Ngộ độc rượu lá ngón: Nhận biết và xử trí khẩn cấp

Nhiều người có thói quen tự ngâm rượu với các loại rễ, lá cây không rõ nguồn gốc để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, thói quen này tiềm ẩn rủi ro chết người, đặc biệt khi nhầm lẫn lá ngón với các loại thảo dược khác, dẫn đến tình trạng ngộ độc khẩn cấp.

Vì sao rượu ngâm lá ngón đặc biệt nguy hiểm?

Lá ngón (tên khoa học: Gelsemium elegans) được mệnh danh là “đoạn trường thảo”, là một trong những loài thực vật có độc tính cao nhất tại Việt Nam. Tất cả các bộ phận của cây, từ rễ, thân, lá đến hoa và quả đều chứa các hợp chất alkaloid cực độc. Chỉ cần ăn nhầm từ 1 đến 3 lá là đã đủ để gây tử vong cho một người trưởng thành.

Sự nguy hiểm của việc dùng lá ngón ngâm rượu đến từ hai yếu tố chính. Thứ nhất, rượu hoạt động như một dung môi cực mạnh, có khả năng chiết xuất và hòa tan các độc tố alkaloid có trong lá ngón một cách triệt để. Điều này làm cho nồng độ chất độc trong rượu trở nên rất cao và đậm đặc.

Thứ hai, cồn trong rượu đẩy nhanh quá trình hấp thu chất độc vào máu qua niêm mạc dạ dày và ruột. Thay vì được chuyển hóa từ từ, độc tố sẽ ồ ạt xâm nhập vào hệ tuần hoàn và nhanh chóng lan đến các cơ quan trọng yếu, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương, gây ra các triệu chứng ngộ độc cấp tính và diễn tiến cực kỳ nhanh chóng.

Một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng ngộ độc rượu lá ngón là do sự nhầm lẫn tai hại. Hình dáng của lá ngón khá giống với một số loại cây thuốc khác như chè vằng, lá bướm bạc hay các loại rau rừng. Việc thiếu kiến thức, chỉ tin vào kinh nghiệm truyền miệng đã khiến nhiều người vô tình tự đưa mình và người thân vào tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”.

Độc chất trong lá ngón ảnh hưởng cơ thể như thế nào?

Thành phần gây độc chủ yếu trong lá ngón là các alkaloid, trong đó nguy hiểm nhất là koumine, gelsemine và gelseminine. Các chất này có cấu trúc tương tự strychnine, một chất độc thần kinh cực mạnh. Khi đi vào cơ thể, chúng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh ngoại biên.

Cơ chế chính của các alkaloid này là ức chế và phong bế các thụ thể dẫn truyền thần kinh, đặc biệt là tại tủy sống và hành não. Chúng ngăn cản sự co cơ bình thường, dẫn đến tình trạng liệt cơ mềm toàn thân. Quá trình này diễn ra rất nhanh, bắt đầu từ các cơ nhỏ và lan dần ra các nhóm cơ lớn hơn.

Hậu quả nghiêm trọng nhất của cơ chế này là liệt các cơ hô hấp, bao gồm cơ hoành và các cơ liên sườn. Khi các cơ này không thể hoạt động, lồng ngực không thể giãn nở để hít thở, dẫn đến suy hô hấp cấp. Nạn nhân sẽ dần mất khả năng tự thở, thiếu oxy trầm trọng và tử vong nếu không được can thiệp y tế kịp thời bằng các biện pháp hỗ trợ hô hấp như đặt nội khí quản và thở máy.

Ngoài tác động lên hệ hô hấp, độc tố lá ngón còn có thể gây ra các rối loạn nhịp tim, tụt huyết áp và ảnh hưởng đến chức năng của nhiều cơ quan khác. Sự tấn công đồng loạt và nhanh chóng này khiến cho việc cấp cứu trở nên vô cùng khó khăn và cấp bách.

Dấu hiệu ngộ độc lá ngón và nguy cơ tử vong

Các triệu chứng ngộ độc lá ngón thường xuất hiện rất nhanh, chỉ sau khoảng 15 đến 30 phút sau khi uống phải rượu ngâm hoặc ăn phải lá cây. Diễn biến của các triệu chứng rất nhanh và rầm rộ, đòi hỏi phải nhận biết sớm để có hướng xử trí kịp thời.

Các dấu hiệu ban đầu bao gồm:

• Trên hệ tiêu hóa: Cảm giác khô miệng, khát nước dữ dội, đau họng, đau bụng, buồn nôn và nôn ói.

• Trên hệ thần kinh: Chóng mặt, hoa mắt, nhìn mờ, nhìn đôi (song thị), yếu cơ, nói khó. Một dấu hiệu rất đặc trưng là sụp mí mắt nặng, khiến người bệnh không thể mở mắt ra được.

• Trên hệ tuần hoàn: Nhịp tim chậm, huyết áp tụt, tăng phản xạ gân xương, có thể xuất hiện co giật.

Khi tình trạng ngộ độc tiến triển nặng hơn, các triệu chứng sẽ trở nên nguy kịch:

• Liệt cơ toàn thân: Bệnh nhân bắt đầu cảm thấy yếu liệt ở các chi, khó cử động và dần dần bị liệt hoàn toàn.

• Suy hô hấp: Biểu hiện bằng việc khó thở, thở yếu, thở chậm, nông. Da và môi bắt đầu tím tái do thiếu oxy. Đây là giai đoạn cực kỳ nguy hiểm.

• Rối loạn ý thức: Bệnh nhân có thể bị co giật, lú lẫn và nhanh chóng đi vào hôn mê sâu, giãn đồng tử.

Nguy cơ tử vong trong các ca ngộ độc rượu lá ngón là rất cao. Nếu không được cấp cứu y tế chuyên sâu, nạn nhân có thể tử vong trong vòng từ 1 đến 8 giờ do ngừng thở và ngừng tim. Thời gian vàng để cứu sống người bệnh là vô cùng ngắn ngủi.

Xử trí cấp cứu khi nghi ngộ độc rượu lá ngón

Khi phát hiện một người có dấu hiệu ngộ độc sau khi uống rượu ngâm không rõ loại hoặc ăn phải lá cây lạ, việc xử trí ban đầu đúng cách có thể quyết định sự sống còn của họ. Hãy bình tĩnh và thực hiện ngay các bước sau:

Bước 1: Gọi cấp cứu ngay lập tức

Đây là bước quan trọng nhất và phải được thực hiện đầu tiên. Hãy gọi ngay số điện thoại cấp cứu 115 hoặc nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất. Cần nhấn mạnh với nhân viên y tế về nghi ngờ ngộ độc lá ngón để họ có sự chuẩn bị tốt nhất.

Bước 2: Gây nôn cho nạn nhân (nếu còn tỉnh táo)

Biện pháp này nhằm loại bỏ bớt chất độc còn sót lại trong dạ dày. Chỉ thực hiện khi nạn nhân còn hoàn toàn tỉnh táo và hợp tác. Bạn có thể dùng ngón tay sạch hoặc cán thìa đã được bọc vải mềm để kích thích vào vùng lưỡi gà ở đáy họng để gây nôn. Tuyệt đối không gây nôn nếu nạn nhân đã lơ mơ, hôn mê hoặc đang co giật vì có nguy cơ hít sặc chất nôn vào phổi.

Bước 3: Đảm bảo an toàn cho nạn nhân

Trong khi chờ xe cấp cứu, hãy đặt nạn nhân nằm nghiêng về một bên để nếu họ nôn ói, chất nôn sẽ không trào ngược vào đường thở. Nới lỏng quần áo, đặc biệt là vùng cổ và ngực để họ dễ thở hơn. Cần liên tục theo dõi ý thức và nhịp thở của nạn nhân.

Khi đến bệnh viện, hãy mang theo mẫu rượu hoặc loại lá cây mà nạn nhân đã sử dụng. Thông tin này sẽ giúp các bác sĩ chẩn đoán chính xác và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp cho ca ngộ độc rượu lá ngón một cách nhanh chóng.

Tóm lại, ngộ độc rượu lá ngón là tình trạng ngộ độc đặc biệt nguy hiểm, có thể diễn tiến nhanh và đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Để phòng tránh, tuyệt đối không sử dụng các loại cây, lá không rõ nguồn gốc để ngâm rượu hoặc chế biến thực phẩm. Đồng thời, việc nhận biết sớm các dấu hiệu ngộ độc và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế biến chứng và tăng cơ hội sống sót.