Đo điện não đồ của người trầm cảm có vai trò gì?

Việc chẩn đoán trầm cảm hiện nay chủ yếu dựa vào khai thác triệu chứng và các thang đánh giá tâm lý. Tuy nhiên, cách tiếp cận này vẫn mang tính chủ quan và phụ thuộc nhiều vào trải nghiệm cá nhân của người bệnh. Trong bối cảnh đó, các phương pháp ghi nhận hoạt động não như điện não đồ được quan tâm nhằm tìm kiếm những dấu ấn sinh học khách quan hơn.

Điện não đồ là gì?

Điện não đồ là phương pháp ghi lại hoạt động điện của não thông qua các điện cực gắn trên da đầu. Các điện cực này thu nhận tín hiệu điện phát sinh từ hoạt động của tế bào thần kinh, sau đó được chuyển thành dạng sóng để phân tích.

Ưu điểm lớn của điện não đồ là không xâm lấn, an toàn và có thể thực hiện nhiều lần mà không gây hại. Phương pháp này phản ánh các dạng sóng não phổ biến như sóng alpha, beta, theta và delta, tương ứng với những trạng thái khác nhau của não như thư giãn, tập trung hay buồn ngủ.

Trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần, điện não đồ không dùng để “nhìn thấy” trầm cảm một cách trực tiếp. Thay vào đó, nó giúp phát hiện những mô hình hoạt động não bất thường hoặc khác biệt so với người không mắc trầm cảm, từ đó cung cấp thêm dữ liệu hỗ trợ đánh giá và theo dõi.

Đo điện não đồ của người trầm cảm có vai trò gì?

Nhiều nghiên cứu cho thấy trầm cảm có liên quan đến sự thay đổi trong hoạt động và kết nối giữa các vùng não đảm nhiệm điều hòa cảm xúc, động lực và nhận thức. Trong bối cảnh đó, điện não đồ giúp ghi nhận những biến đổi này ở mức độ chức năng, góp phần bổ sung thông tin khách quan cho đánh giá lâm sàng.

Hỗ trợ phát hiện các thay đổi hoạt động và kết nối não bộ ở người trầm cảm

Ở người mắc trầm cảm, điện não đồ có thể cho thấy sự khác biệt về cường độ và phân bố sóng não giữa hai bán cầu não. Bên cạnh đó, hoạt động tại các vùng não trước trán, khu vực liên quan đến kiểm soát cảm xúc và hành vi, cũng có thể thay đổi so với người không mắc trầm cảm.

Những đặc điểm này không đủ để chẩn đoán trầm cảm một cách độc lập. Tuy nhiên, khi được đặt trong bối cảnh lâm sàng cụ thể, chúng mang lại giá trị hỗ trợ cho việc đánh giá và theo dõi diễn tiến bệnh.

Vai trò của điện não đồ trong dự đoán đáp ứng điều trị

Không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận sự khác biệt hoạt động não, điện não đồ ngày càng được nghiên cứu như một công cụ giúp dự đoán khả năng đáp ứng điều trị trầm cảm. Hướng tiếp cận này mở ra tiềm năng cá thể hóa điều trị, thay vì chỉ tập trung vào nhận diện bệnh.

Xác định hiệu quả thuốc chống trầm cảm bằng điện não đồ

Một nghiên cứu lâm sàng đã theo dõi gần 300 bệnh nhân được chẩn đoán trầm cảm điển hình mạn tính trong thời gian dài. Những người tham gia được phân ngẫu nhiên thành hai nhóm, một nhóm sử dụng thuốc chống trầm cảm sertraline hydrochloride, nhóm còn lại dùng giả dược, với thời gian theo dõi kéo dài 8 tuần.

Điện não đồ được thực hiện trước khi bắt đầu điều trị và lặp lại sau một tuần dùng thuốc. Mục tiêu của nghiên cứu không nhằm chẩn đoán trầm cảm, mà tập trung tìm kiếm chỉ dấu sinh học có khả năng dự đoán sớm hiệu quả điều trị.

Trọng tâm phân tích của nghiên cứu là hoạt động tại vùng vành trước của vỏ não (rACC). Đây là khu vực đóng vai trò quan trọng trong xử lý cảm xúc, động lực và khả năng thích nghi với căng thẳng.

Kết quả cho thấy những bệnh nhân có hoạt tính rACC cao hơn trước khi điều trị thường đạt được đáp ứng lâm sàng tốt hơn với thuốc chống trầm cảm sau 8 tuần. Phát hiện này cho thấy điện não đồ có thể hỗ trợ dự đoán sớm khả năng đáp ứng thuốc, từ đó giúp bác sĩ lựa chọn chiến lược điều trị phù hợp hơn và hạn chế việc thử nhiều loại thuốc trong thời gian dài.

Những hạn chế của việc nhận diện trầm cảm qua điện não đồ

Mặc dù mang nhiều tiềm năng trong nghiên cứu và hỗ trợ lâm sàng, việc sử dụng điện não đồ để nhận diện trầm cảm hiện nay vẫn còn những giới hạn nhất định. Trên thực tế, chẩn đoán trầm cảm vẫn chủ yếu dựa vào phỏng vấn lâm sàng và các thang đánh giá tâm lý, vốn có độ tin cậy nhưng phụ thuộc nhiều vào sự hợp tác và khả năng tự nhận thức của người bệnh.

Sự phát triển của công nghệ giao diện não - máy tính cùng các thuật toán học sâu đã mở ra hướng tiếp cận mới cho việc phân tích tín hiệu điện não. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy phương pháp này vẫn đối mặt với một số vấn đề chính sau:

• Chưa khai thác đầy đủ đặc trưng tín hiệu điện não: Nhiều nghiên cứu chỉ sử dụng dữ liệu thô hoặc số lượng đặc trưng hạn chế, khiến mô hình phân tích có thể bỏ sót những thông tin quan trọng liên quan đến trạng thái cảm xúc. Điều này làm giảm độ chính xác trong việc nhận diện trầm cảm.
• Bỏ qua mối quan hệ không gian - thời gian giữa các điện cực: Não bộ hoạt động như một mạng lưới phức tạp, trong đó các vùng não liên tục tương tác với nhau. Khi chưa xử lý đầy đủ mối liên hệ này, các mô hình phân tích có thể không phản ánh đúng bản chất hoạt động não ở người trầm cảm.
• Dễ bị ảnh hưởng bởi yếu tố ngoại cảnh và sinh lý: Kết quả điện não đồ có thể thay đổi tùy theo giấc ngủ, mức độ căng thẳng, thuốc đang sử dụng hoặc điều kiện môi trường trong lúc đo. Điều này khiến dữ liệu khó được chuẩn hóa tuyệt đối giữa các cá nhân.

Những hạn chế trên cho thấy điện não đồ hiện nay nên được xem là công cụ hỗ trợ, cần kết hợp với đánh giá lâm sàng và các phương pháp khác để đảm bảo độ chính xác trong nhận diện và theo dõi trầm cảm.

Những phương pháp khác giúp chẩn đoán trầm cảm

Để chẩn đoán trầm cảm một cách chính xác và toàn diện, điện não đồ chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ. Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ thường kết hợp nhiều phương pháp khác nhau nhằm đánh giá đầy đủ tình trạng tâm lý và sức khỏe tổng thể của người bệnh. Các phương pháp được sử dụng phổ biến như:

Khám lâm sàng và phỏng vấn tâm lý

Đây vẫn là nền tảng quan trọng nhất trong chẩn đoán trầm cảm. Thông qua trao đổi trực tiếp, bác sĩ đánh giá các triệu chứng cốt lõi như khí sắc buồn kéo dài, mất hứng thú, rối loạn giấc ngủ, thay đổi ăn uống, giảm năng lượng và mức độ ảnh hưởng đến học tập, công việc cũng như sinh hoạt hằng ngày.

Thang đánh giá trầm cảm chuẩn hóa

Các thang đánh giá giúp lượng hóa mức độ, giai đoạn trầm cảm và theo dõi sự thay đổi triệu chứng theo thời gian. Nhờ đó, bác sĩ có thể so sánh tình trạng người bệnh trước và sau điều trị, cũng như điều chỉnh phác đồ khi cần thiết.

Xét nghiệm cận lâm sàng khi có chỉ định

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm nhằm loại trừ các nguyên nhân thực thể gây triệu chứng tương tự trầm cảm, chẳng hạn rối loạn nội tiết, thiếu hụt vi chất hoặc bệnh lý toàn thân khác.

Chẩn đoán hình ảnh não trong trường hợp đặc biệt

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh chỉ được sử dụng khi có nghi ngờ tổn thương cấu trúc não hoặc bệnh lý thần kinh đi kèm, không áp dụng thường quy cho mọi trường hợp trầm cảm.

Việc kết hợp linh hoạt các phương pháp trên giúp nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán, đồng thời giảm nguy cơ bỏ sót bệnh hoặc lựa chọn hướng điều trị không phù hợp.

Điện não đồ của người trầm cảm không phải là công cụ chẩn đoán độc lập, nhưng đang mở ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu và điều trị rối loạn cảm xúc. Khi được sử dụng đúng vai trò, điện não đồ có thể hỗ trợ dự đoán đáp ứng thuốc, theo dõi tiến triển và góp phần cá thể hóa điều trị, từ đó nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người bệnh.