Phân loại các mức độ của rối loạn phổ tự kỷ

Trên thực tế, không phải tất cả trẻ tự kỷ đều có biểu hiện giống nhau hay cần mức độ hỗ trợ như nhau. Có trẻ chỉ gặp khó khăn nhẹ trong giao tiếp, nhưng cũng có trường hợp cần sự hỗ trợ thường xuyên trong sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, việc nhìn nhận đúng mức độ giúp quá trình đồng hành cùng trẻ trở nên hiệu quả hơn.

Phân loại các mức độ của rối loạn phổ tự kỷ

Theo tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ, các mức độ của rối loạn phổ tự kỷ được chia thành 3 cấp độ, dựa trên mức độ cần hỗ trợ trong hai lĩnh vực chính là giao tiếp xã hội và hành vi lặp lại có tính hạn chế. Mức độ càng cao đồng nghĩa với nhu cầu hỗ trợ càng nhiều trong cuộc sống hàng ngày.

Mức độ 1: Cần hỗ trợ

Đây là mức độ nhẹ nhất trong phân loại tự kỷ. Trẻ ở mức độ này có thể giao tiếp bằng lời nói nhưng vẫn gặp khó khăn trong tương tác xã hội, đặc biệt là khi bắt đầu hoặc duy trì cuộc trò chuyện. Hành vi lặp lại ở mức độ này thường nhẹ, chủ yếu thể hiện qua việc thích làm mọi thứ theo thói quen cố định. Các biểu hiện thường gặp ở mức độ 1 bao gồm:

• Ít chủ động kết bạn hoặc tham gia vào các hoạt động nhóm dù không hoàn toàn tránh né.
• Gặp khó khăn khi nhận biết và hiểu cảm xúc của người khác trong giao tiếp hàng ngày.
• Khó thích nghi khi có sự thay đổi trong lịch sinh hoạt hoặc môi trường quen thuộc.

Trẻ ở mức độ 1 vẫn có thể học tập và sinh hoạt gần như bình thường, nhưng cần được hỗ trợ có chủ đích về kỹ năng xã hội và giao tiếp để phát triển tốt hơn.

Mức độ 2: Cần hỗ trợ đáng kể

Ở mức độ này, trẻ gặp khó khăn rõ rệt hơn trong cả giao tiếp bằng lời nói lẫn ngôn ngữ cơ thể. Hành vi lặp lại xuất hiện thường xuyên và dễ nhận thấy hơn so với mức độ 1. Các biểu hiện đặc trưng của mức độ 2 bao gồm:

• Nói được nhưng giao tiếp còn hạn chế, thường chỉ nói về sở thích cá nhân mà ít quan tâm đến phản hồi của người đối diện.
• Ít phản ứng hoặc phản ứng chậm khi được gọi tên, ngay cả trong môi trường yên tĩnh.
• Có thể có phản ứng mạnh khi môi trường xung quanh thay đổi đột ngột, biểu hiện qua lo lắng, kích động hoặc từ chối hợp tác.

Trẻ ở mức độ 2 cần can thiệp chuyên sâu hơn, bao gồm ngôn ngữ trị liệu và can thiệp hành vi, vì trẻ khó tự thích nghi nếu không có sự hỗ trợ thường xuyên từ gia đình và chuyên gia.

Mức độ 3: Cần hỗ trợ rất đáng kể

Mức độ 3 là mức độ nặng nhất trong phân loại các mức độ của rối loạn phổ tự kỷ. Trẻ ở mức này giao tiếp rất hạn chế hoặc hoàn toàn không nói, đồng thời có các hành vi lặp lại nghiêm trọng ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt hàng ngày. Các biểu hiện thường gặp ở mức độ 3 bao gồm:

• Không phản hồi khi gọi tên và ít hoặc không giao tiếp bằng ánh mắt với người xung quanh.
• Có các hành vi lặp lại rõ rệt như xoay vòng liên tục, đập tay hoặc lắc người không kiểm soát được.
• Khó kiểm soát cảm xúc, dễ có phản ứng bùng phát mạnh trước những thay đổi nhỏ trong môi trường.

Trẻ ở mức độ 3 cần được hỗ trợ toàn diện và lâu dài từ nhiều chuyên ngành khác nhau. Can thiệp sớm ở giai đoạn này đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cải thiện khả năng phát triển của trẻ.

Dấu hiệu nhận biết sớm và khi nào cần đưa trẻ đi đánh giá?

Phát hiện sớm là yếu tố then chốt giúp can thiệp kịp thời và hiệu quả. Cha mẹ cần chú ý đến các dấu hiệu phát triển của trẻ theo từng giai đoạn tuổi. Trước 2 tuổi, một số dấu hiệu cần lưu ý bao gồm:

• Không nhìn theo hoặc quay đầu khi được gọi tên nhiều lần liên tiếp.
• Không có cử chỉ chỉ tay để chia sẻ sự chú ý hoặc yêu cầu thứ gì đó với người lớn.
• Ít biểu cảm khuôn mặt khi tương tác với người thân trong gia đình.

Từ 2 đến 5 tuổi, cha mẹ nên chú ý đến các dấu hiệu như chậm nói hoặc không nói được so với các trẻ cùng tuổi, lặp lại lời người khác vừa nói mà không hiểu nghĩa, và có xu hướng chơi một mình, ít tham gia tương tác với bạn bè hay anh chị em.

Cha mẹ nên đưa trẻ đi thăm khám khi có dấu hiệu nghi ngờ kéo dài, khi trẻ chậm nói rõ rệt hoặc khi trẻ không có các hành vi tương tác xã hội phù hợp với độ tuổi. Việc chẩn đoán cần được thực hiện bởi các chuyên gia có chuyên môn như bác sĩ nhi khoa phát triển, chuyên gia tâm lý hành vi hoặc nhà trị liệu ngôn ngữ. Cha mẹ không nên tự chẩn đoán qua các thông tin trên mạng hoặc so sánh trẻ với trẻ khác, vì điều này có thể dẫn đến nhận định sai lệch và làm chậm quá trình can thiệp.

Hướng hỗ trợ và chăm sóc theo từng mức độ tự kỷ

Dù ở mức độ nào, việc hỗ trợ trẻ tự kỷ cần tuân theo một số nguyên tắc chung là cá nhân hóa theo từng trẻ, kiên trì và nhất quán trong cách tiếp cận, đồng thời có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và chuyên gia.

Với trẻ mức độ 1, hướng hỗ trợ tập trung vào việc dạy kỹ năng giao tiếp xã hội, tạo cơ hội để trẻ tương tác với bạn bè trong môi trường có kiểm soát và hướng dẫn trẻ cách nhận biết và kiểm soát cảm xúc của bản thân.

Với trẻ mức độ 2, can thiệp cần toàn diện hơn, bao gồm:

• Áp dụng can thiệp hành vi theo phương pháp ABA để hình thành các hành vi tích cực và giảm hành vi không phù hợp.
• Tham gia trị liệu ngôn ngữ thường xuyên để cải thiện khả năng giao tiếp và biểu đạt nhu cầu.
• Thiết lập lịch sinh hoạt rõ ràng và nhất quán để giúp trẻ cảm thấy an toàn và có thể dự đoán được các sự kiện trong ngày.

Với trẻ mức độ 3, quá trình can thiệp đòi hỏi nhiều nguồn lực hơn và cần được duy trì liên tục. Trẻ cần được can thiệp chuyên sâu nhiều giờ mỗi tuần, hỗ trợ giao tiếp thay thế thông qua hình ảnh hoặc cử chỉ khi trẻ không thể diễn đạt bằng lời và một môi trường sống ổn định với ít kích thích quá mức.

Trong toàn bộ quá trình này, gia đình đóng vai trò là người đồng hành chính và quan trọng nhất. Cha mẹ cần tạo môi trường an toàn, không phán xét và biết trân trọng từng tiến bộ nhỏ của trẻ, dù là nhỏ nhất. Một điều quan trọng cần ghi nhớ là không có phương pháp nào có thể chữa khỏi hoàn toàn tự kỷ, nhưng can thiệp đúng hướng và kịp thời có thể giúp trẻ phát triển tốt hơn rất nhiều so với khả năng ban đầu.

Nhìn chung, phân loại các mức độ của rối loạn phổ tự kỷ giúp xác định rõ nhu cầu hỗ trợ và hướng can thiệp phù hợp cho từng trẻ. Việc hiểu đúng và tiếp cận sớm có thể góp phần cải thiện khả năng giao tiếp, hành vi và chất lượng cuộc sống. Gia đình nên tham khảo ý kiến chuyên gia để có kế hoạch hỗ trợ phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ.