Liệu pháp hành vi biện chứng DBT là gì? Ưu và nhược điểm

Những cảm xúc mạnh như tức giận, buồn bã, lo âu hoặc tuyệt vọng đôi khi có thể khiến một người phản ứng theo cách gây ảnh hưởng đến bản thân và các mối quan hệ. Liệu pháp hành vi biện chứng được phát triển nhằm giúp người tham gia vừa học cách chấp nhận trải nghiệm hiện tại, vừa từng bước thay đổi những suy nghĩ và hành vi không còn phù hợp.

Liệu pháp hành vi biện chứng DBT là gì?

Liệu pháp hành vi biện chứng (Dialectical Behavior Therapy - DBT) là một dạng trị liệu tâm lý được phát triển dựa trên các nguyên tắc của liệu pháp nhận thức hành vi. Điểm đặc trưng của DBT là cân bằng giữa hai yếu tố tưởng như đối lập là chấp nhận bản thân và tạo ra sự thay đổi tích cực.

Khái niệm “biện chứng” trong DBT đề cập đến việc nhìn nhận rằng hai điều có vẻ trái ngược vẫn có thể cùng tồn tại. Chẳng hạn, một người có thể học cách chấp nhận cảm xúc và hoàn cảnh hiện tại, đồng thời nhận ra rằng một số hành vi cần thay đổi để cải thiện chất lượng cuộc sống.

Trong quá trình trị liệu, chuyên gia không chỉ tập trung vào việc thay đổi suy nghĩ mà còn hướng dẫn người tham gia nhận diện cảm xúc, chịu đựng những thời điểm căng thẳng và phản ứng theo cách phù hợp hơn. DBT thường tập trung vào bốn nhóm kỹ năng chính:

• Chánh niệm: Giúp nhận biết suy nghĩ, cảm xúc và trải nghiệm đang diễn ra mà không vội phán xét hoặc phản ứng theo cảm xúc.
• Điều hòa cảm xúc: Hỗ trợ nhận diện, hiểu và quản lý những cảm xúc mạnh, từ đó hạn chế các phản ứng bốc đồng.
• Chịu đựng căng thẳng: Rèn luyện khả năng vượt qua tình huống khó khăn hoặc khủng hoảng mà không sử dụng những cách đối phó gây hại.
• Hiệu quả trong giao tiếp: Học cách thể hiện nhu cầu, đặt giới hạn, giải quyết bất đồng và duy trì các mối quan hệ phù hợp.

Một chương trình DBT đầy đủ có thể kết hợp trị liệu cá nhân, huấn luyện kỹ năng theo nhóm, hỗ trợ áp dụng kỹ năng vào cuộc sống và trao đổi chuyên môn giữa các nhà trị liệu. Cách tổ chức cụ thể có thể thay đổi tùy cơ sở và nhu cầu của từng người.

Liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) được sử dụng để làm gì?

DBT ban đầu được phát triển để hỗ trợ những người có hành vi tự sát kéo dài và sau đó được nghiên cứu rộng rãi ở người mắc rối loạn nhân cách ranh giới. Hiện nay, các nguyên tắc hoặc chương trình DBT cũng được ứng dụng cho một số vấn đề tâm lý khác, nhất là khi người bệnh gặp khó khăn trong việc điều chỉnh những cảm xúc mạnh. Những tình trạng mà DBT có thể được cân nhắc trong kế hoạch điều trị gồm:

• Rối loạn nhân cách ranh giới: Hỗ trợ điều hòa cảm xúc, kiểm soát hành vi bốc đồng, giảm hành vi tự gây hại và cải thiện các mối quan hệ.
• Hành vi tự gây thương tích hoặc tự sát: Giúp nhận diện yếu tố kích hoạt, xây dựng kỹ năng ứng phó an toàn hơn và quản lý khủng hoảng.
• Rối loạn căng thẳng sau sang chấn: Một số chương trình DBT được điều chỉnh để hỗ trợ người có triệu chứng liên quan đến sang chấn tâm lý và khó kiểm soát cảm xúc.
• Rối loạn sử dụng chất: Hỗ trợ nhận diện tác nhân thúc đẩy việc sử dụng chất và hình thành những cách ứng phó phù hợp hơn.
• Rối loạn ăn uống: DBT có thể được áp dụng trong một số trường hợp ăn vô độ hoặc chứng cuồng ăn, đặc biệt khi hành vi ăn uống liên quan đến khó khăn trong điều hòa cảm xúc.
• Trầm cảm và lo âu: Một số kỹ năng DBT có thể hỗ trợ người bệnh quản lý cảm xúc khó chịu và cải thiện khả năng ứng phó với stress.

Điểm chung ở nhiều trường hợp là người bệnh có thể sử dụng những hành vi không lành mạnh để đối phó với cảm xúc tiêu cực quá mạnh. DBT hướng đến việc thay thế các phản ứng này bằng những kỹ năng thích nghi hơn, thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn cảm xúc khó chịu.

DBT cũng không phải lựa chọn duy nhất cho các vấn đề trên. Chuyên gia sức khỏe tâm thần cần đánh giá tình trạng, mức độ triệu chứng, nguy cơ tự sát hoặc tự gây hại và các bệnh lý đi kèm để xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp. Trong một số trường hợp, trị liệu tâm lý có thể cần phối hợp với thuốc hoặc các phương pháp khác.

Liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) có những lợi ích và rủi ro nào?

DBT có thể mang lại nhiều lợi ích trong kiểm soát cảm xúc và hành vi, nhưng hiệu quả tùy thuộc vào tình trạng cũng như mức độ tham gia trị liệu của mỗi người.

Lợi ích của liệu pháp DBT

DBT được nghiên cứu nhiều ở người mắc rối loạn nhân cách ranh giới và có thể mang lại một số lợi ích như:

• Giảm hành vi tự gây thương tích và hành vi liên quan đến tự sát.
• Hỗ trợ kiểm soát cơn giận và hành vi bốc đồng.
• Cải thiện khả năng điều hòa cảm xúc và triệu chứng trầm cảm.
• Hỗ trợ giảm hành vi sử dụng rượu hoặc chất gây nghiện ở một số người.
• Cải thiện kỹ năng giao tiếp và xử lý xung đột.

Rủi ro và hạn chế của liệu pháp DBT

DBT nhìn chung không gây rủi ro thể chất trực tiếp, nhưng quá trình trị liệu có thể tạo cảm giác căng thẳng khi người tham gia đối diện với cảm xúc hoặc hành vi khó khăn. Liệu pháp cũng đòi hỏi sự cam kết, tham gia đều đặn và thực hành kỹ năng trong thời gian dài. Do đó, DBT không phù hợp với tất cả mọi người và nên được thực hiện dưới hướng dẫn của chuyên gia được đào tạo.

Nhìn chung, liệu pháp hành vi biện chứng DBT tập trung vào việc giúp người tham gia cân bằng giữa chấp nhận và thay đổi, đồng thời rèn luyện kỹ năng quản lý cảm xúc, vượt qua căng thẳng và cải thiện giao tiếp. Hiệu quả của liệu pháp phụ thuộc vào từng tình trạng và mức độ tham gia, vì vậy người có vấn đề sức khỏe tâm thần nên được chuyên gia đánh giá để lựa chọn phương pháp trị liệu phù hợp.