Giải phẫu dây thần kinh số 5​ và chức năng trong cơ thể

Trong 12 đôi dây thần kinh sọ não, có một dây vừa đảm nhiệm cảm giác vùng mặt, vừa tham gia điều khiển các cơ nhai - đó chính là dây thần kinh số 5. Với cấu trúc phức tạp và phạm vi chi phối rộng, dây thần kinh này giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong sinh hoạt hằng ngày.

Dây thần kinh số 5 là gì? 

Trong hệ thống 12 đôi dây thần kinh sọ não, dây thần kinh số 5 giữ vai trò đặc biệt quan trọng nhờ kích thước lớn và phạm vi chi phối rộng. Đây là dây thần kinh đảm nhiệm cả chức năng cảm giác và vận động ở vùng mặt.

Dây thần kinh số 5, hay còn gọi là dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve), chịu trách nhiệm dẫn truyền cảm giác đau, nhiệt độ và xúc giác từ da mặt, niêm mạc miệng, mũi và răng về não. Đồng thời, dây này còn chi phối các cơ nhai, góp phần vào hoạt động ăn uống và giao tiếp.

Khi dây thần kinh sinh ba bị kích thích, viêm hoặc chèn ép, người bệnh có thể xuất hiện tình trạng đau dây thần kinh sinh ba với đặc điểm đau dữ dội, từng cơn như điện giật ở một bên mặt. Cơn đau có thể tự phát hoặc khởi phát khi chạm vào các điểm nhạy cảm như môi, má, cằm. Phần lớn trường hợp chỉ xảy ra ở một bên; đau hai bên tương đối hiếm và thường xuất hiện muộn hơn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đau dây thần kinh sinh ba là một trong những dạng đau thần kinh mặt nghiêm trọng, có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Giải phẫu dây thần kinh số 5​

Dây thần kinh số 5 (dây sinh ba) là dây thần kinh sọ lớn nhất, có cấu trúc phức tạp và phạm vi phân bố rộng khắp vùng mặt. Việc tìm hiểu đặc điểm giải phẫu của dây này giúp giải thích rõ cơ chế cảm giác và vận động ở khu vực đầu - mặt - cổ.

Vị trí giải phẫu

Dây thần kinh số 5 xuất phát từ thân não, cụ thể ở mặt trước - bên của cầu não (pons), nằm giữa não giữa và hành não. Tại đây, dây gồm hai rễ riêng biệt:

• Rễ cảm giác (kích thước lớn);
• Rễ vận động (nhỏ hơn).

Sau khi rời khỏi cầu não, rễ cảm giác phình to tạo thành hạch sinh ba (trigeminal ganglion), còn gọi là hạch Gasser. Hạch này nằm trong hố sọ giữa, bên trong một khoang chứa dịch não tủy được gọi là hang Meckel (Meckel’s cave). Vị trí này giúp bảo vệ cấu trúc hạch đồng thời tạo điều kiện cho các nhánh thần kinh tỏa đi đến các vùng trên khuôn mặt.

Cấu tạo chi tiết

Về mặt trung ương, dây thần kinh số 5 liên quan đến bốn nhân trong thân não:

• Ba nhân đảm nhiệm chức năng cảm giác (nhân cảm giác chính, nhân tủy và nhân trung não);
• Một nhân vận động điều khiển các cơ nhai.

Ba nhân cảm giác hợp lại thành rễ cảm giác lớn đi ra khỏi cầu não. Sau khi đến hạch sinh ba, các thân tế bào thần kinh cảm giác tập trung tại đây trước khi phân chia thành các nhánh ngoại biên. Rễ vận động không tạo hạch mà đi thẳng để nhập vào nhánh hàm dưới.

Từ hạch sinh ba, dây thần kinh số 5 chia thành ba nhánh chính:

• Nhánh mắt (V1 - Ophthalmic nerve): Thuần cảm giác, chi phối vùng trán, da đầu trước, mí mắt trên và giác mạc.
• Nhánh hàm trên (V2 - Maxillary nerve): Thuần cảm giác, dẫn truyền cảm giác từ má, môi trên, răng hàm trên và xoang hàm.
• Nhánh hàm dưới (V3 - Mandibular nerve): Là nhánh hỗn hợp, vừa dẫn truyền cảm giác vùng hàm dưới, vừa chi phối vận động các cơ nhai.

Nhờ cấu trúc phân nhánh rõ ràng này, dây thần kinh số 5 đảm nhiệm vai trò trung tâm trong cảm giác vùng mặt và hoạt động nhai, đồng thời có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán các bệnh lý thần kinh mặt như đau dây thần kinh sinh ba.

Chức năng dây thần kinh số 5

Dây thần kinh số 5 (dây sinh ba) là dây thần kinh sọ đảm nhiệm chủ yếu chức năng cảm giác vùng mặt và một phần vận động liên quan đến nhai. 

Nhánh mắt (V1 - Ophthalmic nerve)

Đây là nhánh thuần cảm giác, dẫn truyền xung thần kinh từ:

• Vùng trán và da đầu phía trước;
• Mí mắt trên, kết mạc và giác mạc;
• Phần trên của sống mũi;
• Tuyến lệ;
• Các xoang trán, xoang sàng và xoang bướm.

Nhánh V1 tham gia vào phản xạ giác mạc, một cơ chế bảo vệ quan trọng giúp mắt chớp lại khi có kích thích vào giác mạc.

Nhánh hàm trên (V2 - Maxillary nerve)

Đây cũng là nhánh thuần cảm giác, tiếp nhận cảm giác đau, nhiệt độ và xúc giác từ:

• Mí mắt dưới và vùng má;
• Cánh mũi, môi trên;
• Răng và lợi hàm trên;
• Niêm mạc mũi;
• Vòm miệng và phần trên của hầu;
• Xoang hàm trên và một phần xoang sàng, xoang bướm.

V2 giúp cơ thể nhận biết các kích thích cơ học và nhiệt tại vùng giữa mặt.

Nhánh hàm dưới (V3 - Mandibular nerve)

Khác với hai nhánh trên, V3 là nhánh hỗn hợp (vừa cảm giác vừa vận động).

Chức năng cảm giác:

• Môi dưới;
• Răng và lợi hàm dưới;
• Cằm và phần lớn vùng hàm dưới (ngoại trừ góc hàm do các rễ thần kinh cổ C2-C3 chi phối);
• Một phần tai ngoài và màng não.

Chức năng vận động: V3 chi phối các cơ nhai chính, gồm:

• Cơ cắn;
• Cơ thái dương;
• Cơ chân bướm trong và cơ chân bướm ngoài.

Nhờ sự phân chia rõ ràng này, dây thần kinh số 5 đóng vai trò trung tâm trong cảm giác vùng mặt và hoạt động nhai, đồng thời có ý nghĩa quan trọng trong lâm sàng khi đánh giá các rối loạn cảm giác hoặc vận động vùng hàm - mặt.

Dây thần kinh số 5 với cấu trúc phân nhánh phức tạp và phạm vi chi phối rộng giữ vai trò then chốt trong cảm giác vùng mặt và hoạt động nhai. Nhờ sự phối hợp giữa ba nhánh chính, dây sinh ba đảm bảo khả năng tiếp nhận kích thích và thực hiện vận động hàm một cách chính xác. Việc hiểu rõ giải phẫu và chức năng của dây thần kinh này có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán và điều trị các bệnh lý thần kinh vùng hàm - mặt, đặc biệt là đau dây thần kinh sinh ba.