Rối loạn stress sau sang chấn: Triệu chứng, đối tượng nguy cơ và cách điều trị

Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) là một vấn đề sức khỏe tâm thần có thể xuất hiện sau khi một người trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện đặc biệt đáng sợ, đe dọa tính mạng hoặc gây tổn thương nghiêm trọng. Người mắc PTSD có thể thường xuyên nhớ lại sự kiện, né tránh những điều gợi nhắc sang chấn hoặc luôn trong trạng thái cảnh giác, căng thẳng. Những triệu chứng này nếu kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, công việc hoặc các mối quan hệ cần được đánh giá bởi chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Rối loạn stress sau sang chấn là gì?

Rối loạn stress sau sang chấn (Post-traumatic stress disorder - PTSD) là tình trạng tổn thương tâm thần có thể phát sinh sau khi một người trực tiếp trải qua, chứng kiến hoặc tiếp nhận thông tin về một biến cố đe doạ nghiêm trọng đến tính mạng hay sự an toàn (như bạo lực, tai nạn, thiên tai, chiến tranh, xâm hại tình dục,...).

Sau một sự kiện đau buồn, việc cảm thấy sợ hãi, căng thẳng, buồn bã, tức giận hoặc khó ngủ trong một thời gian nhất định là phản ứng thường gặp và thường sẽ xoa dịu theo thời gian.  PTSD chỉ được xem xét khi các triệu chứng diễn tiến dai dẳng, gây đau khổ đáng kể hoặc làm suy giảm khả năng sinh hoạt, làm việc và duy trì các mối quan hệ.

Đáng lưu ý, triệu chứng có thể bùng phát ngay sau biến cố hoặc âm thầm xuất hiện sau một khoảng thời gian dài. Do đó, việc chưa có biểu hiện bất thường ngay sau sang chấn không đồng nghĩa với việc rủi ro đã hoàn toàn qua đi.

Các triệu chứng điển hình của PTSD

Biểu hiện của PTSD rất đa dạng, thường tập trung vào 5 nhóm dấu hiệu chính:

• Tái trải nghiệm sự kiện sang chấn: Xuất hiện ký ức ám ảnh, ám ảnh lặp đi lặp lại hoặc những cơn ác mộng rùng rợn. Một số người gặp hiện tượng hồi tưởng (flashback), cảm giác như sự việc kinh hoàng đang diễn ra ngay trước mắt. Âm thanh, hình ảnh hay hoàn cảnh tương tự biến cố dễ kích hoạt nỗi sợ hãi tột cùng.
• Né tránh các yếu tố gợi nhớ: Cố gắng lẩn tránh những địa điểm, con người, cuộc trò chuyện hoặc suy nghĩ liên quan đến vết thương cũ. Dù giải pháp này đem lại sự dễ chịu tạm thời, nó lại khiến cuộc sống ngày càng thu hẹp và tách biệt.
• Suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực: Thường xuyên chìm trong cảm giác tội lỗi, xấu hổ, sợ hãi hoặc nhìn nhận bản thân và thế giới bằng sự bi quan. Người bệnh dần xa cách người thân, chai sạn cảm xúc tích cực và mất đi hứng thú với những niềm vui cũ.
• Cảnh giác quá mức và phản ứng mạnh: Luôn trong trạng thái phập phồng lo sợ nguy hiểm rình rập, dễ giật mình, mất ngủ, khó tập trung hoặc dễ bộc phát những cơn gắt gỏng, tức giận vô cớ.
• Biểu hiện thể chất: Cơ thể liên tục ở trạng thái căng thẳng cao độ có thể dẫn đến tim đập nhanh, thở dốc, căng cơ, đau đầu hoặc xáo trộn tiêu hóa.

Nếu các biểu hiện này kéo dài, ngày càng trầm trọng và làm xáo trộn cuộc sống, bạn nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ các chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Những đối tượng có nguy cơ bị rối loạn stress sau sang chấn

PTSD có thể xảy ra ở bất kỳ độ tuổi nào sau khi một người trải qua sự kiện sang chấn. Tuy nhiên, nguy cơ sẽ cao hơn ở các nhóm đối tượng:

• Trải qua sang chấn nghiêm trọng, lặp đi lặp lại: Những vụ việc đe dọa trực tiếp đến tính mạng hoặc kéo dài dai dẳng.
• Từng bị lạm dụng từ thời thơ ấu: Tiền sử bạo lực thể xác, tinh thần hay xâm hại tình dục lúc nhỏ làm tổn thương nền tảng tâm lý, khiến cá nhân dễ bị tổn thương hơn trước các biến cố sau này.
• Nạn nhân của bạo lực và xâm hại: Tỷ lệ mắc PTSD đặc biệt cao ở nhóm người phải hứng chịu sự đe doạ trực tiếp về thân thể và nhân phẩm.

• Người làm công việc cứu hộ, cấp cứu, quân nhân: Việc thường xuyên chứng kiến ranh giới sinh tử, tai nạn hay cái chết khiến họ phải tiếp xúc với sang chấn dồn dập.
• Có tiền sử vấn đề sức khỏe tâm thần: Bản thân từng bị lo âu, trầm cảm hoặc gia đình có tiền sử bệnh lý tâm thần.
• Thiếu hụt sự nâng đỡ từ xã hội: Việc phải đối mặt với nỗi đau một mình, thiếu đi sự thấu hiểu và đồng hành của gia đình, bạn bè làm quá trình chữa lành trở nên trắc trở hơn khó khăn hơn.

Như vậy, nguy cơ PTSD không chỉ phụ thuộc vào bản thân sự kiện mà còn liên quan đến hoàn cảnh sống, tiền sử sang chấn, sức khỏe tâm thần và mức độ hỗ trợ mà mỗi người nhận được. Vì thế, không nên tự đánh giá nguy cơ chỉ dựa trên một yếu tố riêng lẻ.

PTSD được điều trị như thế nào?

Mục tiêu điều trị PTSD là giúp người bệnh giảm các triệu chứng, cải thiện khả năng sinh hoạt và học cách đối phó lành mạnh hơn với những ký ức hoặc yếu tố gợi nhớ sang chấn. Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể lựa chọn tâm lý trị liệu, thuốc hoặc phối hợp nhiều phương pháp.

• Trị liệu nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn (TF-CBT): Giúp người bệnh nhận diện và điều chỉnh những suy nghĩ lệch lạc, niềm tin tiêu cực hình thành sau biến cố, từ đó lấy lại góc nhìn cân bằng hơn.
• Liệu pháp tiếp xúc (Exposure Therapy): Từng bước tiếp cận lại ký ức hoặc tình huống đang lẩn tránh trong môi trường an toàn dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, giúp giảm dần phản ứng sợ hãi (người bệnh không tự thực hiện phương pháp này một mình).
• Liệu pháp EMDR (Giải mẫn cảm và tái xử lý chuyển động mắt): Phương pháp được WHO công nhận giúp tái xử lý các ký ức bị "kẹt" trong bộ não, từ đó giảm bớt cảm giác đau khổ mỗi khi nhớ lại sự kiện.
• Sử dụng thuốc theo chỉ định y khoa: Bác sĩ có thể cân nhắc kê một số loại thuốc (như thuốc chống trầm cảm) để xoa dịu tình trạng lo âu, mất ngủ hoặc căng thẳng kéo dài; người bệnh tuyệt đối không tự ý mua hoặc ngừng thuốc.
• Tự chăm sóc và đón nhận hỗ trợ từ người thân: Duy trì thói quen sinh hoạt điều độ, ngủ đủ giấc, tập luyện nhẹ nhàng, hạn chế chất kích thích và mở lòng chia sẻ với những người đáng tin cậy để tạo điểm tựa tinh thần vững chắc.

Điều trị PTSD cần được cá nhân hóa dựa trên triệu chứng, mức độ ảnh hưởng và hoàn cảnh của người bệnh. Nếu các phản ứng sau sang chấn kéo dài hơn một tháng, ngày càng nghiêm trọng hoặc làm gián đoạn cuộc sống, việc thăm khám chuyên gia sức khỏe tâm thần sẽ giúp xác định tình trạng và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp. Trường hợp xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc người khác, cần tìm kiếm hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Rối loạn stress sau sang chấn là một tình trạng sức khỏe tâm thần hoàn toàn có thể cải thiện và kiểm soát nếu được can thiệp đúng cách. Nếu những ký ức đau thương đang kéo dài và cản trở cuộc sống hằng ngày của bạn hoặc người thân, hãy sớm tìm đến các bác sĩ, chuyên gia tâm lý để được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Sự đồng hành chuyên môn chính là chìa khóa giúp bạn gỡ bỏ áp lực và từng bước khôi phục chất lượng cuộc sống.