Trật khớp cổ: Nguy cơ, chẩn đoán, cách điều trị và phòng ngừa

Trật khớp cổ là tình trạng mất sự liên kết bình thường giữa hai hoặc nhiều đốt sống thuộc đoạn cột sống cổ (từ C1 đến C7). Khác với các khớp động thông thường, sự di lệch tại cột sống cổ thường đi kèm với tổn thương hệ thống dây chằng giữ vững cột sống và đe dọa trực tiếp đến tủy sống nằm bên trong ống sống. 

Y khoa chia trật khớp cổ thành hai loại chính là trật khớp hoàn toàn và bán trật khớp (subluxation). Đây được coi là một tình trạng cấp cứu khẩn cấp vì bất kỳ cử động sai lệch nào sau chấn thương cũng có thể dẫn đến liệt tứ chi hoặc tử vong do suy hô hấp.

Những dấu hiệu và triệu chứng của trật khớp cổ 

Triệu chứng của trật khớp cổ thường xuất hiện đột ngột ngay sau khi bị chấn thương và có mức độ biểu hiện từ nhẹ đến rất nặng. Bệnh nhân có thể gặp phải các dấu hiệu điển hình như sau:

• Đau cổ dữ dội: Cơn đau xuất hiện ngay lập tức tại vị trí chấn thương và thường lan rộng ra vùng vai hoặc sau gáy.
• Biến dạng vùng cổ: Đầu của người bệnh có thể bị nghiêng sang một bên hoặc bị kẹt ở một tư thế bất thường mà không thể quay trở lại vị trí trung tâm.
• Tê bì và yếu liệt: Cảm giác châm chích, tê rần hoặc mất hoàn toàn sức mạnh ở hai tay và hai chân do tủy sống hoặc rễ thần kinh bị chèn ép.
• Khó thở: Các đốt sống cổ cao (C1 đến C3) khi bị trật có thể làm ảnh hưởng đến dây thần kinh điều khiển cơ hoành gây ra tình trạng suy hô hấp.
• Co thắt cơ vùng cổ: Các nhóm cơ xung quanh cột sống cổ bị căng cứng khiến mọi cử động dù là nhỏ nhất cũng gây ra đau đớn tột độ.

Biến chứng có thể gặp khi bị trật khớp cổ 

Trật khớp cổ nếu không được can thiệp kịp thời hoặc xử trí sai cách sẽ để lại những di chứng nặng nề cho bệnh nhân. Các biến chứng nguy hiểm nhất bao gồm:

• Liệt tứ chi: Tổn thương tủy sống hoàn toàn tại đoạn cổ khiến người bệnh mất khả năng vận động và cảm giác từ vùng cổ trở xuống.
• Suy hô hấp: Những tổn thương thần kinh điều khiển hô hấp buộc bệnh nhân phải phụ thuộc vào máy thở suốt đời.
• Rối loạn chức năng bàng quang và ruột: Người bệnh mất khả năng kiểm soát việc đại tiểu tiện do đường dẫn truyền thần kinh bị ngắt quãng.
• Loét tì đè và nhiễm trùng: Do nằm bất động lâu ngày, bệnh nhân dễ gặp các biến chứng về da, viêm phổi và nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Đau thần kinh mãn tính: Các cơn đau do tổn thương gốc thần kinh thường rất khó điều trị và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Bất kỳ chấn thương nào tác động mạnh vào vùng đầu và cổ đều cần được xem xét như một ca trật khớp cổ cho đến khi có bằng chứng ngược lại. Bạn nên gọi cấp cứu và đưa người bệnh đến bệnh viện ngay nếu thấy các hiện tượng sau:

• Người bệnh vừa trải qua một tai nạn giao thông hoặc ngã từ trên cao và than đau cổ.
• Có dấu hiệu mất cảm giác hoặc không thể cử động các đầu ngón tay hoặc ngón chân.
• Bệnh nhân trong tình trạng bất tỉnh sau chấn thương vùng cổ.

Cơ chế gây trật khớp cổ thường liên quan đến các lực tác động làm cột sống bị quá duỗi, quá gấp hoặc bị xoắn vặn đột ngột. Các nguyên nhân phổ biến bao gồm:

• Tai nạn giao thông: Lực quán tính khi xe dừng đột ngột khiến đầu bị giật mạnh về phía trước hoặc phía sau gây tổn thương đốt sống.
• Chấn thương thể thao: Các bộ môn có tính đối kháng như vật, bóng đá hoặc thể dục dụng cụ tiềm ẩn nguy cơ cao gây chấn thương cột sống.
• Ngã trong sinh hoạt: Người cao tuổi bị trượt ngã trong nhà tắm đập vùng gáy vào vật cứng cũng có thể dẫn đến trật khớp cổ do loãng xương.

Những ai có nguy cơ mắc phải trật khớp cổ? 

Mặc dù tai nạn có thể xảy ra với bất kỳ ai, một số nhóm đối tượng sau đây thường có nguy cơ cao hơn:

• Vận động viên chuyên nghiệp: Những người tham gia các môn thể thao mạo hiểm hoặc có cường độ va chạm lớn.
• Người trẻ tuổi: Nhóm đối tượng thường xuyên tham gia giao thông và có xu hướng tham gia các hoạt động thể chất mạnh.
• Người mắc bệnh lý về cột sống: Những người bị viêm khớp dạng thấp hoặc cứng khớp cột sống có hệ thống dây chằng yếu nên dễ bị trật khớp dù chỉ với tác động nhẹ.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải trật khớp cổ 

Bên cạnh các nguyên nhân trực tiếp, một số yếu tố dưới đây sẽ khiến cột sống cổ trở nên kém bền vững:

• Tình trạng loãng xương: Xương bị xốp khiến các diện khớp dễ bị vỡ hoặc trượt ra khỏi vị trí khi gặp áp lực.
• Hẹp ống sống bẩm sinh: Cấu trúc ống sống hẹp làm tăng nguy cơ tổn thương tủy ngay cả khi khớp cổ chỉ bị bán trật nhẹ.
• Sử dụng rượu bia: Các chất kích thích làm giảm khả năng kiểm soát vận động và tăng nguy cơ xảy ra tai nạn sinh hoạt.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán trật khớp cổ 

Quy trình chẩn đoán trật khớp cổ yêu cầu sự cẩn trọng tối đa để không làm trầm trọng thêm tình trạng tổn thương. Bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện các bước sau:

• Thăm khám lâm sàng: Đánh giá phản xạ thần kinh, sức cơ và cảm giác ở các chi để định vị vùng tủy bị tổn thương.
• Chụp X-quang cột sống cổ: Đây là bước đầu tiên để quan sát sự mất liên tục của các đường cong sinh lý và sự di lệch của các thân đốt sống.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT Scanner): Kỹ thuật này giúp quan sát chi tiết các tổn thương xương và các mảnh vỡ nhỏ nằm trong ống sống.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI): Đây là phương pháp tốt nhất để đánh giá tổn thương tủy sống, đĩa đệm và hệ thống dây chằng xung quanh.

Phương pháp điều trị trật khớp cổ

Điều trị trật khớp cổ là một quá trình phức tạp bao gồm sơ cứu tại chỗ, nắn chỉnh và phục hồi chức năng. Các phương pháp chính bao gồm:

• Bất động cột sống cổ: Đây là bước quan trọng nhất ngay sau chấn thương bằng cách sử dụng nẹp cổ cứng để bảo vệ tủy sống.
• Phẫu thuật: Áp dụng trong trường hợp trật khớp không ổn định hoặc có mảnh xương chèn ép tủy. Bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện làm vững cột sống bằng cách sử dụng nẹp vít và ghép xương.
• Sử dụng thuốc: Chỉ định các loại thuốc kháng viêm liều cao (Methylprednisolone) trong những giờ đầu sau chấn thương tủy để giảm sưng nề.
• Vật lý trị liệu: Sau khi cột sống đã được làm vững, bệnh nhân cần tập luyện lâu dài để duy trì sức cơ và ngăn ngừa các biến chứng do nằm lâu.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của trật khớp cổ 

Chế độ sinh hoạt: 

Việc chăm sóc sau điều trị đóng vai trò quyết định đến khả năng hồi phục của người bệnh. Bệnh nhân nên lưu ý các vấn đề dưới đây:

• Tuân thủ việc đeo nẹp cổ: Luôn sử dụng nẹp cổ theo đúng thời gian và tư thế mà bác sĩ chuyên khoa đã hướng dẫn để đảm bảo xương và dây chằng liền tốt.
• Thay đổi tư thế ngủ: Sử dụng gối chuyên dụng dành cho người đau cổ và tránh nằm sấp để giảm áp lực lên cột sống cổ.
• Tránh vận động mạnh: Tuyệt đối không thực hiện các động tác xoay cổ đột ngột hoặc mang vác vật nặng trên đầu và vai trong suốt quá trình hồi phục.
• Tập luyện nhẹ nhàng: Thực hiện các bài tập vận động các khớp chi dưới và tập thở để tăng cường lưu thông máu và dung tích phổi.

Chế độ dinh dưỡng:

Chế độ ăn giàu dinh dưỡng giúp hỗ trợ quá trình phục hồi tế bào thần kinh và xương khớp. Người bệnh nên chú trọng các thực phẩm sau:

• Thực phẩm giàu canxi và vitamin D: Sữa, tôm, cua và các loại rau xanh đậm giúp tăng cường quá trình liền xương tại vị trí chấn thương.
• Vitamin nhóm B: Bổ sung B1, B6 và B12 từ ngũ cốc hoặc thịt nạc để hỗ trợ quá trình dẫn truyền và phục hồi các sợi thần kinh.
• Thực phẩm giàu chất xơ: Ăn nhiều rau củ quả để ngăn ngừa tình trạng táo bón do việc nằm lâu và hạn chế vận động gây ra.
• Cung cấp đủ đạm: Thịt bò, cá và trứng cung cấp nguyên liệu để phục hồi các nhóm cơ cổ đã bị tổn thương hoặc teo yếu.

Phương pháp phòng ngừa trật khớp cổ

Để bảo vệ cột sống cổ trước những rủi ro tai nạn, chúng ta cần thực hiện các biện pháp dự phòng chủ động sau:

• Thắt dây an toàn và sử dụng thiết bị bảo hộ: Luôn thắt dây an toàn khi đi ô tô và đội mũ bảo hiểm đúng chuẩn để hạn chế lực giật khi xảy ra va chạm.
• Cải thiện sức mạnh cơ cổ: Thực hiện các bài tập làm khỏe nhóm cơ vùng cổ và vai để tạo sự ổn định tốt hơn cho cột sống.
• Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Thăm khám bác sĩ chuyên khoa để phát hiện sớm các tình trạng thoái hóa hoặc hẹp ống sống cổ để có biện pháp bảo vệ phù hợp.

Trật khớp cổ là một biến cố y khoa có thể làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời của một con người chỉ trong vài giây ngắn ngủi. Tuy nhiên, nếu chúng ta nắm vững các biện pháp phòng ngừa và có kiến thức về sơ cứu ban đầu, nguy cơ xảy ra di chứng nặng nề sẽ được giảm thiểu đáng kể. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ chuyên khoa và gia đình trong quá trình chăm sóc sẽ là chìa khóa giúp bệnh nhân sớm phục hồi và quay lại cuộc sống bình thường.