Sốt Rift valley là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Sốt Rift Valley (RVF) là một bệnh truyền nhiễm do virus thuộc chi Phlebovirus, họ Phenuiviridae gây ra. Căn bệnh này được xác định lần đầu tiên vào năm 1931 trong một cuộc điều tra đợt dịch bùng phát trên cừu tại trang trại gần hồ Naivasha trong Thung lũng Rift của Kenya.

RVF chủ yếu ảnh hưởng đến các loài động vật gia súc như cừu, bò, dê, lạc đà và trâu. Tuy nhiên, virus này có khả năng lây truyền sang người thông qua nhiều con đường khác nhau, gây ra các đợt dịch bệnh có tỷ lệ tử vong và biến chứng đáng kể.

Bệnh thường xuất hiện theo chu kỳ, liên quan mật thiết đến các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn và lũ lụt. Vì môi trường ẩm ướt, ngập úng tạo điều kiện lý tưởng cho trứng muỗi mang virus (Aedes và Culex) nở hàng loạt, tăng mật độ véc-tơ truyền bệnh, dẫn đến dịch bệnh bùng phát ồ ạt ở gia súc và lây sang người.

Những dấu hiệu và triệu chứng của sốt Rift valley

Thời gian ủ bệnh từ lúc nhiễm virus đến khi xuất hiện triệu chứng thường kéo dài từ 2 đến 6 ngày. Đa số những người nhiễm virus RVF sẽ không có triệu chứng hoặc chỉ biểu hiện ở thể nhẹ giống như cảm cúm. Các triệu chứng bao gồm:

• Sốt khởi phát đột ngột, kèm theo đau cơ và đau khớp.
• Đau đầu, chóng mặt và đau lưng.
• Sợ ánh sáng, chán ăn và nôn mửa.
• Một số bệnh nhân có thể bị cứng cổ, dễ bị nhầm lẫn với bệnh viêm màng não ở giai đoạn đầu.

Tác động của sốt Rift valley với sức khỏe 

Dưới đây là các tác động chính đối với sức khỏe con người:

• Thể nhẹ: Đây là thể thường gặp nhất. Hầu hết những người nhiễm bệnh sẽ không có triệu chứng hoặc chỉ biểu hiện nhẹ giống như cúm gồm sốt đột ngột, đau cơ, đau khớp, đau đầu, đau lưng, chóng mặt và sợ ánh sáng. Bệnh nhân thường tự hồi phục mà không cần điều trị sau khoảng 2 đến 7 ngày.
• Thể nặng: Thể này chiếm 8-10% trường hợp. Một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân có thể tiến triển thành các hội chứng nghiêm trọng như tổn thương mắt, viêm não màng não, sốt xuất huyết, virus RVF có thể lây truyền từ mẹ sang thai nhi làm tăng đáng kể nguy cơ sảy thai ở phụ nữ mang thai.
• Tỷ lệ tử vong: Tỷ lệ tử vong chung của bệnh sốt Rift Valley ở người là khoảng 1%.

Mặc dù hầu hết mọi người đều hồi phục hoàn toàn nhưng những người mắc thể nặng có thể phải đối mặt với quá trình hồi phục chậm hoặc các khuyết tật vĩnh viễn.

Biến chứng có thể gặp khi bị sốt Rift valley

Khoảng 8% đến 10% bệnh nhân có thể tiến triển thành các biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng. Có ba hội chứng chính:

• Bệnh về mắt: Bệnh về mắt chiếm từ 0,5% đến 2% bệnh nhân. Các tổn thương võng mạc thường xuất hiện từ 1 đến 3 tuần sau triệu chứng đầu tiên. Bệnh nhân thấy nhìn mờ hoặc giảm thị lực. Khoảng 50% những người bị tổn thương ở hoàng điểm sẽ bị mất thị lực vĩnh viễn.
• Viêm màng não: Xuất hiện ở ít hơn 1% bệnh nhân. Các triệu chứng bao gồm đau đầu dữ dội, mất trí nhớ, ảo giác, co giật, hôn mê và các di chứng thần kinh kéo dài. Tỷ lệ tử vong ở thể này thấp nhưng di chứng thường nặng nề.
• Sốt xuất huyết: Đây là thể nguy hiểm nhất, ảnh hưởng đến ít hơn 1% bệnh nhân. Triệu chứng bắt đầu bằng tổn thương gan nặng gây vàng da, sau đó là các dấu hiệu xuất huyết như nôn ra máu, đi ngoài ra máu, chảy máu nướu răng và mũi. Tỷ lệ tử vong ở thể này rất cao, lên tới 50%.

Ngoài ra, RVF gây ra hiện tượng "bão phá thai" ở gia súc với tỷ lệ sảy thai ở cừu và bò mang thai gần như 100%. Tỷ lệ tử vong ở con non (cừu non, bê) rất cao từ 70% đến 100%.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người dân sống trong vùng dịch hoặc vừa trở về từ vùng có dịch nên đi khám ngay nếu có các biểu hiện sốt cao đột ngột kèm đau cơ dữ dội. Cần can thiệp y tế khẩn cấp nếu có các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng:

• Mất thị lực hoặc nhìn mờ đột ngột.
• Co giật, nhầm lẫn hoặc mất ý thức.
• Nôn ra máu hoặc có các vết xuất huyết dưới da.
• Vàng mắt, vàng da.

Nguyên nhân trực tiếp là virus sốt Rift Valley (RVFV). Virus này có thể tồn tại lâu dài trong môi trường nhờ vào khả năng truyền dọc (từ muỗi cái sang trứng). Trứng muỗi đặc biệt là loài Aedes nhiễm virus có thể tồn tại trong điều kiện khô hạn vài năm. Khi có mưa lớn hoặc lũ lụt, trứng này nở ra, giải phóng hàng loạt muỗi nhiễm bệnh và bắt đầu chu kỳ lây truyền sang gia súc và con người. Các con đường lây nhiễm sang người:

• Tiếp xúc trực tiếp: Đây là con đường phổ biến nhất, thông qua tiếp xúc với máu, dịch cơ thể hoặc mô của động vật nhiễm bệnh (trong quá trình giết mổ, chăm sóc gia súc ốm hoặc hỗ trợ động vật sinh đẻ).
• Muỗi đốt: Các loài muỗi như Aedes và Culex là vật trung gian truyền bệnh chính.
• Thực phẩm: Sử dụng sữa thô chưa tiệt trùng hoặc thịt chưa nấu chín từ động vật nhiễm bệnh.
• Tai nạn phòng thí nghiệm: Hít phải khí dung chứa virus trong quá trình xét nghiệm.

Lưu ý: Cho đến nay, chưa có bằng chứng nào về việc lây truyền virus RVF từ người sang người.

Những ai có nguy cơ mắc phải sốt Rift valley?

Bệnh có nguy cơ cao ở những nhóm đối tượng thường xuyên tiếp xúc với động vật và môi trường nông thôn:

• Người chăn nuôi gia súc, nông dân.
• Công nhân lò mổ, người bán thịt.
• Bác sĩ thú y và nhân viên thực hiện các thủ thuật thú y.
• Nhân viên phòng thí nghiệm làm việc với virus.
• Khách du lịch đến các vùng đang có dịch bùng phát hoặc ngủ ngoài trời ở khu vực nông thôn.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải sốt Rift valley

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh như:

• Thời tiết: Những năm có lượng mưa lớn bất thường và lũ lụt là yếu tố kích hoạt các đợt dịch lớn do sự bùng nổ của quần thể muỗi.
• Vị trí địa lý: Sống gần các khu vực đất ngập nước, lòng sông hoặc các vùng có mật độ gia súc cao.
• Giới tính và độ tuổi: Nam giới trong độ tuổi lao động thường có nguy cơ cao hơn do các hoạt động nghề nghiệp liên quan đến gia súc và giết mổ.
• Thói quen ăn uống: Ăn thịt sống, tiết canh hoặc uống sữa chưa đun sôi.
• Quản lý gia súc: Không xử lý xác động vật chết đúng cách (như không chôn lấp) làm tăng nguy cơ lây lan virus.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán sốt Rift valley

Việc chẩn đoán sớm RVF thường khó khăn vì các triệu chứng ban đầu rất giống với sốt xuất huyết khác, sốt rét hoặc thương hàn. Các phương pháp xác định bao gồm:

• RT-PCR: Phát hiện vật chất di truyền (RNA) của virus trong máu ở giai đoạn sớm của bệnh.
• ELISA: Phát hiện các kháng thể IgM (biểu thị nhiễm trùng gần đây) hoặc IgG (nhiễm trùng trong quá khứ).
• Phân lập virus: Nuôi cấy virus từ mẫu bệnh phẩm (thực hiện trong phòng thí nghiệm an toàn sinh học cấp cao).

Phương pháp điều trị sốt Rift valley

Nội khoa

Hiện tại chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hoặc thuốc kháng virus nào được cấp phép để điều trị RVF ở người. Việc điều trị chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ:

• Đối với các trường hợp nhẹ: Nghỉ ngơi, bổ sung nước và sử dụng các loại thuốc hạ sốt, giảm đau thông thường như ibuprofen hoặc acetaminophen.
• Đối với các trường hợp nặng: Bệnh nhân cần được nhập viện để truyền dịch, bù điện giải, quản lý các triệu chứng xuất huyết và hỗ trợ hô hấp nếu cần thiết.
• Một số thuốc như Ribavirin đang được nghiên cứu nhưng chưa có kết luận cuối cùng về hiệu quả trên người.

Ngoại khoa

Phẫu thuật không phải là phương pháp điều trị cho bệnh sốt Rift Valley. Tuy nhiên, trong những trường hợp biến chứng nặng dẫn đến suy nội tạng hoặc xuất huyết nội nghiêm trọng, các quy trình can thiệp lâm sàng tại đơn vị hồi sức tích cực (ICU) có thể được thực hiện để duy trì sự sống cho bệnh nhân.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của sốt Rift valley

Chế độ sinh hoạt

• Nghỉ ngơi tuyệt đối: Tránh vận động mạnh khi còn sốt để hạn chế nguy cơ xuất huyết.
• Bảo vệ mắt: Nếu có triệu chứng nhìn mờ, hãy đeo kính râm và tránh ánh sáng mạnh, đồng thời đi khám chuyên khoa mắt ngay lập tức.

Chế độ dinh dưỡng

• Ăn chín uống sôi: Tuyệt đối không ăn thịt sống, chưa nấu kỹ hoặc uống sữa thô.
• Bổ sung dinh dưỡng: Ăn đầy đủ các nhóm chất để tăng cường hệ miễn dịch trong quá trình phục hồi.

Phương pháp phòng ngừa sốt Rift valley

Phương pháp phòng ngừa đặc hiệu

• Tiêm vắc xin cho gia súc: Đây là biện pháp quan trọng nhất để ngăn chặn dịch bệnh từ nguồn. Việc tiêm phòng phải được thực hiện định kỳ và trước khi đợt dịch bùng phát. Lưu ý rằng không nên tiêm phòng cho gia súc khi dịch đang bùng phát vì có thể làm lây lan virus qua kim tiêm.
• Vắc xin cho người: Hiện chưa có vắc xin được cấp phép thương mại rộng rãi cho người. Một số loại đang trong quá trình thử nghiệm lâm sàng và chủ yếu dùng cho nhân viên y tế hoặc nhân viên phòng thí nghiệm có nguy cơ cao.

Phương pháp phòng ngừa không đặc hiệu

• Tránh tiếp xúc với gia súc bệnh: Sử dụng găng tay, ủng, khẩu trang và bảo hộ cá nhân khi tiếp xúc với máu, dịch tiết hoặc mô của động vật.
• Chống muỗi đốt: Ngủ màn (tốt nhất là màn tẩm hóa chất), sử dụng thuốc xua muỗi, mặc quần áo dài tay sáng màu và hạn chế các hoạt động ngoài trời vào thời điểm muỗi hoạt động mạnh.
• Kiểm soát vector: Diệt lăng quăng tại các điểm nước đọng xung quanh nơi ở và phun thuốc diệt muỗi khi có dự báo về lũ lụt.
• Quản lý thực phẩm: Luôn nấu chín kỹ thịt và đun sôi sữa trước khi sử dụng.

Sốt Rift Valley là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có nguồn gốc từ động vật, với khả năng gây ra các biến chứng nghiêm trọng ở người dù đa số trường hợp diễn tiến nhẹ. Việc hiểu rõ con đường lây truyền, nhận biết sớm triệu chứng và áp dụng các biện pháp phòng ngừa, đặc biệt là kiểm soát dịch bệnh trên gia súc và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe cá nhân và cộng đồng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gia tăng giao thương toàn cầu, việc giám sát dịch tễ và nâng cao nhận thức cộng đồng là yếu tố then chốt giúp giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch bệnh.