Các loại vắc xin phòng bệnh theo cơ chế hoạt động

Khi đi tiêm chủng, nhiều người có thể bối rối trước những thuật ngữ như vắc xin sống giảm độc lực, bất hoạt, tái tổ hợp, mRNA hay véc tơ vi rút. Thực tế, các công nghệ này đều hướng tới mục tiêu chung là giúp hệ miễn dịch nhận biết tác nhân gây bệnh và chuẩn bị khả năng đáp ứng khi cơ thể gặp tác nhân đó trong tương lai. Điểm khác nhau chủ yếu nằm ở cách “giới thiệu” kháng nguyên cho hệ miễn dịch.

Hệ miễn dịch có khả năng nhận diện những thành phần lạ, trong đó có các kháng nguyên của virus hoặc vi khuẩn. Khi tiếp xúc với kháng nguyên, cơ thể kích hoạt nhiều thành phần của hệ miễn dịch, bao gồm tạo kháng thể và tế bào ghi nhớ miễn dịch. Nhờ đó, khi gặp lại tác nhân gây bệnh, cơ thể có thể đáp ứng nhanh và hiệu quả hơn.

Vắc xin tận dụng chính khả năng này. Tùy loại, vắc xin có thể đưa vào cơ thể vi sinh vật đã làm yếu hoặc bất hoạt, một phần đặc trưng của tác nhân gây bệnh, hoặc vật chất di truyền để tạo ra kháng nguyên. Kháng nguyên kích thích cơ thể đáp ứng sinh miễn dịch đặc hiệu mà không khiến người tiêm phải trải qua mắc bệnh tự nhiên theo cách thông thường.

Từ kết quả nghiên cứu khoa học của vắc xin, một số loại cần nhiều liều ban đầu hoặc liều nhắc lại để hình thành và duy trì mức bảo vệ phù hợp. Hiệu quả và lịch tiêm phụ thuộc vào từng loại vắc xin, độ tuổi, tình trạng sức khỏe cũng như đặc điểm của bệnh cần phòng ngừa.

Có nhiều cách phân loại vắc xin. Nếu xét theo cách tạo và đưa kháng nguyên đến hệ miễn dịch, có thể gặp một số nhóm chính dưới đây. Việc phân loại giúp giải thích cách vắc xin hoạt động nhưng không có nghĩa một công nghệ luôn tốt hơn công nghệ khác.

Vắc xin sống giảm độc lực

Vắc xin sống giảm độc lực sử dụng virus hoặc vi khuẩn còn sống nhưng đã được làm yếu để không gây bệnh ở người có hệ miễn dịch bình thường theo cách tác nhân tự nhiên có thể gây ra. Do mô phỏng khá gần quá trình nhiễm tự nhiên, loại vắc xin này thường tạo đáp ứng miễn dịch mạnh và kéo dài.

Một số vắc xin thuộc nhóm này gồm vắc xin sởi - quai bị - rubella (MMR), thủy đậu và một số vắc xin khác tùy chương trình tiêm chủng. Tuy nhiên, vắc xin sống giảm độc lực có thể không phù hợp với một số người suy giảm miễn dịch và thường có những lưu ý đặc biệt trong thai kỳ. Vì vậy, cần được sàng lọc trước khi tiêm.

Vắc xin bất hoạt

Vắc xin bất hoạt sử dụng vi rút hoặc vi khuẩn đã được làm mất khả năng gây bệnh. Sau khi tiêm, các thành phần này vẫn có thể được hệ miễn dịch nhận diện và tạo đáp ứng bảo vệ nhưng không thể nhân lên như tác nhân sống.

So với một số vắc xin sống giảm độc lực, vắc xin bất hoạt có thể cần nhiều liều cơ bản hoặc liều nhắc để duy trì miễn dịch. Vắc xin viêm gan A và một số loại vắc xin cúm, bại liệt đường tiêm là những ví dụ quen thuộc của nhóm này.

Vắc xin tiểu đơn vị, tái tổ hợp và liên hợp

Thay vì sử dụng toàn bộ vi sinh vật, vắc xin tiểu đơn vị chỉ đưa vào cơ thể một hoặc một số thành phần đặc hiệu mà hệ miễn dịch cần nhận biết, chẳng hạn protein hoặc polysaccharide. Một số kháng nguyên có thể được sản xuất bằng công nghệ tái tổ hợp.

Vắc xin liên hợp là một dạng đặc biệt, trong đó polysaccharide của vi khuẩn được gắn với protein mang nhằm tạo đáp ứng miễn dịch hiệu quả hơn, nhất là ở trẻ nhỏ. Các công nghệ thuộc nhóm này được sử dụng trong nhiều vắc xin như viêm gan B, HPV, phế cầu hoặc Hib, tùy từng sản phẩm vắc xin cụ thể.

Vắc xin giải độc tố

Một số vi khuẩn gây bệnh chủ yếu thông qua độc tố mà chúng sản xuất. Với nhóm bệnh này, vắc xin có thể sử dụng độc tố đã được xử lý để mất khả năng gây hại nhưng vẫn giúp hệ miễn dịch học cách nhận biết và chống lại độc tố.

Vắc xin phòng uốn ván và bạch hầu là những ví dụ điển hình. Các vắc xin này thường cần tiêm đủ liều cơ bản và các liều nhắc theo lịch để duy trì khả năng bảo vệ.

Vắc xin vectơ virus

Vắc xin vectơ sử dụng một virus đã được lựa chọn và điều chỉnh làm “phương tiện” đưa thông tin về kháng nguyên của tác nhân cần phòng ngừa vào cơ thể. Sau đó, tế bào tạo ra kháng nguyên mục tiêu, giúp hệ miễn dịch nhận diện và hình thành đáp ứng.

Công nghệ vectơ virus đã được ứng dụng trong một số vắc xin, chẳng hạn vắc xin Ebola và một số vắc xin COVID-19. Đặc điểm về vectơ, khả năng nhân lên và chỉ định có thể khác nhau giữa từng sản phẩm nên không thể áp dụng một khuyến cáo chung cho tất cả.

Vắc xin mRNA

Vắc xin mRNA không sử dụng vi rút sống. Thay vào đó, vắc xin cung cấp mRNA mang hướng dẫn để tế bào tạm thời tạo ra kháng nguyên mục tiêu. Hệ miễn dịch nhận diện kháng nguyên này và hình thành đáp ứng miễn dịch. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, mRNA được tế bào phân hủy. Công nghệ mRNA được biết đến rộng rãi qua một số vắc xin COVID-19 và hiện tiếp tục được nghiên cứu, phát triển cho các mục tiêu khác.

Mỗi loại vắc xin có đặc điểm, đối tượng sử dụng và lịch tiêm riêng. Vì vậy, việc lựa chọn vắc xin không nên chỉ dựa vào công nghệ sản xuất hay quan niệm vắc xin “công nghệ mới” sẽ tốt hơn. Quan trọng hơn là loại vắc xin đó có phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nhu cầu phòng bệnh của người tiêm hay không.

Trên thực tế, mỗi người có thể có nhu cầu và lịch tiêm chủng khác nhau. Có vắc xin cần tiêm nhiều liều hoặc tiêm nhắc để duy trì khả năng bảo vệ, trong khi một số loại cần lưu ý khi sử dụng cho phụ nữ mang thai hoặc người có hệ miễn dịch suy yếu. Do đó, khi tư vấn tiêm chủng, bác sĩ hoặc nhân viên y tế sẽ xem xét nhiều yếu tố để lựa chọn loại vắc xin và thời điểm tiêm phù hợp, bao gồm:

• Tuổi: Trẻ em, người trưởng thành và người cao tuổi có những khuyến cáo tiêm chủng khác nhau.
• Các vắc xin đã tiêm: Biết rõ loại vắc xin, số liều và thời điểm đã tiêm giúp xác định cần tiêm tiếp, tiêm bù hay tiêm nhắc.
• Tình trạng miễn dịch: Người có hệ miễn dịch suy yếu cần được đánh giá kỹ vì một số vắc xin, đặc biệt là vắc xin sống giảm độc lực, có thể không phù hợp.
• Mang thai: Một số vắc xin được khuyến cáo trong thai kỳ để bảo vệ mẹ và trẻ, trong khi phần lớn vắc xin sống giảm độc lực không được sử dụng trong thời gian mang thai.
• Bệnh đang mắc và thuốc đang dùng: Một số bệnh lý hoặc thuốc ảnh hưởng đến hệ miễn dịch có thể làm thay đổi thời điểm hoặc loại vắc xin phù hợp.
• Khả năng tiếp xúc với nguồn bệnh: Công việc, nơi sinh sống, tình hình dịch bệnh hoặc kế hoạch đi du lịch có thể làm phát sinh nhu cầu tiêm thêm một số vắc xin.
• Khuyến cáo tiêm chủng hiện hành: Lịch tiêm có thể được cập nhật theo tình hình dịch bệnh và những bằng chứng khoa học mới.

Vì vậy, khi đi tiêm, bạn không cần quá băn khoăn về việc phải tự chọn “công nghệ vắc xin” nào tốt nhất. Điều quan trọng hơn là cung cấp đầy đủ thông tin sức khỏe và tiền sử tiêm chủng để nhân viên y tế tư vấn loại vắc xin phù hợp, tiêm đủ liều và đúng lịch.

Hiểu các loại vắc xin phòng bệnh theo cơ chế hoạt động giúp bạn biết vì sao vắc xin có nhiều loại và mỗi loại tạo miễn dịch theo cách khác nhau. Tuy nhiên, không có một công nghệ vắc xin phù hợp với tất cả mọi người. Nếu chưa biết mình cần tiêm loại nào, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế và cung cấp đầy đủ thông tin về sức khỏe, thuốc đang sử dụng cũng như các mũi vắc xin đã tiêm để được tư vấn, chỉ định phù hợp nhằm đạt hiệu quả bảo vệ đươc tốt nhất.