Cơ tam đầu cẳng chân: Đặc điểm giải phẩu và bệnh lý liên quan

Cơ tam đầu cẳng chân là một nhóm cơ quan trọng ở vùng cẳng chân, giữ vai trò chính trong các động tác đi bộ, chạy, nhảy và kiễng chân. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn tìm hiểu về cấu tạo, chức năng của cơ tam đầu cẳng chân cũng như các bệnh lý liên quan tới nhóm cơ này.

Cơ tam đầu cẳng chân là gì và có chức năng gì trong vận động?

Cơ tam đầu cẳng chân là nhóm cơ lớn nằm ở khoang sau của cẳng chân, tạo nên hình dáng bắp chân ở người. Nhóm cơ này được hợp thành từ hai cơ chính là cơ bụng chân (gồm đầu trong và đầu ngoài) và cơ dép nằm ở lớp sâu bên dưới. Ba đầu cơ này cùng hội tụ và bám vào xương gót thông qua gân gót (gân Achilles).

Về chức năng, cơ tam đầu cẳng chân đóng vai trò quan trọng trong động tác gấp lòng bàn chân và tham gia hỗ trợ gấp khớp gối. Nhóm cơ này tạo lực chính giúp cơ thể đạp đất khi bước đi, chạy, nhảy, đồng thời hoạt động liên tục như một "bơm cơ" đẩy máu tĩnh mạch chi dưới trở về tim.

Giải phẫu chi tiết nhóm cơ tam đầu cẳng chân

Cấu tạo giải phẫu của nhóm cơ tam đầu cẳng chân được chia thành hai tầng cơ có sự phối hợp hoạt động chặt chẽ:

• Cơ bụng chân: Là cơ nông nằm ngay dưới da ở mặt sau cẳng chân, tạo nên đường cong bắp chân. Cơ bụng chân có hai đầu (đầu trong và đầu ngoài) nguyên ủy từ hai lồi cầu xương đùi. Do băng qua hai khớp (khớp gối và khớp cổ chân), cơ bụng chân vừa hỗ trợ gấp nhẹ khớp gối vừa gấp mặt lòng bàn chân.
• Cơ dép: Nằm ngay dưới cơ bụng chân, là cơ rộng và dẹt, bám vào xương chày và xương mác. Cơ chỉ đi qua khớp cổ chân, có vai trò gấp gan chân, duy trì tư thế đứng và giữ thăng bằng.
• Gân gót: Phần gân chung dày và khỏe nhất cơ thể, hợp nhất từ các sợi gân của cơ bụng chân và cơ dép, bám chắc vào củ xương gót. Gân gót chịu trách nhiệm truyền toàn bộ lực co cơ tam đầu cẳng chân xuống bàn chân.
• Dây thần kinh chi phối: Nhóm cơ này được vận động bởi các nhánh của dây thần kinh chày (tách ra từ dây thần kinh tọa, chủ yếu từ các rễ S1 - S2).

Các vấn đề bệnh lý thường gặp ở vùng cơ tam đầu cẳng chân

Do phải gánh chịu lực tác động lớn trong các hoạt động sinh hoạt và thể thao hằng ngày, vùng cơ tam đầu cẳng chân rất dễ gặp phải các vấn đề sức khỏe/bệnh lý sau:

Bị chuột rút bắp chân: Là tình trạng co thắt đột ngột, không chủ ý của cơ tam đầu cẳng chân, gây ra cơn đau dữ dội trong vài giây đến vài phút. Nguyên nhân thường do vận động quá sức, thiếu nước, mất cân bằng điện giải (canxi, magie) hoặc biểu hiện của suy giãn tĩnh mạch.

Rách hoặc căng cơ bắp chân: Xảy ra khi tăng đột ngột tốc độ chạy nhảy hoặc thay đổi hướng chuyển động nhanh, làm đứt gãy một phần các sợi cơ bụng chân (thường ở đầu trong).

Viêm gân gót Achilles: Tình trạng viêm dai dẳng tại điểm bám của cơ tam đầu cẳng chân vào xương gót, gây sưng đau, căng cứng gót chân vào buổi sáng sau khi thức dậy.

Rối loạn phản xạ gân gót: Khi bác sĩ gõ búa khám phản xạ vào gân gót, nếu phản xạ cơ tam đầu cẳng chân bị giảm hoặc mất có thể cảnh báo chèn ép rễ thần kinh S1 do thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng.

Co cứng cơ tam đầu cẳng chân: Ở các bệnh nhân gặp tổn thương hệ thần kinh trung ương như sau đột quỵ, tai biến mạch máu não, chấn thương sọ não hoặc chấn thương tủy sống, co cứng cơ tam đầu cẳng chân là một biến chứng rất phổ biến.

• Biến dạng bàn chân ngựa: Sự tăng trương lực cơ quá mức khiến cơ tam đầu cẳng chân luôn ở trạng thái co rút, kéo gót chân lên cao và đẩy mũi bàn chân duỗi xuống dưới. Điều này khiến bệnh nhân không thể đặt phẳng bàn chân xuống mặt đất khi đứng hay đi.
• Hiện tượng gối ưỡn: Do bàn chân bị kéo duỗi xuống, khi cố gắng đi lại, bệnh nhân sẽ đẩy khớp gối ra sau quá mức để thăng bằng, lâu dần gây đau và hư hại thoái hóa khớp gối.
• Ảnh hưởng dáng đi: Dáng đi có thể trở nên bất thường, bước chân thiếu vững, phân bố trọng lực không đều và làm tăng nguy cơ té ngã.

Khi nào người bị đau mỏi cơ tam đầu cẳng chân cần đi khám ngay?

Mỏi bắp chân thông thường sau khi đi bộ nhiều, vận động quá sức hoặc đứng lâu thường có thể cải thiện sau khi nghỉ ngơi, massage nhẹ và bổ sung đủ nước. Tuy nhiên, nếu tình trạng đau mỏi kéo dài hoặc đi kèm những dấu hiệu bất thường, người bệnh nên chủ động thăm khám bác sĩ chuyên khoa Cơ-Xương-Khớp để tìm nguyên nhân và điều trị kịp thời. Đặc biệt, cần lưu ý các biểu hiện sau:

• Đau dữ dội, sưng nề: Bắp chân đột ngột sưng to, căng cứng, nóng đỏ, đau tăng khi chạm vào hoặc đau đến mức không thể đứng, đi lại hoặc chịu lực trên chân.
• Chuột rút liên tục, tái phát: Các cơn chuột rút xuất hiện thường xuyên, đặc biệt vào ban đêm, kéo dài gây mất ngủ hoặc tái diễn nhiều lần trong ngày.
• Xuất hiện tiếng “rắc” hoặc “bốp” khi vận động: Nếu trong lúc chạy, nhảy hoặc vận động mạnh nghe thấy tiếng “bốp” kèm đau nhói đột ngột ở bắp chân, khó tiếp tục vận động, cần đi khám sớm. Đây có thể là biểu hiện của rách cơ hoặc tổn thương gân như viêm gân Achilles.
• Tê bì, mất cảm giác hoặc yếu chân: Cảm giác tê lan từ vùng thắt lưng xuống bắp chân, kèm yếu bàn chân, khó nhón gót, khó gấp hoặc duỗi bàn chân có thể liên quan đến chèn ép dây thần kinh.
• Đau mỏi kéo dài hoặc ngày càng tăng.

Như vậy, cơ tam đầu cẳng chân đóng vai trò quan trọng trong việc giữ thăng bằng, đi lại và thực hiện các động tác như nhón gót, chạy, nhảy. Biết được cấu tạo và chức năng của nhóm cơ này giúp mỗi người chủ động phòng tránh chấn thương, đặc biệt khi vận động thể lực. Khi xuất hiện đau, sưng hoặc hạn chế vận động kéo dài, người bệnh nên thăm khám để được đánh giá và điều trị phù hợp.