Trĩ ngoại là gì? Những điều cần biết về trĩ ngoại

Trĩ ngoại là một bệnh lý hậu môn - trực tràng thường gặp, đặc trưng bởi sự giãn và phì đại của các đám rối tĩnh mạch nằm bên dưới đường lược, ở vùng rìa hậu môn. Khác với trĩ nội, búi trĩ ngoại được che phủ bởi da có nhiều thụ thể cảm giác nên thường gây đau, khó chịu rõ rệt, đặc biệt khi viêm hoặc huyết khối.

Trĩ ngoại là một trong những bệnh lý hậu môn - trực tràng phổ biến hiện nay. Bệnh gặp ở cả nam và nữ, phổ biến hơn ở người trong độ tuổi lao động trung niên, phụ nữ mang thai và những người có lối sống ít vận động.

Trĩ ngoại không được phân độ theo mức sa như trĩ nội, do vị trí giải phẫu cố định bên ngoài ống hậu môn, mà chủ yếu được phân loại dựa trên đặc điểm lâm sàng và biến chứng. Các dạng trĩ ngoại thường gặp gồm:

• Trĩ ngoại đơn thuần: Là dạng phổ biến nhất, biểu hiện bằng các búi trĩ hoặc nếp da thừa ở rìa hậu môn, mềm, ít đau hoặc không đau. Người bệnh chủ yếu cảm giác vướng, khó chịu nhẹ, thường tiến triển chậm và ít biến chứng.
• Trĩ ngoại viêm: Xảy ra khi búi trĩ bị kích thích hoặc viêm thứ phát, với biểu hiện sưng nề, đỏ, đau vùng hậu môn. Triệu chứng đau rõ hơn khi ngồi, đi lại hoặc đại tiện, cần được điều trị sớm để tránh diễn tiến nặng.
• Trĩ ngoại huyết khối: Là thể lâm sàng quan trọng, đặc trưng bởi sự hình thành cục máu đông trong búi trĩ ngoại, gây đau đột ngột và dữ dội. Búi trĩ thường căng cứng, có màu tím hoặc xanh tím, ảnh hưởng rõ đến chất lượng sống.
• Trĩ hỗn hợp: Là tình trạng trĩ ngoại xuất hiện đồng thời với trĩ nội, thường gặp trong thực hành lâm sàng.

Những dấu hiệu và triệu chứng của bệnh trĩ ngoại

Các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh trĩ ngoại chủ yếu liên quan đến tổn thương các đám rối tĩnh mạch nằm dưới đường lược và thường biểu hiện rõ ràng trên lâm sàng, đặc biệt về cảm giác đau và khó chịu tại vùng hậu môn. Những biểu hiện thường gặp gồm:

• Đau vùng hậu môn: Đây là triệu chứng đặc trưng nhất của trĩ ngoại do búi trĩ được bao phủ bởi da giàu thụ thể cảm giác. Mức độ đau có thể từ âm ỉ đến dữ dội, tăng rõ khi ngồi lâu, đi lại hoặc đại tiện, đặc biệt trong trường hợp trĩ ngoại viêm hoặc trĩ ngoại huyết khối.
• Sưng hoặc xuất hiện búi trĩ ở rìa hậu môn: Người bệnh có thể sờ thấy một hoặc nhiều khối lồi mềm hoặc căng cứng quanh hậu môn. Búi trĩ có thể có màu da bình thường hoặc tím xanh nếu có huyết khối, gây cảm giác vướng và khó chịu thường xuyên.
• Ngứa và kích ứng quanh hậu môn: Tình trạng ẩm ướt, viêm da hoặc tiết dịch nhẹ từ vùng trĩ có thể gây ngứa, rát hậu môn, làm người bệnh khó chịu và dễ gãi, từ đó làm nặng thêm tổn thương tại chỗ.
• Chảy máu hậu môn: Ít gặp hơn so với trĩ nội, nhưng có thể xảy ra khi búi trĩ ngoại bị trầy xước, viêm hoặc loét. Máu thường có màu đỏ tươi, xuất hiện sau đại tiện và lượng không nhiều.
• Cảm giác căng tức hoặc đau đột ngột: Thường gặp trong trĩ ngoại huyết khối, khi cục máu đông hình thành nhanh trong búi trĩ, gây đau dữ dội, căng cứng và ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt hằng ngày.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh trĩ ngoại

Trĩ ngoại nhìn chung là bệnh lý lành tính, tuy nhiên nếu không được chăm sóc và điều trị phù hợp, bệnh có thể dẫn đến một số biến chứng tại chỗ, gây đau đớn và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống. Các biến chứng thường gặp gây nên bởi trĩ ngoại gồm:

• Trĩ ngoại huyết khối: Là biến chứng phổ biến nhất, xảy ra khi cục máu đông hình thành trong búi trĩ, gây đau đột ngột, dữ dội, kèm sưng căng và đổi màu tím xanh vùng hậu môn.
• Viêm và phù nề búi trĩ: Búi trĩ có thể bị viêm do táo bón, tiêu chảy kéo dài hoặc vệ sinh kém, dẫn đến sưng, đỏ và đau tăng, làm triệu chứng trở nên nặng nề hơn.
• Nhiễm trùng tại chỗ: Tổn thương da phủ búi trĩ tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập, gây sưng nóng, đau tăng và có thể tiết dịch hoặc mủ quanh hậu môn.
• Loét hoặc chảy máu búi trĩ: Ít gặp hơn trĩ nội nhưng vẫn có thể xảy ra khi trĩ ngoại viêm kéo dài hoặc bị cọ xát, với biểu hiện chảy máu đỏ tươi, lượng thường không nhiều.
• Nếp da thừa hậu môn: Sau viêm hoặc huyết khối, búi trĩ có thể để lại nếp da thừa, gây khó vệ sinh và dễ tái kích thích viêm.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bệnh trĩ ngoại nhìn chung hiếm khi nguy hiểm, tuy nhiên người bệnh nên đi khám bác sĩ khi xuất hiện đau hậu môn dữ dội, búi trĩ sưng to, căng cứng hoặc đổi màu, đặc biệt nghi ngờ trĩ ngoại huyết khối. Cần thăm khám nếu có chảy máu khi đi tiêu, tình trạng không cải thiện sau khoảng một tuần chăm sóc tại nhà hoặc tái phát nhiều lần. Không nên chủ quan cho rằng mọi chảy máu trực tràng đều do trĩ, nhất là khi kèm thay đổi thói quen đại tiện hoặc phân đổi màu, đổi độ đặc. Ngoài ra, cần đến cơ sở y tế ngay nếu chảy máu nhiều, kèm choáng váng, chóng mặt hoặc ngất xỉu, nhằm được chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Bệnh trĩ ngoại hình thành do nhiều yếu tố phối hợp, trong đó cơ chế chính là tình trạng tăng áp lực kéo dài lên hệ tĩnh mạch hậu môn, làm máu ứ trệ và gây giãn các búi tĩnh mạch bên ngoài ống hậu môn. Các nguyên nhân thường gặp gây trĩ ngoại gồm:

• Táo bón và rặn nhiều khi đi tiêu: Táo bón mạn tính khiến người bệnh phải rặn mạnh, làm tăng áp lực trong lòng ống hậu môn và cản trở hồi lưu tĩnh mạch, từ đó thúc đẩy hình thành trĩ ngoại.
• Ngồi hoặc đứng lâu, ít vận động: Tư thế kéo dài làm máu dồn ứ ở vùng hậu môn, đặc biệt ở người làm việc văn phòng hoặc lái xe, làm tăng nguy cơ giãn tĩnh mạch trĩ.
• Mang thai và sinh nở: Thai kỳ làm tăng áp lực ổ bụng và chèn ép hệ tĩnh mạch vùng chậu, đồng thời thay đổi nội tiết khiến thành mạch yếu hơn, dễ hình thành trĩ ngoại.
• Chế độ ăn ít chất xơ, uống ít nước: Thiếu chất xơ làm phân khô cứng, tăng nguy cơ táo bón và rặn khi đại tiện, là yếu tố thuận lợi gây trĩ.
• Lao động nặng, mang vác thường xuyên: Việc tăng áp lực ổ bụng đột ngột hoặc kéo dài có thể làm giãn các tĩnh mạch hậu môn.
• Tiêu chảy kéo dài hoặc kích thích hậu môn: Đi tiêu nhiều lần và cọ xát liên tục có thể gây viêm, phù nề và thúc đẩy trĩ ngoại hình thành.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh trĩ ngoại?

Bệnh trĩ ngoại có thể gặp ở nhiều đối tượng, tuy nhiên một số nhóm người có nguy cơ mắc bệnh cao hơn do ảnh hưởng của tuổi tác, thể trạng và thói quen sinh hoạt:

• Người lớn tuổi, đặc biệt trên 50 tuổi, do mô nâng đỡ và thành mạch vùng hậu môn suy yếu theo thời gian.
• Nam giới, có tỷ lệ mắc bệnh trĩ cao hơn so với nữ giới theo nhiều ghi nhận dịch tễ.
• Người thừa cân, béo phì, do áp lực ổ bụng tăng kéo dài, gây ứ trệ máu tĩnh mạch hậu môn.
• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh trĩ, làm tăng nguy cơ mắc bệnh do yếu tố di truyền.
• Phụ nữ mang thai, do tử cung to chèn ép hệ tĩnh mạch vùng chậu và thay đổi nội tiết.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh trĩ ngoại

Bệnh trĩ ngoại chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố liên quan đến lối sống, thói quen sinh hoạt và tình trạng sức khỏe toàn thân. Những yếu tố này không trực tiếp gây bệnh nhưng có thể làm gia tăng áp lực lên vùng hậu môn - trực tràng, từ đó thúc đẩy trĩ ngoại hình thành hoặc tiến triển nặng hơn. Các yếu tố nguy cơ gây nên bệnh trĩ ngoại thường gặp gồm:

• Táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài, gây rặn nhiều hoặc kích thích hậu môn.
• Thói quen rặn lâu khi đi tiêu, ngồi nhà vệ sinh kéo dài.
• Ngồi hoặc đứng lâu, ít vận động, làm ứ trệ máu vùng hậu môn.
• Chế độ ăn ít chất xơ, uống ít nước, dẫn đến rối loạn đại tiện.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán bệnh trĩ ngoại

Việc chẩn đoán bệnh trĩ ngoại chủ yếu dựa vào thăm khám lâm sàng, qua đó có thể chỉ định các phương pháp cận lâm sàng để đánh giá mức độ tổn thương, phát hiện biến chứng hoặc loại trừ các bệnh lý hậu môn - trực tràng khác.

Khám lâm sàng vùng hậu môn - trực tràng đóng vai trò then chốt trong chẩn đoán trĩ ngoại. Bác sĩ quan sát trực tiếp rìa hậu môn để nhận diện búi trĩ, đánh giá kích thước, màu sắc, mức độ sưng đau, viêm hoặc huyết khối, đồng thời thăm hậu môn - trực tràng nhằm kiểm tra trương lực cơ thắt và phát hiện tổn thương phối hợp. Trong đa số trường hợp, khám lâm sàng đã đủ để xác định chẩn đoán trĩ ngoại.

Các phương pháp cận lâm sàng được chỉ định khi có triệu chứng không điển hình hoặc nghi ngờ bệnh lý kèm theo:

• Nội soi hậu môn - trực tràng giúp đánh giá trĩ nội phối hợp và loại trừ tổn thương khác trong ống hậu môn.
• Xét nghiệm máu có thể được thực hiện khi chảy máu kéo dài để đánh giá thiếu máu hoặc khi nghi ngờ nhiễm trùng.

Phương pháp điều trị bệnh trĩ ngoại

Điều trị bệnh trĩ ngoại phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, tình trạng viêm hay huyết khối và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt. Mục tiêu là giảm đau, kiểm soát viêm và phòng ngừa tái phát, trong đó các phương pháp thường được áp dụng gồm:

Điều trị bảo tồn: Áp dụng cho đa số trường hợp trĩ ngoại nhẹ đến trung bình. Bao gồm điều chỉnh lối sống (tăng chất xơ, uống đủ nước, tránh rặn), ngâm hậu môn nước ấm, dùng thuốc bôi hoặc thuốc uống giúp giảm đau, chống viêm, làm bền thành mạch.

Điều trị nội khoa: Sử dụng khi trĩ ngoại viêm hoặc đau nhiều, với các thuốc giảm đau, kháng viêm, thuốc bôi tại chỗ hoặc thuốc làm giảm phù nề và cải thiện tuần hoàn tĩnh mạch. Phương pháp này chủ yếu nhằm kiểm soát triệu chứng, không loại bỏ hoàn toàn búi trĩ.

Can thiệp ngoại khoa: Được chỉ định trong trường hợp trĩ ngoại huyết khối gây đau dữ dội, trĩ viêm nặng hoặc tái phát nhiều lần không đáp ứng điều trị bảo tồn.

• Rạch và lấy huyết khối búi trĩ ngoại: Là phương pháp thường dùng nhất trong trĩ ngoại huyết khối cấp, đặc biệt khi người bệnh đau nhiều. Thủ thuật đơn giản, thực hiện dưới gây tê tại chỗ, giúp giảm đau nhanh.
• Cắt búi trĩ ngoại: Được áp dụng khi trĩ ngoại viêm mạn tính, tái phát nhiều lần hoặc gây ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt. Đây là phương pháp loại bỏ trực tiếp mô trĩ bệnh lý.
• Phẫu thuật trĩ (Milligan-Morgan hoặc Ferguson): Thường được sử dụng khi trĩ ngoại đi kèm trĩ nội mức độ nặng, nhằm xử lý đồng thời cả hai loại trĩ.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế diễn tiến bệnh trĩ ngoại

Chế độ sinh hoạt

• Tập thói quen đi đại tiện đều đặn, tránh nhịn tiêu và không rặn mạnh hoặc ngồi lâu trong nhà vệ sinh.
• Tăng vận động thể lực nhẹ nhàng, hạn chế ngồi hoặc đứng một tư thế trong thời gian dài để cải thiện tuần hoàn vùng chậu.
• Giữ vệ sinh hậu môn sạch và khô, có thể ngâm hậu môn nước ấm giúp giảm đau và thư giãn cơ thắt.
• Tránh mang vác nặng, hạn chế các hoạt động làm tăng áp lực ổ bụng kéo dài.

Chế độ dinh dưỡng

• Tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt nhằm làm mềm phân và giảm táo bón.
• Uống đủ nước mỗi ngày, giúp duy trì nhu động ruột ổn định.
• Hạn chế thực phẩm cay nóng, nhiều dầu mỡ, rượu bia, vì có thể gây kích thích hậu môn và làm nặng triệu chứng.

Phương pháp phòng ngừa bệnh trĩ ngoại

Phòng ngừa bệnh trĩ ngoại tập trung vào việc giảm áp lực lên vùng hậu môn - trực tràng và duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh. Việc thực hiện sớm và đều đặn các biện pháp sau giúp hạn chế nguy cơ khởi phát và tái phát bệnh:

• Phòng ngừa táo bón: Tăng chất xơ trong khẩu phần ăn, uống đủ nước và duy trì thói quen đại tiện đều đặn.
• Tránh rặn và ngồi lâu khi đi tiêu: Không nhịn tiêu, không ngồi nhà vệ sinh quá lâu để giảm áp lực tĩnh mạch hậu môn.
• Duy trì vận động thể lực thường xuyên: Hạn chế ngồi hoặc đứng một tư thế trong thời gian dài, giúp cải thiện lưu thông máu vùng chậu.
• Kiểm soát cân nặng hợp lý: Giảm thừa cân, béo phì nhằm hạn chế áp lực ổ bụng kéo dài.
• Hạn chế mang vác nặng và gắng sức quá mức: Tránh làm tăng áp lực ổ bụng đột ngột.
• Giữ vệ sinh hậu môn đúng cách: Giữ vùng hậu môn sạch, khô để hạn chế kích thích và viêm tại chỗ.