Sơ cứu hạ canxi máu đúng cách giúp hạn chế biến chứng nguy hiểm

Canxi không chỉ tham gia cấu tạo xương và răng mà còn đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của cơ, thần kinh và tim mạch. Khi nồng độ canxi trong máu giảm xuống dưới mức bình thường, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng từ nhẹ như tê bì đầu ngón tay, chuột rút đến nặng như co giật, rối loạn nhịp tim hoặc khó thở. Vì vậy, biết cách sơ cứu hạ canxi máu là điều cần thiết để hỗ trợ người bệnh trước khi được điều trị chuyên sâu, đồng thời góp phần giảm nguy cơ xảy ra các biến chứng nguy hiểm.

Biểu hiện của tình trạng hạ canxi máu

Tùy vào mức độ thiếu canxi trong máu, người bệnh có thể gặp các triệu chứng từ nhẹ đến nghiêm trọng. Ở giai đoạn đầu, các biểu hiện thường không rõ ràng nên rất dễ bị bỏ qua.

Triệu chứng khi hạ canxi máu nhẹ

Khi nồng độ canxi giảm nhẹ, người bệnh có thể xuất hiện một số dấu hiệu như:

• Cơ bắp co cứng hoặc co thắt, thường xảy ra ở vùng chân và lưng.
• Da khô, dễ bong tróc.
• Móng tay giòn, dễ gãy.
• Tóc khô, xơ và thiếu sức sống.

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tình trạng thiếu canxi có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh cũng như sức khỏe tinh thần với các biểu hiện như:

• Giảm trí nhớ hoặc hay nhầm lẫn.
• Dễ cáu gắt, bồn chồn và khó chịu.
• Tâm trạng chán nản, có dấu hiệu trầm cảm.
• Một số trường hợp có thể xuất hiện ảo giác.

Triệu chứng của hạ canxi máu cấp

Hạ canxi máu cấp là tình trạng cần được xử trí sớm vì có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm. Người bệnh thường có các biểu hiện sau:

• Tê bì ở đầu ngón tay, ngón chân, vùng quanh miệng hoặc lưỡi.
• Cảm giác hồi hộp, lo lắng, thở nhanh, mệt mỏi.
• Co cứng các nhóm cơ ở tay, chân hoặc chuột rút.
• Bàn chân co rút.
• Đau bụng quặn từng cơn giống chuột rút.
• Nhìn một vật thành hai hình (nhìn đôi).
• Co thắt thanh quản gây khó thở.
• Dấu hiệu Trousseau và Chvostek dương tính khi thăm khám.

Ngoài ra, người bệnh có thể xuất hiện các cơn co cơ không tự chủ gây đau và làm các chi cử động bất thường. Chẳng hạn, các ngón tay khép sát vào nhau, gập vào lòng bàn tay nhưng vẫn cứng; cổ tay gập về phía cẳng tay. Trường hợp nặng, các triệu chứng còn xuất hiện ở chi dưới với tình trạng đùi khép, đầu gối hoặc khớp háng duỗi cứng, bàn chân và các ngón chân duỗi tối đa.

Ở giai đoạn nặng hơn, người bệnh có thể rơi vào trạng thái ngủ lịm hoặc lơ mơ. Một số biểu hiện ít gặp nhưng rất nguy hiểm gồm đau ngực đột ngột, rối loạn nhịp tim, suy tim và co thắt thanh quản. Đối với trẻ nhỏ, co thắt thanh môn có thể gây khó thở khi hít vào, làm tăng nguy cơ suy hô hấp nếu không được cấp cứu kịp thời.

Các bước sơ cứu hạ canxi máu

Khi người bệnh có dấu hiệu hạ canxi máu cấp, cần bình tĩnh thực hiện các bước sơ cứu:

Gọi cấp cứu 115 ngay khi có dấu hiệu nặng

Gọi 115 nếu người bệnh có một trong các biểu hiện:

• Co giật hoặc co cứng toàn thân.
• Co quắp bàn tay, bàn chân rõ rệt.
• Khó thở, thở rít hoặc nghi co thắt thanh quản;
• Lơ mơ, bất tỉnh hoặc lú lẫn.
• Đau ngực, hồi hộp nhiều hoặc nghi rối loạn nhịp tim.
• Triệu chứng tiến triển nhanh hoặc không rõ nguyên nhân.

Hạ canxi máu có triệu chứng nặng thường cần canxi đường tĩnh mạch và theo dõi điện tim tại cơ sở y tế, không thể điều trị đầy đủ bằng viên canxi uống tại nhà.

Kiểm tra ý thức và nhịp thở

• Gọi hỏi và quan sát phản ứng của người bệnh.
• Kiểm tra xem người bệnh có thở bình thường hay không.
• Nới lỏng quần áo chật quanh cổ và ngực.
• Đưa người bệnh ra khỏi khu vực nguy hiểm nhưng không di chuyển không cần thiết.

Nếu người bệnh bất tỉnh và thở không bình thường, gọi cấp cứu và tiến hành hồi sức tim phổi nếu đã được đào tạo; nhân viên tổng đài có thể hướng dẫn qua điện thoại.

Nếu người bệnh bất tỉnh nhưng vẫn thở

• Đặt người bệnh nằm nghiêng ở tư thế hồi phục.
• Giữ đường thở thông thoáng.
• Theo dõi nhịp thở liên tục.
• Không để người bệnh nằm một mình.

Không cần vỗ má hoặc cố kích thích để người bệnh “tỉnh lại”.

Nếu người bệnh đang co giật

• Đặt người bệnh nằm ở nơi an toàn.
• Dọn các vật cứng, sắc hoặc nóng ở xung quanh.
• Kê vật mềm dưới đầu nếu có thể.
• Nới lỏng quần áo quanh cổ.
• Ghi nhận thời điểm bắt đầu và thời gian cơn co giật.
• Sau khi cơn dừng, kiểm tra nhịp thở và đặt nằm nghiêng nếu người bệnh chưa tỉnh hoàn toàn.

Những yếu tố làm giảm nồng độ canxi trong máu

Vitamin D và hormone tuyến cận giáp (PTH - Parathyroid Hormone) đều đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì lượng canxi trong cơ thể. Trong đó, vitamin D hỗ trợ hấp thu canxi từ thức ăn, còn PTH giúp điều hòa nồng độ canxi trong máu. Khi một trong hai yếu tố này bị rối loạn, nguy cơ hạ canxi máu sẽ tăng lên. Các nguyên nhân thường gặp gồm:

Suy tuyến cận giáp

Đây là nguyên nhân phổ biến khiến nồng độ canxi trong máu giảm. Khi tuyến cận giáp không tiết đủ hormone PTH, cơ thể không thể duy trì lượng canxi ổn định. Tình trạng này có thể xảy ra sau phẫu thuật tuyến giáp hoặc do các bệnh lý di truyền.

Thiếu vitamin D

Vitamin D cần thiết để cơ thể hấp thu canxi hiệu quả. Nếu thiếu vitamin D, lượng canxi được hấp thu sẽ giảm, từ đó dẫn đến hạ canxi máu. Nguyên nhân thiếu vitamin D có thể liên quan đến chế độ ăn nghèo dinh dưỡng, ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hoặc một số rối loạn di truyền.

Suy thận mạn

Ở người mắc suy thận mạn, nồng độ phospho trong máu thường tăng cao, trong khi thận lại giảm khả năng tạo ra dạng vitamin D hoạt động (1,25-dihydroxy vitamin D). Điều này làm giảm hấp thu canxi và dễ dẫn đến hạ canxi máu.

Tác dụng của một số thuốc

Việc sử dụng kéo dài một số loại thuốc cũng có thể làm giảm canxi máu, chẳng hạn như: Thuốc ức chế tiêu xương (bisphosphonates, calcitonin, denosumab); Corticosteroid; Rifampin; Chloroquine; Cinacalcet; Foscarnet; Plicamycin.

Bệnh giả suy tuyến cận giáp

Đây là một bệnh lý di truyền hiếm gặp, trong đó cơ thể không đáp ứng bình thường với hormone tuyến cận giáp mặc dù hormone này vẫn được sản xuất với lượng phù hợp. Hậu quả là nồng độ canxi trong máu vẫn giảm.

Hạ magie máu

Magie là khoáng chất cần thiết để tuyến cận giáp sản xuất và giải phóng hormone PTH. Khi cơ thể thiếu magie, lượng PTH tiết ra giảm, kéo theo sự suy giảm nồng độ canxi trong máu.

Viêm tụy cấp

Hạ canxi máu là biến chứng khá thường gặp ở người bị viêm tụy cấp. Theo thống kê, khoảng 15% - 88% trường hợp mắc bệnh có thể xuất hiện tình trạng này.

Một số bệnh di truyền hiếm

Một số đột biến gen, điển hình như hội chứng DiGeorge, có thể ảnh hưởng đến quá trình điều hòa canxi và làm tăng nguy cơ hạ canxi máu.

Cách giúp giảm nguy cơ hạ canxi máu

Để hạn chế nguy cơ bị hạ canxi máu và duy trì nồng độ canxi ổn định trong cơ thể, bạn nên lưu ý những điều sau:

• Bổ sung đủ canxi qua thực phẩm: Ưu tiên các loại thực phẩm giàu canxi trong bữa ăn hằng ngày như tôm, cua, ốc, nghêu, sò, mực và các loại hải sản khác.
• Tắm nắng buổi sáng: Tiếp xúc với ánh nắng vào buổi sáng giúp cơ thể tự tổng hợp vitamin D, từ đó tăng khả năng hấp thu canxi hiệu quả hơn.
• Hạn chế các yếu tố kích thích: Nếu có nguy cơ hạ canxi tiềm ẩn, nên tránh những tác động từ bên ngoài có thể làm khởi phát cơn hạ canxi.
• Không tự ý bổ sung viên canxi: Chỉ sử dụng các chế phẩm bổ sung canxi khi đã được bác sĩ thăm khám và chỉ định để đảm bảo an toàn và phù hợp với nhu cầu của cơ thể.

Biết cách sơ cứu hạ canxi máu sẽ giúp người bệnh được hỗ trợ kịp thời trước khi tiếp cận các dịch vụ y tế, đặc biệt khi xuất hiện các triệu chứng như co cứng cơ, tê bì hoặc co giật. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp ban đầu và không thay thế việc chẩn đoán, điều trị nguyên nhân. Khi nghi ngờ hạ canxi máu hoặc có dấu hiệu nặng, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế sớm để được đánh giá, điều trị phù hợp và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra.