗi hoặc thuốc xịt côn trùng khi cần thiết.
• Giữ vệ sinh môi trường: Loại bỏ các khu vực nước đọng như ao tù, chum vại, lốp xe cũ… nhằm ngăn muỗi sinh sản.
• Dùng thuốc dự phòng: Khi đi đến vùng có nguy cơ cao, nên sử dụng thuốc phòng sốt rét theo chỉ định của bác sĩ.
• Ngoài ra, cần lưu ý rằng người từng mắc sốt rét vẫn có thể bị tái nhiễm nếu tiếp tục bị muỗi mang ký sinh trùng đốt, do miễn dịch với bệnh không bền vững.

Hy vọng qua bài viết, bạn đọc hiểu rõ hơn rằng sốt rét đái huyết cầu tố là biến chứng nguy hiểm, có thể dẫn đến suy đa cơ quan và tử vong nếu không được xử trí kịp thời. Do đó, phát hiện sớm, điều trị đúng cách và chủ động phòng ngừa là yếu tố quan trọng để bảo vệ sức khỏe.