Enzyme lipaza là gì? Khi nào cần xét nghiệm và ý nghĩa kết quả

Trong lâm sàng, xét nghiệm lipase thường được chỉ định khi người bệnh có triệu chứng gợi ý bệnh lý tuyến tụy, đặc biệt là viêm tụy cấp. Kết quả xét nghiệm cần được đánh giá cùng triệu chứng, bệnh sử và các cận lâm sàng khác để xác định ý nghĩa lâm sàng.

Enzyme lipaza là gì?

Enzyme lipaza là cách một số tài liệu gọi enzyme lipase, đây là enzyme tiêu hóa có vai trò phân giải triglyceride, chủ yếu tạo thành 2-monoglyceride và axit béo tự do để cơ thể hấp thu. Lipase được sản xuất ở nhiều cơ quan, nhưng lượng lipase được đo trong máu chủ yếu liên quan đến tuyến tụy.

Bình thường, lipase chỉ hiện diện trong máu với lượng nhỏ. Khi tế bào tụy bị tổn thương hoặc dòng chảy của dịch tụy bị cản trở, nồng độ lipase trong máu có thể tăng. Vì vậy, xét nghiệm lipase thường được sử dụng để hỗ trợ đánh giá các bệnh lý tuyến tụy, đặc biệt là viêm tụy cấp.

Xét nghiệm lipase là gì?

Xét nghiệm lipase là xét nghiệm đo hoạt độ enzyme lipase, thường được thực hiện trên mẫu huyết thanh hoặc huyết tương. Xét nghiệm chủ yếu được sử dụng để:

• Hỗ trợ chẩn đoán viêm tụy cấp;
• Đánh giá một số bệnh lý liên quan đến tuyến tụy;
• Hỗ trợ đánh giá người bệnh có triệu chứng gợi ý bệnh lý tuyến tụy.

Xét nghiệm lipase không thể đánh giá đầy đủ chức năng ngoại tiết của tuyến tụy và không nên được sử dụng đơn độc để chẩn đoán bệnh.

Khi nào cần thực hiện xét nghiệm lipase?

Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm lipase khi người bệnh có các biểu hiện hoặc tình trạng như:

• Đau dữ dội hoặc kéo dài ở vùng thượng vị, có thể lan ra sau lưng.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Sốt, chướng bụng hoặc đau khi ấn bụng.
• Nghi ngờ viêm tụy cấp.
• Nghi ngờ bệnh lý hoặc tắc nghẽn ống tụy; hoặc bệnh lý đường mật có khả năng liên quan đến viêm tụy.
• Có bệnh lý tuyến tụy cần được đánh giá.

Các triệu chứng trên không đặc hiệu cho bệnh tuyến tụy. Bác sĩ cần kết hợp thăm khám, xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh để xác định nguyên nhân.

Kết quả xét nghiệm lipase có ý nghĩa gì?

Kết quả xét nghiệm lipase thường được biểu thị bằng đơn vị U/L. Khoảng tham chiếu thay đổi tùy theo phương pháp, thiết bị và quy định của từng phòng xét nghiệm. Vì vậy, người bệnh cần đối chiếu kết quả với khoảng tham chiếu ghi trên phiếu xét nghiệm, không nên sử dụng một giá trị chung để tự đánh giá.

Chỉ số lipase bình thường

Lipase nằm trong khoảng tham chiếu thường cho thấy không có sự gia tăng rõ rệt của enzyme này trong máu tại thời điểm lấy mẫu. Tuy nhiên, kết quả bình thường không loại trừ hoàn toàn bệnh lý tuyến tụy, đặc biệt khi xét nghiệm được thực hiện quá sớm, quá muộn hoặc người bệnh mắc viêm tụy mạn.

Chỉ số lipase tăng

Lipase tăng cao thường gặp trong viêm tụy cấp. Tuy nhiên, chẩn đoán không dựa vào chỉ số này đơn độc mà cần có ít nhất hai trong ba tiêu chí sau:

• Đau bụng cấp tính, dai dẳng ở vùng thượng vị, thường lan ra sau lưng.
• Hoạt độ lipase và/hoặc amylase huyết thanh ≥3 lần giới hạn trên của khoảng tham chiếu.
• Hình ảnh học có đặc điểm phù hợp với viêm tụy cấp.

Do đó, lipase tăng đơn độc chưa đủ để khẳng định bệnh. Mức lipase tăng cao cũng không phản ánh chính xác mức độ nặng hoặc tiên lượng của viêm tụy cấp.

Ngoài viêm tụy cấp, lipase có thể tăng trong một số tình trạng khác như:

• Đợt viêm tụy cấp trên nền viêm tụy mạn.
• Tắc nghẽn ống tụy.
• Một số bệnh lý đường mật như viêm túi mật hoặc viêm đường mật.
• Nang giả tụy hoặc một số khối u tuyến tụy.
• Suy giảm chức năng thận làm giảm khả năng thanh thải lipase.
• Tắc ruột, thiếu máu ruột hoặc thủng đường tiêu hóa.
• Loét dạ dày - tá tràng có biến chứng.
• Nhiễm toan ceton do đái tháo đường.
• Ảnh hưởng của một số thuốc.

Chỉ số lipase thấp

Lipase máu thấp có thể gặp trong viêm tụy mạn tiến triển hoặc xơ nang, nhưng kết quả đơn độc không đủ để chẩn đoán suy tụy ngoại tiết. Khi có nghi ngờ, elastase trong phân là xét nghiệm ban đầu phù hợp hơn và cần được đánh giá cùng triệu chứng, tình trạng dinh dưỡng và các thăm dò khác.

Những yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả

Kết quả xét nghiệm lipase có thể chịu ảnh hưởng bởi:

• Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả hoặc làm tăng lipase, trong đó có opioid và một số thuốc lợi tiểu.
• Thời điểm lấy mẫu: Nồng độ lipase thay đổi theo diễn tiến bệnh. Nếu xét nghiệm quá sớm hoặc sau khi lipase đã trở về bình thường, kết quả có thể không ghi nhận được mức tăng rõ rệt.
• Bệnh nền: Suy giảm chức năng thận, bệnh gan mật và một số bệnh lý đường tiêu hóa có thể làm tăng lipase.
• Phương pháp xét nghiệm: Thiết bị, kỹ thuật phân tích và khoảng tham chiếu có thể khác nhau giữa các phòng xét nghiệm.

Vì vậy, bác sĩ cần đánh giá chỉ số lipase kết hợp với triệu chứng, bệnh sử, các xét nghiệm liên quan và chẩn đoán hình ảnh khi cần thiết. Người bệnh không nên dựa vào một kết quả đơn lẻ để tự kết luận tình trạng sức khỏe.

Lưu ý khi thực hiện xét nghiệm lipase

Trước khi lấy mẫu, người bệnh cần lưu ý:

• Có thể được yêu cầu nhịn ăn từ 8 - 12 giờ tùy hướng dẫn của bác sĩ hoặc cơ sở xét nghiệm.
• Thông báo đầy đủ các thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng.
• Không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều dùng.
• Tuân thủ hướng dẫn về thời điểm lấy mẫu và các yêu cầu chuẩn bị khác.

Sau khi nhận kết quả, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ nếu chỉ số lipase nằm ngoài khoảng tham chiếu hoặc đang có triệu chứng bất thường. Thời gian trả kết quả phụ thuộc vào quy trình của từng cơ sở y tế.

Tóm lại, enzyme lipaza (lipase) là một enzyme tiêu hóa quan trọng, chủ yếu do tuyến tụy sản xuất và tham gia phân giải chất béo. Xét nghiệm lipase có giá trị hỗ trợ đánh giá các bệnh lý tuyến tụy, đặc biệt là viêm tụy cấp. Tuy nhiên, kết quả không nên được diễn giải riêng lẻ hoặc dùng để tự xác định bệnh. Khi chỉ số lipase bất thường, người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để được đánh giá cùng triệu chứng, tiền sử và các phương pháp kiểm tra liên quan, từ đó xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng xử trí phù hợp.