Giun phổi chuột là gì? Đường lây, triệu chứng và cách phòng tránh

Nhiễm ký sinh trùng là một vấn đề y tế cộng đồng đáng quan tâm, trong đó có bệnh do giun phổi chuột. Mặc dù tên gọi có thể xa lạ, nhưng con đường lây nhiễm lại đến từ những thói quen ăn uống rất quen thuộc, đặc biệt là việc tiêu thụ thực phẩm tươi sống không đảm bảo vệ sinh.

Giun phổi chuột là gì?

Giun phổi chuột, có tên khoa học là Angiostrongylus cantonensis, là một loại giun tròn ký sinh. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây ra viêm màng não tăng bạch cầu ái toan (Eosinophilic meningitis), một tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương.

Vòng đời tự nhiên của loại ký sinh trùng này khá phức tạp. Vật chủ vĩnh viễn của chúng là các loài chuột, nơi giun trưởng thành ký sinh và đẻ trứng trong các động mạch phổi. Trứng nở thành ấu trùng giai đoạn 1, được chuột ho lên rồi nuốt xuống đường tiêu hóa và thải ra ngoài theo phân.

Các loài nhuyễn thể như ốc sên, sên trần ăn phải phân chuột sẽ trở thành vật chủ trung gian. Ấu trùng giun phát triển trong cơ thể chúng. Chuột ăn phải ốc hoặc sên nhiễm bệnh sẽ hoàn tất vòng đời của giun. Con người là vật chủ ngẫu nhiên (vật chủ tận cùng) khi ăn phải vật chủ trung gian hoặc vật chủ phụ (tôm, cua, ếch, kỳ nhông) chứa ấu trùng giai đoạn 3, hoặc rau củ bị nhiễm ấu trùng.

Giun phổi chuột lây qua đường nào?

Con người bị nhiễm bệnh do ăn phải ấu trùng giai đoạn 3 (L3) - giai đoạn có khả năng gây nhiễm của giun Angiostrongylus cantonensis. Các con đường lây nhiễm chính bao gồm:

• Ăn ốc, sên sống hoặc nấu chưa chín: Đây là con đường lây nhiễm phổ biến. Các món ăn như gỏi ốc, ốc nướng tái có thể chứa ấu trùng còn sống.
• Ăn rau sống bị ô nhiễm: Các loài nhuyễn thể nhỏ hoặc dịch nhầy của chúng chứa ấu trùng L3 có thể bám vào rau xà lách, rau thơm và các loại rau ăn sống khác. Nếu không được rửa sạch, người ăn sẽ vô tình nuốt phải ấu trùng.
• Ăn các vật chủ khác chưa nấu chín: Một số loài động vật như tôm nước ngọt, cua, ếch có thể ăn ốc, sên nhiễm bệnh và mang trong mình ấu trùng. Việc ăn sống hoặc tái các loại thực phẩm này cũng là một nguy cơ.
• Uống nước bị ô nhiễm: Nguồn nước không được xử lý từ ao, hồ, sông, suối có thể chứa ấu trùng giai đoạn 3.

Triệu chứng nhiễm giun phổi chuột

Sau khi xâm nhập vào cơ thể người, ấu trùng giun sẽ di chuyển đến hệ thần kinh trung ương, gây ra các triệu chứng nghiêm trọng. Thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 1 đến 3 tuần, nhưng cũng có thể ngắn hoặc dài hơn.

Các biểu hiện ban đầu thường không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với các bệnh khác, bao gồm sốt nhẹ, buồn nôn và nôn. Khi ấu trùng tấn công hệ thần kinh, các triệu chứng trở nên rõ rệt hơn:

• Đau đầu dữ dội: Đây là triệu chứng đặc trưng và phổ biến nhất, thường được mô tả là cơn đau chưa từng có.
• Cứng cổ: Dấu hiệu của tình trạng viêm màng não.
• Dị cảm: Cảm giác ngứa ran, châm chích, hoặc đau rát bất thường trên da, đặc biệt là ở tay và chân.
• Nhạy cảm với ánh sáng: Người bệnh cảm thấy khó chịu khi tiếp xúc với ánh sáng.

Trong những trường hợp nặng, bệnh có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm như nhìn đôi, liệt mặt, co giật, thay đổi ý thức và thậm chí là hôn mê. Dù hiếm gặp, nhiễm giun phổi chuột có thể dẫn đến tử vong nếu không được can thiệp y tế kịp thời.

Chẩn đoán và điều trị

Việc chẩn đoán bệnh do giun phổi chuột khá khó khăn vì các triệu chứng ban đầu không rõ ràng. Bác sĩ sẽ dựa vào các yếu tố sau:

• Tiền sử phơi nhiễm: Khai thác thông tin về thói quen ăn uống, đặc biệt là việc ăn ốc sên, sên trần, ốc bươu vàng, tôm, cua, cá nước ngọt, ếch, nhái, lươn hoặc rau sống bị nhiễm chất nhầy từ ốc chưa nấu chín.
• Triệu chứng lâm sàng: Dựa trên các dấu hiệu đặc trưng như đau đầu dữ dội và các triệu chứng thần kinh khác.
• Chọc dò dịch não tủy: Đây là xét nghiệm quan trọng nhất. Kết quả điển hình cho thấy sự gia tăng bạch cầu ái toan trong dịch não tủy (thường ≥ 10% tổng số bạch cầu hoặc ≥ 10 tế bào/mm³), đây là dấu hiệu chỉ điểm quan trọng để chẩn đoán viêm màng não do Angiostrongylus cantonensis. Việc tìm thấy ấu trùng trong dịch não tủy là rất hiếm.

Hiện nay, việc điều trị bệnh bao gồm hỗ trợ triệu chứng và sử dụng thuốc diệt ký sinh trùng đặc hiệu theo phác đồ hướng dẫn của Bộ Y tế. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào việc giảm nhẹ triệu chứng và hỗ trợ người bệnh:

• Thuốc giảm đau: Dùng để kiểm soát các cơn đau đầu dữ dội.
• Corticosteroid: Được sử dụng để làm giảm phản ứng viêm trong hệ thần kinh trung ương, giúp cải thiện triệu chứng.
• Chọc dò dịch não tủy: Thủ thuật này không chỉ để chẩn đoán mà còn có thể giúp giảm áp lực nội sọ, từ đó làm giảm đau đầu.

Việc sử dụng thuốc diệt ký sinh trùng (như Albendazole) cần được cân nhắc kỹ; theo Bộ Y tế Việt Nam, thuốc được chỉ định phối hợp với Corticosteroid để tăng hiệu quả tiêu diệt ấu trùng và kiểm soát phản ứng viêm. Do đó, quyết định điều trị sẽ được bác sĩ cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên từng trường hợp cụ thể.

Cách phòng ngừa

Phòng bệnh luôn là biện pháp tốt nhất và hiệu quả nhất. Mọi người có thể chủ động bảo vệ bản thân và gia đình khỏi nguy cơ nhiễm giun phổi chuột bằng cách tuân thủ các nguyên tắc vệ sinh an toàn thực phẩm sau đây:

• Không ăn sống hoặc tái: Tuyệt đối không ăn ốc sên, sên trần, tôm, cua, ếch dưới mọi hình thức chưa được nấu chín hoàn toàn vì nhiệt độ cao là biện pháp duy nhất để tiêu diệt ấu trùng giun.
• Rửa kỹ rau củ quả: Đối với các loại rau ăn sống, cần rửa sạch từng lá dưới vòi nước chảy để loại bỏ đất cát, sên nhỏ và dịch nhầy của chúng. Việc rửa sạch từng lá dưới vòi nước chảy là biện pháp quan trọng nhất để loại bỏ ấu trùng và dịch nhầy của vật chủ trung gian, do các dung dịch sát khuẩn thông thường không đảm bảo tiêu diệt được ấu trùng.
• Đảm bảo vệ sinh tay: Luôn rửa tay bằng xà phòng sau khi làm vườn, dọn dẹp môi trường xung quanh hoặc tiếp xúc với ốc sên để ngăn ngừa lây nhiễm ấu trùng qua đường tay - miệng.
• Sử dụng nguồn nước sạch: Chỉ uống nước đã được đun sôi hoặc qua hệ thống lọc đạt chuẩn, tránh sử dụng nước từ các nguồn tự nhiên chưa qua xử lý để loại bỏ nguy cơ nhiễm ấu trùng tự do trong nước.
• Kiểm soát vật chủ: Diệt chuột và hạn chế sự phát triển của ốc, sên trong khu vực sinh sống để cắt đứt vòng đời của ký sinh trùng.

Bệnh do giun phổi chuột là một lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc duy trì vệ sinh an toàn thực phẩm. Bằng cách thực hành 'ăn chín, uống sôi' và cẩn trọng trong khâu sơ chế, mỗi chúng ta có thể chủ động bảo vệ bản thân và gia đình khỏi nguy cơ nhiễm loại ký sinh trùng nguy hiểm này.