Ngộ độc rượu rết: Hiểm họa khôn lường từ bài thuốc dân gian

Theo quan niệm dân gian, việc sử dụng các loại động vật như rết để ngâm rượu làm thuốc đã tồn tại từ lâu. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng mà không có sự hiểu biết khoa học có thể biến "thần dược" thành "thuốc độc", gây ra tình trạng ngộ độc rượu rết nguy hiểm.

Vì sao rượu ngâm rết có thể gây nguy hiểm?

Rượu ngâm rết được nhiều người truyền tai nhau như một phương thuốc dân gian giúp điều trị các bệnh về xương khớp, đau lưng, nhức mỏi. Niềm tin này xuất phát từ suy nghĩ rằng “lấy độc trị độc”, dùng nọc độc của rết để giảm đau. Tuy nhiên, đây là một quan niệm hết sức sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro chết người.

Rết là loài động vật chân khớp có chứa nọc độc phức tạp. Nọc độc này bao gồm nhiều loại protein, enzyme và các chất độc thần kinh khác. Mục đích của nọc độc là để tự vệ và làm tê liệt con mồi, hoàn toàn không phải để con người hấp thụ. Việc ngâm rết trong rượu không những không loại bỏ được độc tố mà còn có thể làm các chất độc này hòa tan vào rượu.

Khi uống loại rượu này, các chất độc sẽ nhanh chóng được hấp thu vào máu qua đường tiêu hóa, gây ra các phản ứng nguy hiểm cho cơ thể. Hơn nữa, quá trình ngâm thủ công không đảm bảo vệ sinh có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn và ký sinh trùng phát triển, làm tăng thêm nguy cơ ngộ độc.

Nguyên nhân và nguy cơ độc tính của rượu rết

Độc tính của rượu ngâm rết có thể liên quan đến nhiều yếu tố, bao gồm thành phần độc tố tự nhiên của rết, nguy cơ nhiễm vi sinh vật trong quá trình chế biến và bảo quản, tác động của ethanol cũng như tình trạng sức khỏe của người sử dụng. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào thành phần, lượng rượu tiêu thụ và khả năng đáp ứng của từng cá nhân. 

Trong Y học cổ truyền, rết (vị thuốc Ngô công) có chứa độc tính và chỉ được dùng để bôi/xoa bóp ngoài da, tuyệt đối không được uống. Việc uống rượu ngâm rết tiềm ẩn rủi ro tử vong do các nguyên nhân sau:

• Độc tố tự nhiên trong nọc rết: Nọc rết chứa hỗn hợp phức tạp gồm các enzyme, phospholipase A2 và đặc biệt là độc tố peptide SsTx (Ssm Spooky Toxin). Độc tố này có khả năng chẹn kênh Potassium KCNQ (Kv7), dẫn đến co thắt mạch máu cấp tính (đặc biệt là động mạch vành), gây thiếu máu cơ tim, tăng huyết áp bùng phát, co thắt phế quản và co giật. Dù ethanol trong rượu có thể làm biến tính một phần protein, nhưng quá trình ngâm thủ công không thể loại bỏ hoàn toàn các peptide độc tính này. Khi uống, độc tố nhanh chóng hấp thu qua niêm mạc dạ dày vào máu, gây ngộ độc toàn thân..
• Ảnh hưởng của nồng độ cồn và điều kiện ngâm rượu: Nồng độ ethanol, thời gian ngâm và điều kiện bảo quản có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của các hợp chất sinh học và khả năng tồn tại của vi sinh vật. Quá trình ngâm rượu không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn độc tố hoặc tác nhân gây bệnh. Nguy cơ nhiễm vi khuẩn sinh độc tố, bao gồm Clostridium botulinum, cần được xem xét trong các điều kiện bảo quản không an toàn, mặc dù chưa có đủ bằng chứng để khẳng định đây là nguy cơ đặc trưng hoặc thường gặp của rượu ngâm rết.
• Nguy cơ nhiễm vi sinh vật: Rết sống trong môi trường tự nhiên có thể tiếp xúc với nhiều loại vi khuẩn, nấm và các tác nhân gây bệnh khác. Việc sử dụng nguyên liệu không bảo đảm vệ sinh hoặc sơ chế, bảo quản không phù hợp có thể làm tăng nguy cơ nhiễm bẩn sản phẩm. Tuy nhiên, mức độ nguy cơ nhiễm trùng thực tế qua đường uống phụ thuộc vào loại vi sinh vật, khả năng tồn tại trong môi trường rượu và lượng tác nhân được đưa vào cơ thể.
• Yếu tố cơ địa và bệnh lý nền: Người có tiền sử dị ứng, mắc bệnh gan, thận, tim mạch hoặc suy giảm miễn dịch có thể dễ gặp các hậu quả bất lợi hơn khi sử dụng sản phẩm chứa cồn và các thành phần chưa được kiểm soát về độc tính. Ngoài ra, ethanol có thể trực tiếp gây độc cho cơ thể và làm trầm trọng thêm một số bệnh lý nền, đặc biệt khi tiêu thụ với lượng lớn.

Triệu chứng ngộ độc rượu rết

Các dấu hiệu của tình trạng ngộ độc rượu rết có thể xuất hiện nhanh chóng chỉ sau vài phút đến vài giờ sau khi uống. Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng phụ thuộc vào lượng rượu đã uống, nồng độ độc tố và khả năng đáp ứng của cơ thể. Các triệu chứng thường được chia thành nhiều cấp độ khác nhau.

Ở mức độ nhẹ, các triệu chứng ban đầu thường liên quan đến hệ tiêu hóa và da:

• Buồn nôn, nôn mửa.

• Đau bụng quặn thắt, có thể kèm theo tiêu chảy.

• Cảm giác tê bì ở môi, lưỡi và đầu các ngón tay, ngón chân.

• Da nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy, phát ban hoặc nổi mề đay.

Khi tình trạng ngộ độc tiến triển đến mức độ trung bình, các triệu chứng sẽ ảnh hưởng đến hệ thần kinh và tim mạch:

• Đau đầu dữ dội, chóng mặt, hoa mắt.

• Nhìn mờ, nhìn đôi.

• Tim đập nhanh, hồi hộp, đánh trống ngực hoặc rối loạn nhịp tim.

• Huyết áp có thể tăng hoặc giảm bất thường.

• Co thắt cơ, yếu cơ.

Ở mức độ nặng, các triệu chứng trở nên nguy kịch và đe dọa trực tiếp đến tính mạng:

• Khó thở, suy hô hấp do sưng phù thanh quản hoặc liệt cơ hô hấp.

• Co giật toàn thân, mất ý thức, hôn mê.

• Suy thận cấp với biểu hiện tiểu ít hoặc vô niệu.

• Tổn thương gan cấp, vàng da, vàng mắt.

• Rối loạn đông máu, có thể gây xuất huyết nội tạng.

• Sốc phản vệ: Đây là phản ứng dị ứng toàn thân nghiêm trọng nhất, có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Cần làm gì khi nghi ngộ độc rượu rết?

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc sau khi uống rượu ngâm rết, việc sơ cứu đúng cách và tiếp cận cơ sở y tế kịp thời có vai trò quan trọng trong việc hạn chế biến chứng và bảo vệ tính mạng. Người bệnh không nên tự điều trị tại nhà hoặc áp dụng các biện pháp dân gian chưa được kiểm chứng. Những bước xử trí cần thực hiện bao gồm:

• Ngừng sử dụng rượu ngay lập tức: Khi nghi ngờ ngộ độc, cần ngừng uống rượu và tránh sử dụng thêm bất kỳ sản phẩm ngâm rượu nào có thành phần tương tự. Nếu có thể, nên giữ lại mẫu rượu, bình ngâm hoặc thông tin về nguyên liệu để cung cấp cho nhân viên y tế, hỗ trợ quá trình xác định tác nhân gây ngộ độc.
• Thực hiện các biện pháp sơ cứu an toàn: Không tự ý gây nôn, rửa dạ dày hoặc sử dụng các phương pháp giải độc tại nhà vì có thể làm tăng nguy cơ hít sặc và gây biến chứng. Không ép người bệnh uống nhiều nước, đặc biệt khi có biểu hiện buồn ngủ, lơ mơ hoặc khó nuốt. Cần theo dõi tình trạng ý thức, nhịp thở và các triệu chứng bất thường trong khi chờ hỗ trợ y tế.
• Nhanh chóng liên hệ cơ sở y tế: Khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ ngộ độc, cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để được đánh giá và xử trí. Những biểu hiện như khó thở, rối loạn ý thức, co giật, đau bụng dữ dội hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng cần được cấp cứu ngay lập tức. Nếu người bệnh bất tỉnh nhưng vẫn thở bình thường, có thể đặt ở tư thế nằm nghiêng an toàn để hạn chế nguy cơ hít sặc.
• Điều trị đối kháng/Đặc hiệu: Theo dõi điện tâm đồ (ECG), men tim để phát hiện sớm co thắt mạch vành và can thiệp bằng các thuốc điều trị chuyên khoa thích hợp.
• Điều trị và theo dõi tại cơ sở y tế: Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng lâm sàng, theo dõi các dấu hiệu sinh tồn và thực hiện xét nghiệm cần thiết để xác định mức độ ngộ độc. Các biện pháp điều trị có thể bao gồm hỗ trợ hô hấp, tuần hoàn, truyền dịch khi có chỉ định và sử dụng thuốc điều trị triệu chứng hoặc biến chứng. Rửa dạ dày và than hoạt tính không được áp dụng thường quy mà chỉ được cân nhắc trong những trường hợp phù hợp sau khi đánh giá nguy cơ và lợi ích.

Ngộ độc rượu rết là nguy cơ sức khỏe cần được cảnh giác khi sử dụng các loại rượu ngâm động vật theo kinh nghiệm dân gian. Hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học đáng tin cậy chứng minh rượu ngâm rết có tác dụng bồi bổ sức khỏe hoặc điều trị bệnh an toàn. Thay vì tin vào những công dụng được truyền miệng, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ để lựa chọn phương pháp chăm sóc và điều trị phù hợp, tránh những rủi ro không đáng có cho bản thân và gia đình.