Hội chứng động mạch mạc treo tràng trên là gì? Cách trị hiệu quả

Hệ tiêu hóa không chỉ bao gồm dạ dày và ruột mà còn có sự tham gia của nhiều cấu trúc mạch máu và mô nâng đỡ phức tạp. Khi các cấu trúc này thay đổi về vị trí hoặc hình thái, chúng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng. Một trong những rối loạn ít gặp nhưng có thể đe dọa sức khỏe lâu dài chính là tình trạng chèn ép tá tràng do bất thường mạch máu trong ổ bụng.

Hội chứng động mạch mạc treo tràng trên là gì? 

Hội chứng động mạch mạc treo tràng trên còn được gọi là superior mesenteric artery syndrome hay hội chứng Wilkie. Ở người bình thường khỏe mạnh, động mạch mạc treo tràng trên xuất phát từ động mạch chủ bụng và tạo với động mạch này một góc xấp xỉ 45 độ. Đoạn tá tràng sẽ đi qua khoảng trống giữa hai mạch máu này và được bảo vệ tương đối an toàn.

Khi vì một lý do nào đó, góc giữa động mạch chủ bụng và động mạch mạc treo tràng trên bị thu hẹp xuống chỉ còn khoảng 6 - 25 độ, tá tràng sẽ dễ bị chèn ép. Sự thay đổi này làm cản trở quá trình lưu thông thức ăn và lâu dần dẫn đến hội chứng động mạch mạc treo tràng trên.

Nguyên nhân gây hội chứng động mạch mạc treo tràng trên

Hội chứng động mạch mạc treo tràng trên không xuất hiện một cách ngẫu nhiên mà hình thành từ những biến đổi giải phẫu và sinh lý phức tạp trong ổ bụng. Việc hiểu rõ các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ không chỉ giúp nhận diện bệnh sớm mà còn đóng vai trò quan trọng trong lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và phòng ngừa tái phát.

Thay đổi góc mạch máu và khoảng cách giải phẫu

Trong điều kiện sinh lý bình thường, góc tạo bởi động mạch chủ và động mạch mạc treo tràng trên dao động quanh 45 độ. Khi góc này bị thu hẹp xuống còn khoảng 6 - 25 độ, tá tràng sẽ bị chèn ép. Đồng thời, khoảng cách giữa hai mạch máu vốn ở mức 10 - 20 milimet có thể giảm chỉ còn 2 - 8 milimet làm tăng nguy cơ tắc nghẽn.

Suy giảm lớp mô đệm sau phúc mạc

Lớp mô đệm chứa mỡ và mô bạch huyết có vai trò như một lớp đệm bảo vệ tá tràng. Khi lớp này trở nên quá mỏng do sụt cân nhanh, suy dinh dưỡng hoặc bệnh mạn tính, khả năng bảo vệ bị mất đi và dẫn đến hội chứng Wilkie.

Các yếu tố nguy cơ và phân loại bệnh

Hội chứng động mạch mạc treo tràng trên được chia thành hai dạng chính, đó là mạn tính và cấp tính.

Dạng mạn tính

Dạng này thường liên quan đến yếu tố bẩm sinh hoặc bất thường giải phẫu tồn tại lâu dài. Người bệnh có thể trạng cao gầy, dây chằng treo góc tá hỗng tràng cao bất thường hoặc các biến dạng cột sống. Bệnh tiến triển âm thầm với các đợt nặng nhẹ xen kẽ.

Dạng cấp tính

Dạng cấp tính thường xuất hiện sau chấn thương vùng bụng hoặc sau phẫu thuật khiến cấu trúc mạch máu thay đổi đột ngột. Tình trạng này tiến triển nhanh và nguy hiểm hơn do nguy cơ tắc ruột cấp.

Ngoài ra, các yếu tố như khối u sau phúc mạc, rối loạn vận động tiêu hóa, kém hấp thu dinh dưỡng và suy kiệt cơ thể đều có thể làm bệnh nặng thêm.

Triệu chứng của hội chứng động mạch mạc treo tràng trên

Triệu chứng của hội chứng thường liên quan trực tiếp đến sự cản trở lưu thông thức ăn qua tá tràng và tình trạng suy dinh dưỡng kéo dài.

Biểu hiện tiêu hóa điển hình

Người bệnh thường có cảm giác nhanh no, buồn nôn và nôn sau ăn. Cơn đau bụng xuất hiện sớm với cảm giác đau nhói như dao đâm do tá tràng phải tăng nhu động để vượt qua đoạn bị chèn ép. Bụng có thể chướng to, biến dạng kèm ợ hơi và đầy bụng khó chịu.

Ảnh hưởng toàn thân và tư thế

Do ăn uống khó khăn, người bệnh dễ sụt cân nhanh dẫn đến vòng xoắn bệnh lý khi lớp mỡ đệm tiếp tục giảm làm tình trạng chèn ép nặng hơn. Chán ăn, suy dinh dưỡng, thể trạng gầy gò là những dấu hiệu thường gặp trong thể mạn tính.

Triệu chứng có thể thuyên giảm khi người bệnh nằm nghiêng sang trái hoặc thực hiện nghiệm pháp Hayes giúp nâng gốc động mạch mạc treo tràng trên. Ngược lại, nằm ngửa hoặc nghiêng phải thường làm triệu chứng nặng hơn.

Các dấu hiệu liên quan khác

Ngoài các triệu chứng chính, người bệnh còn có thể gặp không tăng cân, cong vẹo cột sống, giảm mỡ, cơ thể phì đại, hạch bạch huyết hoặc phát hiện khối u sau phúc mạc trong một số trường hợp đặc biệt.

Phương pháp điều trị hội chứng động mạch mạc treo tràng trên

Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào mức độ bệnh và dạng cấp hay mạn tính. Mục tiêu chính là giải phóng chèn ép tá tràng và cải thiện tình trạng dinh dưỡng.

Điều trị bảo tồn

Điều trị bảo tồn thường được ưu tiên trong các trường hợp nhẹ hoặc cấp tính chưa biến chứng. Các biện pháp bao gồm điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, loại bỏ yếu tố gây sụt cân nhanh và bù dịch điện giải. Người bệnh có thể được nuôi ăn qua ống hỗng tràng hoặc đặt ống thông dạ dày để giảm áp lực tiêu hóa.

Một số thuốc hỗ trợ tăng nhu động ruột có thể được sử dụng nhằm cải thiện lưu thông thức ăn. Khi trọng lượng cơ thể được phục hồi và lớp mỡ đệm dày lên, các triệu chứng thường cải thiện rõ rệt trừ một số trường hợp cấu trúc giải phẫu không thay đổi.

Can thiệp phẫu thuật

Phẫu thuật được chỉ định khi điều trị bảo tồn thất bại hoặc trong các trường hợp mạn tính nặng. Phương pháp phổ biến nhất là mở thông tá hỗng tràng nhằm tạo đường đi mới cho thức ăn bỏ qua đoạn tá tràng bị chèn ép. Phẫu thuật này đã được áp dụng từ đầu thế kỷ hai mươi và cho hiệu quả cao.

Các kỹ thuật khác ít phổ biến hơn bao gồm nối vị tràng hoặc Roux en Y. Việc lựa chọn phương pháp nào sẽ phụ thuộc vào tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.

Cách phòng ngừa hội chứng động mạch mạc treo tràng trên 

Phòng ngừa hội chứng liên quan đến mạc treo tràng trên chủ yếu tập trung vào duy trì thể trạng khỏe mạnh và cân nặng hợp lý.

Dinh dưỡng khoa học

Người có thể trạng gầy cần đảm bảo lượng calo nạp vào cao hơn mức tiêu hao hằng ngày. Chế độ ăn nên ưu tiên thực phẩm lành mạnh, giàu protein, chất béo tốt, ngũ cốc nguyên hạt và rau củ quả. Việc chia nhỏ bữa ăn giúp tăng hiệu quả hấp thu và giảm áp lực lên hệ tiêu hóa.

Tập luyện

Tập thể dục đều đặn giúp cải thiện sức khỏe tổng thể và tăng khối cơ. Nếu tình trạng thiếu cân kéo dài không cải thiện, bệnh nhân cần đi khám dinh dưỡng để được tìm nguyên nhân và tư vấn hướng điều trị phù hợp.

Hội chứng liên quan đến mạc treo tràng trên là một rối loạn hiếm gặp nhưng có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện sớm. Việc nhận biết triệu chứng, hiểu rõ nguyên nhân và tuân thủ phác đồ điều trị giúp cải thiện đáng kể chất lượng sống và giảm nguy cơ biến chứng. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường của hệ tiêu hóa, người bệnh nên thăm khám sớm để được chẩn đoán và can thiệp kịp thời.