Cận thị có di truyền không? Cận thị di truyền từ cha hay mẹ?

Tỷ lệ cận thị đang gia tăng nhanh chóng trên toàn thế giới, đặc biệt là ở lứa tuổi học đường, mối quan tâm về tính di truyền của tật khúc xạ này ngày càng được chú trọng. Khi cha mẹ hoặc cả hai đều bị cận, lo lắng về khả năng con cái sẽ phải đeo kính là điều khó tránh khỏi.

Cận thị có di truyền không?

Cận thị là một tật khúc xạ phổ biến và có yếu tố di truyền rõ ràng, theo nhiều nghiên cứu khoa học và khuyến cáo từ các tổ chức nhãn khoa uy tín, nếu một hoặc cả hai cha mẹ bị cận thị, nguy cơ con mắc cận thị sẽ cao hơn đáng kể so với trẻ có cha mẹ không mắc tật khúc xạ. Trong đó:

• Nếu một phụ huynh bị cận thị, nguy cơ con bị cận tăng gấp 2-3 lần.
• Nếu cả hai phụ huynh đều bị cận, nguy cơ có thể tăng gấp 5-6 lần.

Cơ chế di truyền cận thị được cho là liên quan đến gen điều khiển sự phát triển của trục nhãn cầu, ảnh hưởng đến hình dạng và chức năng thị giác. Tuy nhiên, di truyền không phải yếu tố duy nhất. Cận thị có tính chất đa yếu tố, tức là ngoài gen di truyền, các yếu tố môi trường và lối sống như học tập cường độ cao, sử dụng thiết bị điện tử kéo dài, thiếu ánh sáng tự nhiên cũng góp phần thúc đẩy quá trình tiến triển cận thị, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Cận thị di truyền từ cha hay mẹ?

Nhiều phụ huynh thắc mắc liệu tình trạng cận thị của con cái là do di truyền từ cha hay mẹ. Trên thực tế, không có bằng chứng khoa học nào khẳng định gen gây cận thị xuất phát chủ yếu từ một bên phụ huynh, mà cận thị là kết quả của quá trình di truyền đa gen, chịu ảnh hưởng từ cả cha và mẹ, kết hợp với yếu tố môi trường.

Cận thị do di truyền đơn gen là rất hiếm

Trong một số trường hợp hiếm, cận thị có thể là biểu hiện của các hội chứng di truyền đơn gen hoặc bệnh lý mắt di truyền, như:

• Chứng quáng gà bẩm sinh liên kết X: Thường di truyền từ mẹ sang con trai do gen bệnh nằm trên nhiễm sắc thể X.
• Hội chứng Marfan, Stickler, Ehlers-Danlos: Là các rối loạn mô liên kết có thể gây cận thị nặng ngay từ nhỏ.

Tuy nhiên, những dạng cận thị này rất hiếm gặp và thường đi kèm các dấu hiệu bất thường toàn thân khác. Đa số các trường hợp cận thị hiện nay là cận thị thông thường (simple myopia) - một tình trạng không do bệnh lý, mà là tật khúc xạ phổ biến chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố di truyền phức tạp và môi trường.

Di truyền đa yếu tố: Từ cả cha và mẹ

Trong các trường hợp cận thị phổ biến, gen ảnh hưởng đến sự phát triển nhãn cầu (đặc biệt là chiều dài trục nhãn cầu) có thể được di truyền từ cả bố và mẹ, không phân biệt giới tính, nếu:

• Một phụ huynh bị cận: Nguy cơ con mắc cận thị tăng khoảng 2-3 lần.
• Cả hai phụ huynh đều bị cận: Nguy cơ con bị cận thị có thể tăng đến 50-60% hoặc cao hơn, đặc biệt nếu cận thị khởi phát sớm và nặng.

Tuy nhiên, các yếu tố như thời gian sử dụng thiết bị điện tử, thiếu ánh sáng tự nhiên, và thói quen học tập, làm việc không hợp lý cũng đóng vai trò quan trọng thúc đẩy sự phát triển và tiến triển của cận thị, ngay cả ở trẻ không có tiền sử gia đình bị cận.

Những yếu tố khác dẫn đến tình trạng cận thị

Bên cạnh yếu tố di truyền từ gia đình, môi trường sống và thói quen sinh hoạt hàng ngày đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc thúc đẩy hoặc kìm hãm tật cận thị. Các nhà khoa học nhận định rằng chính lối sống hiện đại đang là nguyên nhân chính khiến tỷ lệ cận thị gia tăng chóng mặt trên toàn cầu. Dưới đây là những yếu tố nguy cơ chính đến từ môi trường mà bạn cần lưu ý:

Áp lực từ quá trình học tập

Có một mối liên hệ rõ ràng giữa trình độ học vấn và sức khỏe đôi mắt. Thời gian bạn dành cho việc học càng nhiều, khả năng bị cận thị càng lớn. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học cho thấy trình độ học vấn cao và thời gian học tập kéo dài có liên quan đến nguy cơ mắc cận thị cao hơn, tuy nhiên mối liên hệ này chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố môi trường đi kèm.

Thói quen làm việc ở cự ly gần

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất trong thời đại công nghệ số. Làm việc gần bao gồm mọi hoạt động đòi hỏi mắt phải tập trung cao độ vào các vật thể đặt sát mắt. Sự chuyển dịch sang các công việc văn phòng, tần suất sử dụng máy tính và các thiết bị điện tử ngày càng dày đặc đã khiến tỷ lệ cận thị tăng vọt.

Đây cũng là lý do giải thích vì sao việc học tập, vốn đòi hỏi đọc và viết nhiều, lại là yếu tố nguy cơ cao, bởi bản chất của việc đọc viết chính là bắt mắt phải làm việc ở cự ly gần liên tục.

Thiếu hụt hoạt động ngoài trời

Khi con người dành phần lớn thời gian ở trong nhà, đôi mắt sẽ mất đi cơ hội được phóng tầm nhìn ra xa để thư giãn. Việc thiếu không gian thoáng đãng để mắt điều tiết nhìn xa là một yếu tố thúc đẩy nguy cơ mắc cận thị.

Ngược lại, việc tham gia các hoạt động ngoài trời giúp mắt được nghỉ ngơi và tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên, giúp hạn chế sự tiến triển của độ cận.

Cận thị là kết quả của sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và lối sống. Dù không thể thay đổi gen, bạn hoàn toàn có thể bảo vệ mắt, hạn chế tăng độ bằng cách cân bằng thời gian sử dụng thiết bị điện tử, tăng cường hoạt động ngoài trời và duy trì lịch khám mắt định kỳ để can thiệp kịp thời.

Câu trả lời cho thắc mắc "Cận thị có di truyền không?" là có, nhưng không phải là yếu tố duy nhất. Trong khi yếu tố di truyền làm tăng tính nhạy cảm và nguy cơ mắc bệnh, đặc biệt là ở những trường hợp cận thị nặng hoặc khởi phát sớm, thì các yếu tố môi trường lại đóng vai trò quyết định trong việc kích hoạt hoặc làm chậm tiến trình của bệnh. Hiểu rõ sự tương quan này là chìa khóa để các bậc phụ huynh và cá nhân chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa và can thiệp kịp thời, nhằm bảo vệ thị lực và giảm thiểu tác động của cận thị lên chất lượng cuộc sống.

Xem thêm:

• Cận bao nhiêu độ thì nên đeo kính? Làm sao để hạn chế tăng độ cận?
• Cận 1 độ có nên đeo kính không? Cách lựa chọn loại kính phù hợp với mắt cận 1 độ