Ngộ độc khí than có nguy hiểm không? Dấu hiệu nhận biết và cách xử trí

Ngộ độc khí than thường liên quan đến việc hít phải khí carbon monoxide (CO) sinh ra khi than cháy không hoàn toàn. Đây là loại khí không màu, không mùi nên rất khó phát hiện bằng giác quan thông thường. Đáng chú ý, người tiếp xúc có thể xuất hiện triệu chứng khi đang ngủ mà không nhận biết được nguy hiểm, dẫn đến chậm trễ trong việc cấp cứu.

Ngộ độc khí than có nguy hiểm không?

Ngộ độc khí than có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến não, tim và nhiều cơ quan khác nếu không được phát hiện, xử trí kịp thời. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào nồng độ khí CO trong môi trường, thời gian tiếp xúc và tình trạng sức khỏe của người bị ngộ độc.

Khi đi vào cơ thể qua đường hô hấp, CO gắn với hemoglobin trong hồng cầu, làm giảm khả năng vận chuyển oxy đến các mô. Đồng thời, khí này còn ảnh hưởng đến quá trình sử dụng oxy của tế bào, khiến những cơ quan có nhu cầu oxy cao như não và tim dễ bị tổn thương.

Ở mức độ nhẹ, người bị ngộ độc có thể cảm thấy đau đầu, mệt mỏi hoặc chóng mặt. Tuy nhiên, nếu tiếp tục tiếp xúc với khí CO, tình trạng thiếu oxy có thể tiến triển nhanh chóng, gây rối loạn ý thức, tổn thương tim mạch và các biến chứng nguy hiểm khác.

Những hậu quả nghiêm trọng có thể gặp bao gồm:

• Tổn thương não: Thiếu oxy có thể ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung, vận động và các chức năng thần kinh khác. Một số trường hợp xuất hiện di chứng thần kinh sau khi đã qua giai đoạn ngộ độc cấp.
• Tổn thương tim: Khí CO có thể gây thiếu máu cơ tim, rối loạn nhịp tim hoặc làm nặng thêm bệnh tim mạch có sẵn. Nguy cơ đặc biệt đáng chú ý ở người cao tuổi và người mắc bệnh tim.
• Mất ý thức: Khi mức độ ngộ độc trở nên nghiêm trọng, người bệnh có thể lú lẫn, ngất hoặc hôn mê. Đây là tình trạng cần được cấp cứu ngay.
• Nguy cơ tử vong: Tiếp xúc với nồng độ CO cao có thể gây suy giảm nghiêm trọng chức năng của các cơ quan sống còn. Nếu không được can thiệp kịp thời, người bệnh có thể tử vong.

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh lý tim phổi là những nhóm cần đặc biệt thận trọng. Trong đó, thai nhi có thể chịu ảnh hưởng nghiêm trọng do khả năng đào thải CO chậm hơn so với người mẹ.

Điều quan trọng là mức độ biểu hiện bên ngoài không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác mức độ tổn thương bên trong cơ thể. Vì vậy, bất kỳ trường hợp nào nghi ngờ ngộ độc khí CO đều cần được đánh giá y tế, ngay cả khi các triệu chứng ban đầu có vẻ nhẹ.

Dấu hiệu nhận biết ngộ độc khí than

Triệu chứng ngộ độc khí than thường không đặc hiệu, dễ bị nhầm lẫn với cảm cúm, mệt mỏi hoặc các vấn đề sức khỏe thông thường. Tuy nhiên, việc xuất hiện triệu chứng khi đang sử dụng bếp than, lò than hoặc thiết bị đốt nhiên liệu trong không gian kín là dấu hiệu cảnh báo quan trọng. Các biểu hiện có thể thay đổi tùy theo mức độ tiếp xúc với khí CO và khả năng đáp ứng của từng người.

Dấu hiệu ngộ độc mức độ nhẹ và trung bình

Trong giai đoạn đầu, người bị ngộ độc thường vẫn tỉnh táo nhưng có thể cảm thấy khó chịu, giảm khả năng tập trung hoặc mất sức bất thường. Những triệu chứng này dễ bị bỏ qua, đặc biệt khi xuất hiện vào ban đêm hoặc trong lúc nghỉ ngơi. Một số biểu hiện thường gặp gồm:

• Đau đầu: Cảm giác đau âm ỉ hoặc nặng đầu, có thể tăng dần khi tiếp tục ở trong môi trường có khí CO.
• Chóng mặt: Người bệnh cảm thấy choáng váng, mất thăng bằng hoặc khó tập trung vào công việc.
• Buồn nôn và nôn: Triệu chứng có thể xuất hiện cùng với đau đầu, khiến người bệnh nhầm tưởng mình bị rối loạn tiêu hóa.
• Mệt mỏi và yếu sức: Cơ thể trở nên uể oải, thiếu năng lượng dù không hoạt động thể lực nhiều.
• Khó thở hoặc tức ngực: Một số người có cảm giác khó chịu ở ngực, đặc biệt khi có bệnh lý tim phổi từ trước.

Nếu nhiều người trong cùng một căn phòng đồng thời xuất hiện đau đầu, chóng mặt hoặc buồn nôn, cần nghĩ đến khả năng tiếp xúc với khí CO. Tình trạng triệu chứng giảm khi ra ngoài trời và tái xuất hiện khi quay lại khu vực đó cũng là một dấu hiệu gợi ý.

Dấu hiệu ngộ độc nặng cần cấp cứu

Khi lượng CO hấp thu tăng lên, tình trạng thiếu oxy có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thần kinh và tim mạch. Người bệnh có thể chuyển từ trạng thái tỉnh táo sang rối loạn ý thức trong thời gian ngắn. Những dấu hiệu nguy hiểm bao gồm:

• Lú lẫn hoặc mất phương hướng: Người bệnh phản ứng chậm, nói chuyện không rõ ràng hoặc không nhận biết chính xác môi trường xung quanh.
• Đau ngực hoặc khó thở rõ rệt: Có thể liên quan đến ảnh hưởng của tình trạng thiếu oxy đối với tim và các cơ quan khác.
• Ngất hoặc mất ý thức: Người bệnh không còn khả năng tự di chuyển ra khỏi khu vực nguy hiểm.
• Co giật hoặc hôn mê: Đây là những biểu hiện nghiêm trọng, cho thấy hệ thần kinh có thể đã bị ảnh hưởng nặng.

Một điểm cần lưu ý là người ngộ độc CO không nhất thiết có biểu hiện da đỏ hồng như thường được mô tả. Màu sắc da bình thường cũng không đủ để loại trừ tình trạng ngộ độc. Ngoài ra, máy đo độ bão hòa oxy ngoại vi (SpO2) thông thường có thể hiển thị kết quả bình thường dù người bệnh đang bị ngộ độc CO. Do đó, không nên dựa vào chỉ số này để tự đánh giá mức độ an toàn.

Cách xử trí khi nghi ngờ ngộ độc khí than

Khi nghi ngờ có người bị ngộ độc khí than, cần ưu tiên đưa nạn nhân ra khỏi môi trường có khí độc và gọi cấp cứu càng sớm càng tốt. Việc xử trí phải bảo đảm an toàn cho cả người bị ngộ độc và người hỗ trợ, bởi khí CO có thể khiến nhiều người cùng gặp nguy hiểm.

Các bước xử trí quan trọng bao gồm:

Đưa người bị ngộ độc đến nơi có không khí trong lành

Cần nhanh chóng rời khỏi khu vực nghi có khí CO và di chuyển đến nơi thoáng khí. Nếu có thể hỗ trợ nạn nhân ra ngoài một cách an toàn, hãy thực hiện ngay và tránh để họ tiếp tục hít phải khí độc.

Tuy nhiên, không nên tự ý đi vào phòng kín có nồng độ khí CO chưa được xác định, đặc biệt khi bên trong đã có người bất tỉnh. Người cứu hộ không có thiết bị bảo vệ hô hấp chuyên dụng cũng có thể bị ngộ độc, vì vậy cần chờ lực lượng cứu hộ được trang bị phù hợp.

Gọi cấp cứu và thông báo tình huống nghi ngờ

Ngay khi phát hiện trường hợp nghi ngờ ngộ độc CO, cần gọi số 115 hoặc liên hệ lực lượng cấp cứu tại địa phương. Khi thông báo, nên mô tả rõ vị trí xảy ra sự việc, nguồn phát sinh khí nghi ngờ và tình trạng của người bị ngộ độc.

Nếu có nhiều người cùng xuất hiện triệu chứng, cần thông báo số lượng nạn nhân để lực lượng chức năng chuẩn bị phương án hỗ trợ. Không nên chờ đến khi người bệnh bất tỉnh hoặc khó thở nghiêm trọng mới tìm kiếm sự trợ giúp.

Theo dõi tình trạng người bệnh trong khi chờ cấp cứu

Sau khi đưa nạn nhân đến nơi an toàn, cần theo dõi mức độ tỉnh táo và tình trạng hô hấp. Nếu người bệnh còn tỉnh, nên để họ nghỉ ngơi, hạn chế vận động gắng sức và tránh quay lại khu vực có khí độc.

Nếu nạn nhân bất tỉnh nhưng vẫn thở bình thường, có thể đặt họ nằm nghiêng ở tư thế hồi phục khi không nghi ngờ chấn thương cột sống. Trường hợp người bệnh không thở bình thường, cần thực hiện hồi sức tim phổi theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu nếu có thể.

Không nên cho người đang lơ mơ hoặc bất tỉnh ăn uống vì có nguy cơ sặc. Đồng thời, không sử dụng các biện pháp dân gian như uống nước chanh, uống sữa hoặc dùng thuốc không rõ tác dụng để thay thế việc cấp cứu.

Đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị

Người nghi ngờ ngộ độc khí than cần được thăm khám tại cơ sở y tế, kể cả khi triệu chứng đã giảm sau khi ra ngoài trời. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm carboxyhemoglobin (COHb), tức hemoglobin đã gắn với khí CO, cùng các phương pháp đánh giá tim mạch và thần kinh khi cần thiết.

Điều trị thường bao gồm cung cấp oxy nồng độ cao để hỗ trợ đào thải CO khỏi cơ thể. Trong những trường hợp nghiêm trọng hoặc có chỉ định đặc biệt, bác sĩ có thể cân nhắc liệu pháp oxy cao áp, tức cho người bệnh thở oxy trong buồng có áp suất cao hơn áp suất khí quyển.

Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào tình trạng lâm sàng, kết quả đánh giá và các yếu tố nguy cơ của từng người. Người bệnh không nên tự quyết định ngừng theo dõi chỉ vì cảm thấy khỏe hơn.

Nguyên nhân gây ngộ độc khí than và cách phòng ngừa

Ngộ độc khí than chủ yếu xảy ra khi khí CO tích tụ trong không gian sinh hoạt do quá trình đốt cháy nhiên liệu chứa carbon không hoàn toàn. Nguy cơ tăng lên khi sử dụng thiết bị đốt nhiên liệu trong phòng kín, nơi không khí lưu thông kém hoặc hệ thống thoát khí hoạt động không hiệu quả. 

Những nguyên nhân thường gặp

Một số tình huống có thể dẫn đến ngộ độc CO bao gồm:

• Đốt than để sưởi ấm trong phòng kín: Than tổ ong, than củi hoặc các loại than khác có thể sinh ra khí CO khi cháy. Việc đóng kín cửa khiến khí độc tích tụ và làm tăng nguy cơ ngộ độc.
• Sử dụng bếp than trong nhà: Nấu ăn bằng than ở khu vực thiếu thông khí có thể khiến người trong nhà tiếp xúc với CO, đặc biệt khi bếp được đặt gần phòng ngủ hoặc khu vực sinh hoạt.
• Đốt than trong lều hoặc không gian nhỏ: Việc sử dụng bếp than khi cắm trại hoặc nghỉ ngơi trong lều kín có thể gây nguy hiểm do khí CO tích tụ nhanh.
• Dùng thiết bị đốt nhiên liệu không đúng cách: Máy phát điện, lò sưởi hoặc các thiết bị sử dụng nhiên liệu khác cũng có thể phát sinh CO nếu vận hành trong không gian không phù hợp.
• Hệ thống thông gió hoặc ống thoát khí gặp sự cố: Đường thoát khí bị tắc nghẽn hoặc hư hỏng có thể khiến khí CO quay trở lại khu vực sinh hoạt.

Đáng chú ý, than vẫn có thể tiếp tục tạo ra CO khi đang cháy âm ỉ. Vì vậy, không nên cho rằng bếp than đã an toàn chỉ vì không còn nhìn thấy ngọn lửa.

Các biện pháp phòng ngừa ngộ độc khí than

Phòng ngừa ngộ độc CO cần bắt đầu từ việc hạn chế nguồn phát sinh khí độc trong không gian sinh hoạt. Các gia đình nên đặc biệt chú ý vào mùa lạnh hoặc khi có nhu cầu sử dụng thiết bị sưởi ấm.

Những biện pháp cần thực hiện gồm:

• Không đốt than trong phòng kín: Tuyệt đối không sử dụng bếp than, lò than hoặc than đang cháy âm ỉ để sưởi ấm trong phòng ngủ, phòng tắm hay những khu vực sinh hoạt khép kín.
• Không mang bếp than vào nhà để giữ nhiệt: Bếp than vẫn có thể phát sinh CO ngay cả khi đã giảm cháy. Không nên đưa bếp đang cháy hoặc còn than âm ỉ vào không gian kín.
• Sử dụng thiết bị sưởi đúng mục đích: Ưu tiên các thiết bị phù hợp với không gian trong nhà và tuân thủ hướng dẫn an toàn của nhà sản xuất.
• Kiểm tra hệ thống thông khí: Những thiết bị đốt nhiên liệu có đường thoát khí cần được kiểm tra và bảo dưỡng định kỳ nhằm hạn chế tình trạng khí thải tích tụ.
• Lắp thiết bị cảnh báo khí CO: Có thể sử dụng máy báo khí CO đạt tiêu chuẩn tại các vị trí phù hợp trong nhà, đặc biệt gần khu vực ngủ, đồng thời kiểm tra và bảo trì theo hướng dẫn.
• Không vận hành máy phát điện trong nhà: Máy phát điện sử dụng nhiên liệu phải được đặt ngoài trời, cách xa cửa ra vào, cửa sổ và các vị trí thông khí để hạn chế khí thải xâm nhập vào nhà.

Việc mở hé cửa sổ hoặc sử dụng quạt thông gió không thể bảo đảm an toàn khi đốt than trong nhà. Biện pháp quan trọng nhất vẫn là không sử dụng than để sưởi ấm trong không gian kín, ngay cả khi thời tiết lạnh hoặc chỉ dự định đốt trong thời gian ngắn.

Ngộ độc khí than là tình trạng nguy hiểm nhưng có thể phòng tránh bằng cách sử dụng nhiên liệu và thiết bị sưởi ấm đúng cách. Khi xuất hiện các biểu hiện như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn hoặc rối loạn ý thức trong môi trường có nguồn đốt nhiên liệu, cần nghĩ đến nguy cơ tiếp xúc với khí CO và nhanh chóng tìm kiếm hỗ trợ y tế.

Nhận biết sớm dấu hiệu, rời khỏi khu vực có khí độc khi an toàn và được cấp cứu kịp thời là những yếu tố quan trọng giúp hạn chế biến chứng. Đồng thời, mỗi gia đình cần duy trì thói quen sử dụng thiết bị an toàn để bảo vệ sức khỏe cho tất cả thành viên.