Nấm Candida ở miệng: Dấu hiệu nhận biết và xét nghiệm chẩn đoán

Miệng xuất hiện mảng trắng, rát khi ăn uống hoặc khô miệng kéo dài có thể là dấu hiệu của nhiễm nấm Candida, một loại nấm men thường trú trong cơ thể nhưng phát triển mạnh khi môi trường mất cân bằng. Việc nhận biết sớm các biểu hiện và thực hiện xét nghiệm chẩn đoán chính xác đóng vai trò quan trọng trong điều trị hiệu quả.

Nấm Candida ở miệng là gì?

Nấm Candida ở miệng là một tình trạng nhiễm trùng xảy ra bên trong khoang miệng. Tác nhân gây ra bệnh là một loại nấm có tên Candida albicans. Bệnh này được bác sĩ nhi khoa Francois Veilleux mô tả lần đầu tiên vào năm 1838.

Nếu không điều trị, tình trạng này có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng. Các biến chứng của nấm Candida ở miệng có thể khác nhau tùy thuộc vào tình trạng miễn dịch của người bệnh, cụ thể:

• Ở người có hệ miễn dịch bình thường: Mặc dù ít gặp, bệnh nấm Candida miệng có thể dẫn đến tổn thương vùng hầu họng, biểu hiện bằng các triệu chứng như khó nuốt và khó thở.
• Ở người suy giảm miễn dịch: Mối lo ngại đáng kể nhất là nguy cơ bệnh lan truyền ra toàn thân. Một biến chứng phổ biến ở những người nhiễm HIV/AIDS là viêm thực quản do nấm Candida, xảy ra khi nấm lây lan từ miệng xuống thực quản.

Triệu chứng nhiễm nấm Candida ở miệng

Tùy thuộc vào khu vực bị nhiễm nấm Candida mà mỗi bệnh nhân sẽ có các dấu hiệu và triệu chứng khác nhau. Cụ thể, khi bị nhiễm nấm ở khu vực miệng và cổ họng, bạn có thể gặp phải một số triệu chứng điển hình dưới đây:

Các mảng trắng trong khoang miệng

Đây là dấu hiệu đặc trưng, biểu hiện bằng việc xuất hiện các mảng màu trắng. Chúng có thể được tìm thấy ở nhiều vị trí như:

• Phía bên trong má.
• Trên vòm miệng.
• Bề mặt lưỡi.
• Trong cổ họng.

Đỏ, ngứa và đau rát niêm mạc miệng

Các vùng niêm mạc bị nhiễm nấm có thể trở nên đỏ ửng, kèm theo cảm giác ngứa ngáy và đau rát rất khó chịu.

Mất cảm giác vị giác

Người bệnh có thể nhận thấy sự thay đổi rõ rệt khi ăn uống, cụ thể là bị mất vị giác hoặc không còn cảm nhận được hương vị của thực phẩm như bình thường.

Nứt nẻ ở khóe miệng

Một triệu chứng khác có thể xuất hiện ở bên ngoài miệng là tình trạng đỏ ửng và nứt nẻ ở hai bên khóe miệng. Tình trạng này đôi khi có thể gây chảy máu nhẹ.

Khó nuốt

Khi nấm lây lan từ miệng xuống khu vực thực quản, người bệnh sẽ bắt đầu cảm thấy khó khăn hoặc đau đớn khi nuốt thức ăn và nước uống.

Khi phát hiện mình có bất kỳ triệu chứng nào được liệt kê phía trên, tốt nhất bạn nên đến khám bác sĩ càng sớm càng tốt. Việc này giúp bạn được chẩn đoán chính xác và tránh được những rủi ro đáng tiếc có thể xảy ra.

Nguyên nhân bị nấm Candida ở miệng

Tác nhân chính

Nấm Candida là một loại nấm men vốn là một phần của hệ vi sinh vật bình thường trong khoang miệng của nhiều người khỏe mạnh. Tuy nhiên, trong một số điều kiện nhất định, loại nấm này có thể phát triển quá mức và gây nhiễm trùng, dẫn đến bệnh nấm miệng.

Thủ phạm chính gây ra hầu hết các trường hợp nấm miệng là loài Candida albicans (được phân lập từ hơn 80% các tổn thương). Đây là một loại nấm men đặc biệt (biến dạng) có thể thay đổi hình dạng tùy thuộc vào môi trường mà nó sinh sống.

Bên cạnh đó, một số loài Candida khác, dù ít phổ biến hơn, cũng có thể gây bệnh như Candida glabrata, Candida tropicalis, Candida kruesi,.... Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các loài Candida không phải albicans thường xâm chiếm cơ thể bệnh nhân từ 80 tuổi trở lên thường xuyên hơn so với những bệnh nhân trẻ tuổi.

Cơ chế gây bệnh

Ở những người có hệ miễn dịch bình thường, Candida tồn tại một cách vô hại. Thống kê cho thấy khoảng 30% đến 60% người lớn và 45% đến 65% trẻ sơ sinh mang các loài Candida trong khoang miệng của họ. Trong hầu hết các trường hợp, chúng sống như một quần thể cộng sinh chứ không phải là một quần thể gây bệnh.

Ở những bệnh nhân khỏe mạnh, hệ miễn dịch và hệ vi khuẩn đường ruột bình thường sẽ ức chế, không cho nấm Candida phát triển. Bệnh nấm miệng chỉ xảy ra khi hệ miễn dịch của vật chủ bị suy yếu. Sự phát triển quá mức của nấm sau đó dẫn đến sự hình thành các mảng trắng (màng giả) đặc trưng của bệnh.

Các yếu tố nguy cơ chính

Bất kỳ yếu tố nào làm suy yếu hệ miễn dịch hoặc phá vỡ sự cân bằng vi sinh trong cơ thể đều có thể dẫn đến bệnh nấm miệng. Các yếu tố nguy cơ này bao gồm:

• Suy giảm miễn dịch: Đây là nguyên nhân hàng đầu, bao gồm các tình trạng suy giảm miễn dịch (như HIV), bệnh chuyển hóa (như tiểu đường), hoặc sau khi ghép tạng.
• Tuổi tác: Bệnh phổ biến ở các độ tuổi có hệ miễn dịch yếu hoặc chưa hoàn thiện, tức là trẻ nhỏ và người già.
• Dinh dưỡng: Tình trạng suy dinh dưỡng hoặc thiếu vitamin.
• Thuốc steroid: Điều trị bằng steroid dài hạn hoặc suy yếu miễn dịch cục bộ do sử dụng corticosteroid đường uống (dạng hít).
• Thuốc kháng sinh: Sử dụng kháng sinh gần đây hoặc kéo dài.
• Điều trị y tế: Bệnh nhân đang xạ trị hoặc có nhiễm trùng đi kèm.
• Yếu tố tại miệng: Tình trạng suy giảm chức năng tuyến nước bọt hoặc việc đeo răng giả.

Các xét nghiệm chẩn đoán nhiễm nấm Candida

Việc chẩn đoán bệnh nấm miệng Candida thường được bắt đầu dựa trên việc thăm khám lâm sàng. Bác sĩ sẽ dựa vào quá trình khám thực tế, khai thác tiền sử bệnh của bệnh nhân và đánh giá các yếu tố nguy cơ có thể dẫn đến bệnh. Sau đó, bác sĩ có thể đề nghị thêm một số xét nghiệm để chẩn đoán xác định.

Xét nghiệm vi sinh

Để xác nhận chẩn đoán, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm từ mẫu bệnh phẩm, cụ thể là soi kính hiển vi và nuôi cấy. Các phương pháp này giúp xác định sự hiện diện của nấm Candida trong mẫu bệnh phẩm (thường lấy từ da hoặc niêm mạc).

Cần lưu ý rằng nấm Candida có thể tồn tại trên bề mặt niêm mạc một cách vô hại ở người khỏe mạnh. Do đó, việc tìm thấy nấm không đồng nghĩa với việc bị bệnh. Bác sĩ cần kết hợp kết quả xét nghiệm với các triệu chứng lâm sàng mới có thể đưa ra kết luận chính xác. Đôi khi, nấm Candida cũng có thể là một tình trạng nhiễm trùng thứ phát, xảy ra trên nền một bệnh lý tiềm ẩn khác.

Các xét nghiệm chuyên sâu khác

Trong một số trường hợp, các phương pháp chẩn đoán phức tạp hơn sẽ được áp dụng:

• Nội soi: Nếu bệnh nấm miệng có dấu hiệu lan rộng, bác sĩ có thể chỉ định nội soi để xem mức độ tổn thương đã ảnh hưởng đến đường tiêu hóa (như thực quản) hay chưa.
• Nuôi cấy và xét nghiệm độ nhạy: Các xét nghiệm này được thực hiện nếu việc điều trị bằng thuốc chống nấm ban đầu không mang lại hiệu quả, nhằm tìm ra loại thuốc đặc trị hữu hiệu hơn.
• Tìm kiếm các bệnh lý nền: Một phần quan trọng của quá trình chẩn đoán là phải tìm ra nguyên nhân gốc rễ. Bác sĩ sẽ cân nhắc thực hiện các xét nghiệm để chẩn đoán các tình trạng suy giảm miễn dịch tiềm ẩn có thể là lý do gây bệnh, như: HIV, suy tuyến thượng thận, suy dinh dưỡng, đái tháo đường,...

Cách phòng ngừa nấm Candida tái phát

Việc thay đổi một số thói quen hàng ngày có thể giúp ngăn ngừa nấm phát triển:

• Vệ sinh sau khi dùng thuốc hít steroid: Những bệnh nhân sử dụng thuốc hít steroid (thường để trị hen suyễn hoặc COPD) phải được khuyên súc miệng kỹ bằng nước mỗi lần ngay sau khi sử dụng thuốc.
• Duy trì vệ sinh răng miệng và răng giả: Bệnh nhân cần được tư vấn phù hợp về cách chăm sóc răng giả và vệ sinh răng miệng nói chung. Duy trì vệ sinh tốt ở khu vực này có thể ngăn ngừa sự phát triển của bệnh nấm miệng.
• Cải thiện tình trạng dinh dưỡng: Bệnh nấm miệng có liên quan đến tình trạng suy dinh dưỡng, thiếu sắt và thiếu vitamin. Do đó, bệnh nhân phải được tư vấn về một chế độ dinh dưỡng phù hợp để khắc phục những thiếu hụt này.
• Giảm lượng đường nạp vào: Việc tiêu thụ nhiều đường có thể thúc đẩy sự sinh sôi và phát triển của nấm Candida. Vì vậy, bạn nên giảm lượng đường nạp vào cơ thể.

Nấm Candida ở miệng tuy không quá nguy hiểm nhưng có thể gây ảnh hưởng đến ăn uống, giao tiếp và sức khỏe răng miệng nếu không được điều trị đúng cách. Do đó, khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ, người bệnh nên đến cơ sở y tế để làm xét nghiệm chẩn đoán, từ đó có hướng điều trị phù hợp và ngăn ngừa tái phát.