Cập nhật đại dịch ebola tại CHDC Congo và Uganda

Tình hình dịch bệnh Ebola do virus Bundibugyo đang diễn biến hết sức phức tạp tại khu vực Trung Phi. Vào ngày 17 tháng 5 năm 2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã chính thức tuyên bố đợt bùng phát dịch bệnh này tại Cộng hòa Dân chủ (CHDC) Congo và Uganda là một “Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng Gây quan ngại Quốc tế” (PHEIC). Đây là lời cảnh báo ở mức cao nhất của WHO đối với một sự kiện y tế có nguy cơ lan rộng ra nhiều quốc gia.

Diễn biến tình hình dịch bệnh tại thực địa

Theo WHO, tính đến ngày 22 tháng 6, Cộng hòa Dân chủ Congo đã xác nhận hơn 1.000 trường hợp mắc bệnh, khiến đợt bùng phát Ebola này trở thành đợt bùng phát lớn thứ hai trong lịch sử. Trong đó tỉnh Ituri vẫn là tâm điểm của dịch bệnh. Dịch tiếp tục lan rộng tại nhiều vùng y tế thuộc các tỉnh Ituri, Bắc Kivu và Nam Kivu. Việc gia tăng số ca mắc không chỉ phản ánh sự lây lan của dịch mà còn nhờ năng lực xét nghiệm, chẩn đoán được mở rộng và việc xử lý các mẫu bệnh phẩm tồn đọng.

Tại Uganda, đã ghi nhận 20 ca xác nhận, trong đó phần lớn là các ca nhập cảnh từ CHDC Congo, số còn lại là các trường hợp lây truyền thứ phát giữa người tiếp xúc gần và nhân viên y tế. Đến nay, Uganda vẫn chưa có bằng chứng về sự lây lan rộng trong cộng đồng.

Phương thức lây truyền và thách thức trong điều trị

Bệnh Ebola là một căn bệnh nghiêm trọng, thường gây tử vong ở người,. Có ba loài virus chính được biết đến là nguyên nhân gây ra các đợt bùng phát lớn: Virus Ebola (EBOV), virus Sudan (SUDV) và virus Bundibugyo (BDBV). Virus Bundibugyo là một loài thuộc chi Orthoebolavirus, họ filoviridae.

Thời gian ủ bệnh dao động từ 2 đến 21 ngày. Một đặc điểm quan trọng cần lưu ý là người bệnh không có khả năng lây truyền virus trước khi xuất hiện các triệu chứng. Các triệu chứng ban đầu thường xuất hiện đột ngột gồm:

• Sốt;
• Mệt mỏi;
• Đau cơ;
• Đau đầu;
• Đau họng.

Sau đó, người bệnh có thể xuất hiện:

• Nôn;
• Tiêu chảy;
• Phát ban;
• Đau bụng;
• Suy giảm chức năng gan và thận.

Mặc dù xuất huyết thường được coi là triệu chứng phổ biến, nhưng trên thực tế, nó ít xảy ra hơn và thường xuất hiện ở giai đoạn muộn của bệnh. Một số bệnh nhân có thể bị xuất huyết nội tạng và xuất huyết ngoài (như chảy máu mũi, nướu răng, hoặc có máu trong chất nôn và phân). Ngoài ra, virus có thể tác động đến hệ thần kinh trung ương gây ra tình trạng lú lẫn, cáu kỉnh và hung hăng.

Phương thức lây truyền và thách thức trong điều trị

Virus Ebola được cho là có vật chủ tự nhiên là dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae. Virus xâm nhập vào quần thể người thông qua việc tiếp xúc gần với máu, chất tiết, các cơ quan hoặc dịch cơ thể của động vật bị nhiễm bệnh như tinh tinh, khỉ rừng và linh dương. Sau đó, bệnh lây lan từ người sang người qua tiếp xúc trực tiếp (qua da bị tổn thương hoặc niêm mạc) với máu, dịch cơ thể của người đang mắc bệnh hoặc đã tử vong, hoặc thông qua các bề mặt, vật dụng bị nhiễm virus.

Một thách thức lớn trong đợt bùng phát này là hiện chưa có vắc xin hoặc thuốc điều trị đặc hiệu nào được phê duyệt cho virus Bundibugyo. Điều này khác biệt hoàn toàn với virus Ebola (loài EBOV), vốn đã có vắc xin (như Ervebo) và các liệu pháp kháng thể đơn dòng (như mAb114 hoặc REGN-EB3). Đối với thể BVD (Do virus Bundibugyo gây bệnh) việc điều trị chủ yếu dựa trên chăm sóc hỗ trợ tối ưu, bao gồm bù nước, quản lý cơn đau, dinh dưỡng và điều trị các bệnh đồng nhiễm (như sốt rét), giúp tăng khả năng hồi phục của bệnh nhân.

Rào cản trong công tác phòng chống dịch

Tại CHDC Congo, nỗ lực dập dịch đang phải đối mặt với những thách thức vận hành cực kỳ khó khăn. Khu vực xảy ra dịch bệnh là nơi có môi trường nhân đạo phức tạp và bị ảnh hưởng bởi xung đột. Các yếu tố như sự di chuyển liên tục của dân cư, tình trạng thiếu hụt các dịch vụ cơ bản (nước sạch, y tế, thực phẩm) và các sự cố an ninh nhắm vào các cơ sở y tế đã làm gián đoạn các hoạt động giám sát và phản ứng. Những điều kiện này làm tăng nguy cơ lây nhiễm không được phát hiện, đặc biệt là trong các trại tập trung người tị nạn đông đúc.

Ngoài ra, việc chẩn đoán lâm sàng Ebola ở giai đoạn sớm cũng gặp khó khăn vì các triệu chứng rất giống với các bệnh truyền nhiễm khác như sốt rét, thương hàn hay viêm màng não. Việc xác nhận nhiễm virus phải được thực hiện thông qua các xét nghiệm phòng thí nghiệm như RT-PCR hoặc xét nghiệm ELISA.

Đánh giá rủi ro và khuyến nghị của WHO

WHO đánh giá rủi ro dịch bệnh ở mức rất cao tại CHDC Congo và cao tại Uganda cũng như các quốc gia có chung đường biên giới trên đất liền. Rủi ro ở cấp độ khu vực và toàn cầu hiện được đánh giá là thấp. Các biện pháp kiểm soát dịch bệnh then chốt đang được triển khai bao gồm:

• Truy vết tiếp xúc và giám sát: Hiện có hàng ngàn người đang được theo dõi sức khỏe trong vòng 21 ngày tại các tỉnh bị ảnh hưởng.
• Gắn kết cộng đồng: Sự tham gia của các nhà lãnh đạo địa phương là yếu tố sống còn để người dân hiểu về nguy cơ và các biện pháp tự bảo vệ.
• An toàn trong mai táng: Các nghi lễ tang lễ truyền thống có tiếp xúc trực tiếp với người chết là một nguồn lây nhiễm lớn, cần được thay thế bằng quy trình mai táng an toàn và tôn trọng phẩm giá.
• Phòng ngừa kiểm soát nhiễm khuẩn: Nhân viên y tế phải tuân thủ nghiêm ngặt việc sử dụng thiết bị bảo hộ cá nhân và vệ sinh tay để tránh lây nhiễm chéo trong bệnh viện.

Mặc dù tình hình khẩn cấp, WHO không khuyến nghị bất kỳ hạn chế nào về giao thông hoặc thương mại đối với CHDC Congo hoặc Uganda dựa trên các thông tin hiện có. Thay vào đó, tổ chức này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường hợp tác xuyên biên giới và duy trì sự sẵn sàng ứng phó để ngăn chặn sự lây lan trong khu vực cũng như toàn cầu.

Dù nguy cơ lây lan ra toàn cầu hiện vẫn được đánh giá ở mức thấp, dịch Ebola tại CHDC Congo và Uganda vẫn là thách thức lớn đối với ngành y tế. Việc kiểm soát dịch không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực của các cơ quan y tế và sự hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế, mà còn cần sự hợp tác của người dân trong việc phát hiện sớm, tuân thủ các biện pháp phòng bệnh và hỗ trợ công tác phòng, chống dịch.