Sán dây cá: Triệu chứng, phương thức lây nhiễm và cách phòng ngừa

Sán dây cá là một trong những ký sinh trùng có thể lây sang người khi ăn cá sống hoặc cá chưa được chế biến đúng cách. Phần lớn trường hợp nhiễm bệnh diễn tiến âm thầm, ít biểu hiện triệu chứng trong giai đoạn đầu nên dễ bị bỏ sót. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, sán dây cá có thể gây thiếu vitamin B12, thiếu máu và ảnh hưởng đến sức khỏe đường tiêu hóa. Hiểu rõ sán dây cá là gì, cách lây nhiễm cũng như biện pháp phòng ngừa sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và bảo vệ sức khỏe cho bản thân cũng như gia đình.

Sán dây cá là gì?

Sán dây cá là bệnh ký sinh trùng đường tiêu hóa do các loài sán dây thuộc chi Diphyllobothrium gây ra, trong đó Diphyllobothrium latum và Diphyllobothrium nihonkaiense là hai loài thường gặp nhất ở người. Bệnh xảy ra khi ăn phải cá sống hoặc cá chưa được nấu chín kỹ có chứa ấu trùng sán.

Sau khi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, ấu trùng sẽ bám vào niêm mạc ruột non và phát triển thành sán trưởng thành trong khoảng 3 - 6 tuần. Sán có thể dài từ vài mét đến hơn 10 mét, gồm nhiều đốt nối tiếp nhau. Các đốt sán chứa trứng và sẽ theo phân ra ngoài môi trường, tiếp tục vòng đời của ký sinh trùng nếu gặp điều kiện thuận lợi.

Khác với nhiều bệnh lý đường tiêu hóa khác, nhiễm sán dây cá thường diễn tiến âm thầm. Nhiều người không có triệu chứng rõ ràng và chỉ tình cờ phát hiện khi thấy các đốt sán trong phân hoặc được chẩn đoán sau khi xuất hiện tình trạng thiếu máu, thiếu vitamin B12 hay rối loạn tiêu hóa kéo dài.

Mặc dù có thể tồn tại trong cơ thể nhiều năm nếu không được điều trị, sán dây cá hoàn toàn có thể được loại bỏ bằng thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Vì vậy, việc nhận biết sớm dấu hiệu nghi ngờ và điều trị đúng thời điểm có ý nghĩa quan trọng trong việc phòng ngừa các biến chứng của bệnh.

Triệu chứng khi nhiễm sán dây cá

Đa số trường hợp nhiễm sán dây cá không có biểu hiện rõ ràng trong giai đoạn đầu. Khi ký sinh trùng phát triển trong ruột hoặc tồn tại trong thời gian dài, người bệnh có thể gặp một số triệu chứng sau:

• Xuất hiện các đốt sán trong phân: Đây là một trong những dấu hiệu đặc trưng giúp nhiều người phát hiện mình bị nhiễm sán dây cá.
• Đau bụng âm ỉ hoặc khó chịu vùng bụng: Sán bám vào niêm mạc ruột có thể gây kích thích đường tiêu hóa, khiến người bệnh đau bụng hoặc cảm thấy nặng bụng kéo dài.
• Rối loạn tiêu hóa: Người bệnh có thể bị tiêu chảy, táo bón, đầy hơi hoặc khó tiêu do hoạt động của đường ruột bị ảnh hưởng.
• Mệt mỏi, suy nhược và sụt cân: Sán hấp thu một phần chất dinh dưỡng từ thức ăn, khiến cơ thể thiếu năng lượng nếu tình trạng nhiễm kéo dài.
• Thiếu máu do thiếu vitamin B12: Một số loài sán dây cá có khả năng cạnh tranh hấp thu vitamin B12 trong ruột, từ đó làm giảm lượng vitamin cần thiết cho quá trình tạo máu.
• Lưỡi đỏ, đau rát hoặc tê bì tay chân: Được xem là biểu hiện của tình trạng thiếu vitamin B12 kéo dài, ảnh hưởng đến hệ thần kinh.

Các triệu chứng trên thường tiến triển từ từ và dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh lý đường tiêu hóa khác. Vì vậy, nếu xuất hiện bất thường sau khi ăn cá sống hoặc cá chưa được nấu chín kỹ, người bệnh nên nghĩ đến khả năng nhiễm ký sinh trùng để có hướng xử trí phù hợp.

Sán dây cá lây truyền qua con đường nào?

Sán dây cá lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa khi con người vô tình ăn phải ấu trùng ký sinh trùng có trong thực phẩm hoặc nguồn nước bị ô nhiễm. Những con đường lây nhiễm thường gặp bao gồm:

• Ăn cá sống hoặc cá chưa được nấu chín kỹ là con đường lây nhiễm phổ biến nhất, vì thịt cá có thể chứa ấu trùng sán vẫn còn khả năng phát triển trong cơ thể người.
• Thường xuyên sử dụng các món gỏi cá, sashimi hoặc sushi được chế biến từ nguyên liệu chưa xử lý đúng quy trình làm tăng nguy cơ đưa ấu trùng sán vào đường tiêu hóa.
• Dùng chung dao, thớt hoặc dụng cụ sơ chế cá sống với thực phẩm ăn ngay có thể làm xảy ra lây nhiễm chéo nếu các dụng cụ này không được vệ sinh sạch sẽ.
• Sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm chứa trứng hoặc ấu trùng sán cũng làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh, mặc dù con đường này ít gặp hơn so với việc ăn cá sống.
• Lựa chọn cá không rõ nguồn gốc hoặc không bảo đảm an toàn thực phẩm khiến nguy cơ tiếp xúc với ấu trùng sán cao hơn so với các sản phẩm đã được kiểm soát chất lượng.

Để hạn chế nguy cơ nhiễm sán dây cá, mỗi người nên lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, chế biến cá chín kỹ và tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực phẩm trong suốt quá trình sơ chế, bảo quản.

Phòng ngừa nhiễm sán dây cá như thế nào?

Nhiễm sán dây cá hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực phẩm trong quá trình lựa chọn, chế biến và bảo quản cá. Dưới đây là những biện pháp giúp giảm nguy cơ nhiễm ký sinh trùng:

• Nấu chín cá trước khi ăn giúp tiêu diệt ấu trùng sán còn tồn tại trong thịt cá. Theo khuyến cáo, nhiệt độ bên trong miếng cá nên đạt tối thiểu 63°C để đảm bảo an toàn.
• Hạn chế ăn cá sống hoặc cá tái như gỏi cá, sashimi hoặc sushi nếu không chắc chắn về nguồn gốc nguyên liệu và quy trình xử lý trước khi chế biến.
• Đông lạnh cá đúng tiêu chuẩn trước khi sử dụng làm món ăn sống là biện pháp giúp tiêu diệt ấu trùng sán. Theo khuyến cáo của FDA, cá nên được bảo quản ở -20°C trong ít nhất 7 ngày hoặc -35°C trong thời gian phù hợp trước khi sử dụng.
• Sử dụng riêng dao, thớt và dụng cụ chế biến cá sống để hạn chế lây nhiễm chéo sang các thực phẩm ăn liền hoặc thực phẩm đã nấu chín.
• Lựa chọn cá có nguồn gốc rõ ràng và được kiểm soát an toàn thực phẩm giúp giảm nguy cơ mua phải cá mang ký sinh trùng.
• Rửa tay sạch bằng xà phòng sau khi sơ chế cá sống góp phần hạn chế nguy cơ phát tán trứng hoặc ấu trùng sán sang thực phẩm và các bề mặt khác trong bếp.

Thực hiện đồng thời các biện pháp trên không chỉ giúp phòng ngừa sán dây cá mà còn làm giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh ký sinh trùng và bệnh lây truyền qua thực phẩm khác.

Sán dây cá là ký sinh trùng có thể xâm nhập vào cơ thể khi ăn cá sống hoặc cá chưa được chế biến chín kỹ. Bệnh thường diễn tiến âm thầm nhưng nếu kéo dài có thể gây thiếu vitamin B12, thiếu máu và ảnh hưởng đến sức khỏe đường tiêu hóa. Vì vậy, chế biến cá đúng cách, lựa chọn thực phẩm an toàn và duy trì thói quen ăn chín uống sôi là những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ nhiễm sán dây cá và bảo vệ sức khỏe.