Khi nào cần xét nghiệm gan thận? Lưu ý khi thực hiện

Xét nghiệm chức năng gan thận giúp đánh giá tình trạng hoạt động và phát hiện những bất thường liên quan đến hai cơ quan này. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm khi người bệnh xuất hiện triệu chứng nghi ngờ, có yếu tố nguy cơ hoặc cần theo dõi bệnh và đáp ứng điều trị. 

Khi nào cần xét nghiệm gan thận?

Xét nghiệm gan thận gồm nhiều chỉ số trong máu và nước tiểu, giúp cung cấp thông tin về tổn thương cũng như hoạt động của hai cơ quan này. Tùy tình trạng sức khỏe, bác sĩ sẽ lựa chọn danh mục kiểm tra phù hợp.

Khi nào cần xét nghiệm chức năng gan?

Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm đánh giá gan khi người bệnh xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gan, có yếu tố nguy cơ hoặc cần theo dõi bệnh đang điều trị.

Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường

Một số biểu hiện cần được xem xét gồm:

• Vàng da hoặc vàng mắt;
• Nước tiểu sẫm màu;
• Phân nhạt hoặc bạc màu;
• Đau hay khó chịu ở vùng bụng trên bên phải;
• Chán ăn, buồn nôn hoặc nôn;
• Mệt mỏi kéo dài;
• Ngứa da;
• Phù chân;
• Bụng chướng;
• Dễ bầm tím hoặc chảy máu bất thường.

Những biểu hiện trên không đặc hiệu cho một bệnh gan nhất định. Người bệnh cần được thăm khám và thực hiện các xét nghiệm phù hợp để xác định nguyên nhân.

Khi có yếu tố nguy cơ

Bác sĩ cũng có thể cân nhắc kiểm tra gan ở người:

• Thừa cân, béo phì, mắc hội chứng chuyển hóa hoặc đái tháo đường;
• Uống nhiều rượu bia trong thời gian dài;
• Nhiễm hoặc có nguy cơ nhiễm virus viêm gan B, C;
• Sử dụng thuốc, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung có nguy cơ gây tổn thương gan;
• Đã mắc bệnh gan và cần theo dõi diễn tiến hoặc đáp ứng điều trị.

Khi nào cần xét nghiệm chức năng thận?

Bệnh thận mạn ở giai đoạn sớm thường không gây triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, xét nghiệm máu và nước tiểu có vai trò quan trọng đối với người có dấu hiệu nghi ngờ hoặc thuộc nhóm nguy cơ.

Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường

Người bệnh có thể cần được kiểm tra khi xuất hiện:

• Phù quanh mắt, mặt, chân hoặc mắt cá chân;
• Thay đổi số lần đi tiểu hoặc lượng nước tiểu;
• Nước tiểu có nhiều bọt kéo dài;
• Nước tiểu có máu;
• Mệt mỏi, chán ăn hoặc buồn nôn kéo dài;
• Đau vùng hông hoặc lưng;
• Tiểu buốt, tiểu rắt hoặc những bất thường tiết niệu khác.

Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ra máu hoặc đau vùng hông lưng có thể liên quan đến nhiễm trùng đường tiết niệu, sỏi hoặc bệnh lý khác. Tùy biểu hiện, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, tổng phân tích hoặc cấy nước tiểu và chẩn đoán hình ảnh.

Khi thuộc nhóm nguy cơ

Việc kiểm tra thận đặc biệt được cân nhắc ở người:

• Mắc đái tháo đường;
• Bị tăng huyết áp;
• Mắc bệnh tim mạch;
• Có tiền sử gia đình mắc bệnh thận hoặc suy thận;
• Mắc lupus hoặc bệnh hệ thống có thể ảnh hưởng đến thận;
• Từng bị tổn thương thận cấp;
• Bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn;
• Đang sử dụng thuốc có nguy cơ ảnh hưởng đến thận;
• Đang điều trị bệnh thận và cần theo dõi đáp ứng.

Các xét nghiệm gan thận thường được chỉ định

Danh mục xét nghiệm được lựa chọn dựa trên triệu chứng, bệnh nền và mục đích kiểm tra. Không phải người bệnh nào cũng cần thực hiện tất cả các xét nghiệm cùng lúc.

Xét nghiệm đánh giá gan:

• ALT và AST: Là các aminotransferase thường được sử dụng để phát hiện tổn thương tế bào gan. ALT có tính đặc hiệu với gan tương đối cao hơn AST vì AST còn hiện diện nhiều tại cơ, tim và một số mô khác.
• ALP và GGT: Thường được sử dụng để đánh giá tình trạng ứ mật hoặc bất thường đường mật. Khi ALP tăng, GGT có thể giúp xác định liệu tình trạng này có liên quan đến gan và đường mật hay không.
• Bilirubin: Cung cấp thông tin về quá trình hình thành, chuyển hóa và bài tiết bilirubin. Dựa vào sự thay đổi của bilirubin toàn phần, trực tiếp và gián tiếp, bác sĩ có thể định hướng nguyên nhân gây bất thường.
• Albumin và protein toàn phần: Albumin được tổng hợp tại gan nên có thể hỗ trợ đánh giá khả năng tổng hợp của cơ quan này. Tuy nhiên, albumin thấp còn có thể gặp trong suy dinh dưỡng, viêm, bệnh thận hoặc một số tình trạng khác nên không được diễn giải riêng lẻ.
• PT và INR: Hỗ trợ đánh giá khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu của gan. Kết quả cũng có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng thiếu vitamin K, thuốc chống đông và các rối loạn đông máu khác.

Xét nghiệm đánh giá thận:

• Creatinine và eGFR: Creatinine là sản phẩm chuyển hóa được đào thải chủ yếu qua thận. Nồng độ creatinine máu được kết hợp với một số yếu tố như tuổi và giới tính để ước tính eGFR, qua đó đánh giá khả năng lọc của thận.
• Ure hoặc BUN: Hỗ trợ đánh giá khả năng đào thải của thận nhưng có thể thay đổi do mất nước, chế độ ăn, quá trình chuyển hóa protein và nhiều yếu tố khác. Vì vậy, chỉ số này cần được đánh giá cùng creatinine, eGFR và tình trạng lâm sàng.
• Điện giải đồ: Thường bao gồm natri, kali, clorid và bicarbonat, giúp phát hiện các rối loạn nước, điện giải và cân bằng toan - kiềm có thể xuất hiện khi chức năng thận bị ảnh hưởng.
• Tổng phân tích nước tiểu: Có thể phát hiện protein, hồng cầu, bạch cầu, glucose và nhiều bất thường khác, từ đó hỗ trợ định hướng bệnh lý ở thận hoặc đường tiết niệu.
• Tỷ lệ albumin/creatinine niệu (UACR): Giúp phát hiện và định lượng albumin niệu, hỗ trợ sàng lọc, phân loại nguy cơ và theo dõi bệnh thận mạn. KDIGO 2024 ưu tiên UACR khi đánh giá albumin niệu; tỷ lệ protein/creatinine niệu có thể được sử dụng khi cần đánh giá protein niệu. Kết quả bất thường thường cần được kiểm tra lại để xác nhận.

Lưu ý khi thực hiện xét nghiệm gan thận

Để kết quả xét nghiệm phản ánh chính xác hơn tình trạng sức khỏe, người bệnh nên lưu ý:

• Thực hiện theo hướng dẫn của cơ sở y tế về việc nhịn ăn; không phải tất cả xét nghiệm gan thận đều yêu cầu nhịn ăn.
• Thông báo cho bác sĩ về các thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc thảo dược đang sử dụng vì một số sản phẩm có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm.
• Không tự ý ngừng thuốc đang điều trị nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.
• Hạn chế rượu bia và tránh vận động gắng sức trước khi xét nghiệm nếu được nhân viên y tế khuyến cáo.
• Nếu cần xét nghiệm nước tiểu, nên lấy mẫu đúng cách và đúng thời điểm theo hướng dẫn để hạn chế sai lệch kết quả.
• Kết quả xét nghiệm cần được đánh giá cùng triệu chứng, tiền sử bệnh và các thăm dò khác; không nên tự kết luận chỉ dựa trên một chỉ số tăng hoặc giảm.

Tóm lại, khi nào cần xét nghiệm gan thận phụ thuộc vào triệu chứng, bệnh nền, yếu tố nguy cơ và mục đích theo dõi sức khỏe. Người bệnh nên thăm khám để được lựa chọn xét nghiệm phù hợp, tuân thủ hướng dẫn trước khi lấy mẫu và trao đổi với bác sĩ về kết quả thay vì tự chẩn đoán dựa trên từng chỉ số.