Gân là gì? Vai trò, giải phẫu, cấu tạo và một số bệnh lý liên quan

Gân là cấu trúc liên kết chắc khỏe nhưng vẫn có nguy cơ bị viêm, căng hoặc đứt nếu vận động sai cách hay hoạt động quá sức. Đây là bộ phận đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì khả năng vận động của cơ thể. Thông tin dưới đây giúp bạn đọc hiểu rõ hơn gân là gì và chức năng của gân trong hệ vận động.

Gân là gì? Có vai trò như thế nào?

Gân là một loại mô liên kết chắc, có màu trắng ngà, nằm ở vị trí trung gian giữa cơ và xương. Cấu trúc của gân chủ yếu gồm các sợi collagen xếp song song, giúp tăng độ bền và khả năng chịu lực kéo lớn trong quá trình vận động.

Mỗi cơ thường được gắn với xương thông qua hai đầu gân chính: Gân gần (nối với phần cơ) và gân xa (bám vào xương). Vị trí tiếp nối giữa cơ và gân được gọi là chỗ bám cơ, trong khi nơi gân bám vào xương được gọi là điểm bám xương.

Về chức năng, gân đóng vai trò truyền lực từ sự co cơ đến hệ xương, từ đó tạo ra các cử động như gập, duỗi hoặc xoay khớp. Nhờ có hệ thống gân, cơ thể mới có thể thực hiện các vận động một cách linh hoạt và chính xác.

Hình dạng và kích thước của gân thay đổi tùy theo từng nhóm cơ và chức năng vận động. Những cơ tạo lực lớn thường có gân dày và chắc, trong khi các cơ tham gia vận động tinh thì gân thường dài và mảnh hơn để đảm bảo độ linh hoạt cao.

Giải phẫu học của gân

Để hiểu rõ hơn về vai trò và cơ chế hoạt động của gân trong cơ thể, cần tìm hiểu một số đặc điểm cơ bản về giải phẫu học của cấu trúc này, bao gồm vị trí phân bố, kích thước và thành phần cấu tạo

Vị trí

Cơ thể người có hệ thống mô gân phân bố rộng khắp, đóng vai trò kết nối giữa cơ và xương. Mỗi nhóm cơ thường được cố định bởi hai đầu gân: một đầu liên kết trực tiếp với cơ, đầu còn lại bám vào xương hoặc khớp để tạo điểm neo cho vận động.

Gân xuất hiện nhiều tại các vùng có hoạt động linh hoạt như vai, khuỷu tay, cổ tay, các ngón tay, hông, đầu gối, gót chân và ngón chân. Đây là những vị trí thường xuyên thực hiện các động tác gập, duỗi và xoay. Ngoài ra, gân còn hiện diện ở một số khớp nhỏ như khớp hàm, hỗ trợ các vận động tinh vi của vùng mặt.

Kích thước

Gân có sự đa dạng về hình dạng và kích thước tùy theo vị trí và chức năng của từng nhóm cơ. Những cơ tham gia vào hoạt động tạo lực lớn thường đi kèm với gân ngắn, dày và chắc để chịu được lực kéo mạnh. Ngược lại, các cơ đảm nhiệm vận động chính xác và linh hoạt thường có gân dài và mảnh hơn.

Trong cơ thể, gân Achilles (gân gót chân) được xem là một trong những gân lớn và quan trọng nhất. Nó nằm phía sau cổ chân, kéo dài từ cơ bắp chân xuống xương gót, tạo liên kết giữa cơ bụng chân, cơ dép và xương gót. Gân này có độ bền cao, đóng vai trò chủ lực trong các hoạt động như đi bộ, chạy và nhảy.

Thành phần

Gân là một dạng mô liên kết dạng sợi có cấu trúc chắc và đặc. Thành phần chính của gân là collagen loại I và các protein sợi được sắp xếp song song, giúp tối ưu khả năng truyền lực từ cơ đến xương.

Các sợi collagen trong gân được cấu tạo từ các chuỗi polypeptide xoắn lại thành tropocollagen, sau đó liên kết thành các bó sợi lớn, tạo nên cấu trúc bền vững và có độ đàn hồi cao. Tùy vào vị trí và chức năng, mật độ sợi collagen trong từng loại gân có thể khác nhau, dẫn đến sự khác biệt về độ dày và độ chịu lực.

Trong quá trình phát triển, gân đạt độ hoàn thiện tốt nhất ở độ tuổi trưởng thành. Sau giai đoạn này, đặc biệt khi bước vào quá trình lão hóa, cấu trúc collagen có xu hướng suy giảm, làm giảm độ đàn hồi và sức bền của gân, từ đó tăng nguy cơ tổn thương khi chịu lực quá mức hoặc chấn thương.

Cấu tạo của gân

Gân được hình thành từ nhiều lớp mô và thành phần chuyên biệt, phối hợp với nhau để đảm bảo khả năng chịu lực và truyền lực từ cơ đến xương một cách hiệu quả. Cụ thể gồm:

• Lớp vỏ gân: Là mô liên kết bao quanh, có nhiệm vụ giữ ổn định cấu trúc và sắp xếp các bó sợi bên trong gân theo trật tự nhất định.
• Lớp epitenon: Lớp mô mỏng bao phủ toàn bộ bề mặt gân, giúp bảo vệ và duy trì tính toàn vẹn của cấu trúc gân.
• Lớp paratenon: Lớp mô lỏng có tính đàn hồi, hỗ trợ gân trượt linh hoạt giữa các mô xung quanh trong quá trình vận động.
• Sợi collagen: Thành phần chính của gân, có vai trò liên kết và truyền lực, đồng thời giúp gân bám chắc vào xương.
• Bao hoạt dịch: Lớp bao chứa dịch nhầy, giúp giảm ma sát bằng cách bôi trơn, tạo điều kiện để gân di chuyển trơn tru khi cơ co duỗi.
• Điểm nối cơ - gân (MTJ): Vị trí chuyển tiếp giữa cơ và gân, nơi dễ chịu lực căng lớn và cũng là vùng dễ xảy ra chấn thương.
• Điểm bám gân - xương (OJT): Vị trí gân gắn vào xương, đóng vai trò cố định lực truyền từ gân lên hệ xương để tạo chuyển động.

Một số chấn thương liên quan đến gân

Gân có thể gặp nhiều dạng tổn thương khác nhau do chấn thương, vận động quá mức hoặc quá trình thoái hóa theo thời gian. Dưới đây là một số bệnh lý và chấn thương thường gặp liên quan đến gân: 

Căng cơ

Căng cơ là tình trạng khá phổ biến, thường gặp trong đời sống sinh hoạt và lao động. Đây là phản ứng sinh lý khi cơ và gân phải hoạt động quá mức so với khả năng chịu tải, dẫn đến hiện tượng kéo giãn quá mức của sợi cơ.

Khi xảy ra căng cơ, vùng tổn thương có thể bị sưng nhẹ, kèm theo cảm giác đau và căng tức. Trong một số trường hợp nặng hơn, người bệnh có thể gặp hạn chế vận động, ảnh hưởng đến đi lại hoặc sinh hoạt, tuy nhiên mức độ này không thường xuyên xảy ra.

Phần lớn trường hợp căng cơ có thể cải thiện bằng nghỉ ngơi hợp lý, kết hợp các bài tập giãn cơ phù hợp để giúp phục hồi chức năng cơ, gân.

Viêm bao gân

Viêm bao gân xảy ra khi lớp mô bao quanh gân bị viêm và kích ứng, thường là hậu quả của viêm gân kéo dài hoặc tổn thương cơ học. Quá trình viêm có thể gây tổn thương bao gân, hình thành các vi thể rách và làm giảm khả năng trượt của gân.

Bệnh được chia thành hai dạng chính: Viêm bao gân gấp và viêm bao gân duỗi. Người bệnh thường có biểu hiện giảm biên độ vận động, khó thực hiện các động tác như gập, duỗi hoặc xoay. Tại vùng tổn thương có thể xuất hiện sưng nhẹ và đau tăng khi vận động.

Chấn thương gân

Chấn thương gân có thể xảy ra ở nhiều mức độ khác nhau, chủ yếu do các tai nạn hoặc tác động lực đột ngột. Trong đó, bong gân được xem là dạng nhẹ, còn đứt gân là tổn thương nặng hơn, thuộc mức độ nghiêm trọng.

Các chấn thương gân thường đi kèm tổn thương mô mềm xung quanh, gây suy giảm tạm thời chức năng vận động. Dù ở mức độ nào, việc thăm khám và điều trị sớm là cần thiết để hạn chế biến chứng như tổn thương thần kinh, mạch máu, cứng khớp hoặc mất vững khớp.

Viêm gân

Viêm gân là một bệnh lý cơ xương khớp thường gặp, xảy ra khi gân bị kích thích hoặc tổn thương kéo dài. Nguyên nhân có thể đến từ chấn thương đột ngột, bệnh lý khớp kèm theo hoặc tình trạng quá tải do vận động lặp đi lặp lại trong thời gian dài.

Những người lao động chân tay hoặc vận động viên thể thao có nguy cơ cao hơn do tần suất sử dụng gân liên tục với cường độ lớn, dễ gây viêm và suy giảm chức năng gân.

Rối loạn chức năng gân chày sau

Gân chày sau đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì vòm bàn chân và hỗ trợ quá trình đi lại cùng với gân Achilles. Khi gân này bị rối loạn chức năng, khả năng nâng đỡ bàn chân bị suy giảm, dễ dẫn đến biến dạng bàn chân bẹt nếu kéo dài.

Những người có hoạt động cổ bàn chân nhiều như vận động viên hoặc người thừa cân thường có nguy cơ cao hơn do áp lực lớn tác động lên hệ thống gân.

Triệu chứng thường gặp bao gồm đau khi đi lại hoặc đứng lâu, khó thực hiện động tác nhón gót, đau lan xuống lòng bàn chân và có thể sưng khi kèm viêm.

Rách chóp xoay

Rách chóp xoay là tổn thương nặng, trong đó các cơ và gân vùng vai bị rách một phần hoặc hoàn toàn. Do cơ và gân có mối liên kết chặt chẽ, tổn thương tại cơ chóp xoay thường kéo theo ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thống gân liên quan.

Người bệnh thường xuất hiện đau dữ dội vùng vai, có thể lan sang các khu vực lân cận. Khả năng vận động vai bị hạn chế rõ rệt, đặc biệt khi cố gắng nâng hoặc xoay tay. Một số trường hợp có thể nghe thấy tiếng lạo xạo hoặc bất thường khi cử động khớp vai.

Hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn gân là gì và vai trò quan trọng của gân đối với hệ vận động. Việc duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh, vận động đúng cách và chăm sóc cơ xương khớp phù hợp sẽ góp phần bảo vệ gân khỏe mạnh, hỗ trợ cơ thể vận động linh hoạt và hạn chế nguy cơ thoái hóa theo thời gian.