Hội chứng Peutz-Jeghers là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Hội chứng Peutz-Jeghers là gì?

Hội chứng Peutz-Jeghers (PJS) là một bệnh lý di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, gây ra do đột biến gen di truyền hoặc đột biến mới phát sinh. Bệnh dẫn đến sự tăng sinh các polyp lành tính (polyp hamartoma) khắp ống tiêu hóa và gia tăng đáng kể nguy cơ phát triển các bệnh lý ung thư về sau.

Biểu hiện đặc trưng của hội chứng bao gồm hai nhóm dấu hiệu chính: Sự phát triển hàng loạt của các polyp hamartoma (thường gặp nhất ở ruột non, đại tràng, dạ dày) và các đốm tăng sắc tố màu nâu sẫm hoặc đen trên da, niêm mạc (xuất hiện nhiều ở môi, quanh miệng, niêm mạc má, ngón tay, ngón chân).

Mặc dù bản chất các polyp hamartoma ban đầu là lành tính, chúng có thể gây ra các biến chứng cấp tính như lồng ruột, tắc ruột hoặc xuất huyết tiêu hóa. Ngoài ra, người mắc hội chứng Peutz-Jeghers có nguy cơ cao phát triển các khối u ác tính ở đường tiêu hóa (dạ dày, đại trực tràng, tụy) và ngoài đường tiêu hóa (vú, buồng trứng, tử cung, tinh hoàn).

Dấu hiệu nhận biết Hội chứng Peutz-Jeghers

Hội chứng Peutz-Jeghers được nhận diện qua hai nhóm dấu hiệu lâm sàng đặc trưng ở da, niêm mạc và đường tiêu hóa:

• Tăng sắc tố da và niêm mạc: Xuất hiện các đốm màu nâu sẫm hoặc đen, kích thước từ 1 - 5 mm, tập trung chủ yếu ở môi, quanh miệng, niêm mạc má, mắt, mũi, lòng bàn tay, lòng bàn chân và các ngón. Dấu hiệu này thường xuất hiện từ khi còn nhỏ và có thể mờ dần khi trưởng thành.
• Polyp hamartoma đường tiêu hóa: Các khối polyp lành tính phát triển với số lượng nhiều, phổ biến nhất ở ruột non (hỗng tràng, hồi tràng), đại tràng và dạ dày.
• Đau bụng tái phát: Cơn đau bụng từng đợt do polyp kích thích co bóp ruột hoặc gây lồng ruột tái diễn.
• Chảy máu đường tiêu hóa: Đi ngoài ra máu tươi, phân đen hoặc nôn ra máu do polyp bị rách, gãy hoặc viêm loét.
• Thiếu máu mãn tính: Da xanh xao, niêm mạc nhợt, mệt mỏi và hoa mắt do mất máu rỉ rả kéo dài từ các polyp.

Biến chứng và nguy cơ ung thư ở người mắc Hội chứng Peutz-Jeghers

Người mắc Hội chứng Peutz-Jeghers đối mặt với hai nhóm rủi ro lớn: Biến chứng cơ học tại đường tiêu hóa và nguy cơ hóa ung thư cao gấp nhiều lần so với người bình thường. 

Các polyp phát triển kích thước lớn dễ gây ra tình trạng lồng ruột, tắc ruột cấp tính hoặc xuất huyết tiêu hóa ồ ạt đòi hỏi phải phẫu thuật cấp cứu. 

Bên cạnh đó, đột biến gen STK11/LKB1 khiến người bệnh có nguy cơ tích lũy rất cao phát triển các khối u ác tính trong suốt cuộc đời, bao gồm ung thư đường tiêu hóa (đại trực tràng, dạ dày, ruột non, tụy) và các ung thư ngoài đường tiêu hóa (vú, buồng trứng, tử cung, cổ tử cung và tinh hoàn).

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám ngay khi phát hiện các đốm tăng sắc tố bất thường ở vùng môi, quanh miệng hoặc niêm mạc má. Cần đến cơ sở y tế cấp cứu khẩn cấp nếu người bệnh xuất hiện các triệu chứng như đau bụng dữ dội từng đợt kèm nôn mửa (dấu hiệu lồng ruột, tắc ruột), đi ngoài ra máu tươi, phân đen, hoặc có biểu hiện thiếu máu nặng như da xanh xao, chóng mặt và ngất xỉu.

Nguyên nhân gây ra Hội chứng Peutz-Jeghers

Hội chứng Peutz-Jeghers khởi phát do tổn thương di truyền ở cấp độ gen, cụ thể bao gồm các yếu tố sau:

• Đột biến gen STK11 (LKB1): Đây là nguyên nhân chính gây bệnh. Gen STK11 nằm trên nhiễm sắc thể số 19, đóng vai trò là gen ức chế khối u. Khi gen này bị đột biến, chức năng kiểm soát sự phân chia và phát triển của tế bào bị đứt gãy, dẫn đến việc hình thành các polyp và tăng nguy cơ ung thư.
• Di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường: Khoảng 50% các trường hợp mắc bệnh do di truyền từ cha hoặc mẹ sang con. Chỉ cần nhận một bản sao gen đột biến từ cha hoặc mẹ là trẻ đã mắc bệnh (nguy cơ di truyền cho mỗi lần sinh là 50%).
• Đột biến mới phát sinh (De novo mutation): Khoảng 50% trường hợp còn lại xảy ra do đột biến gen STK11 mới phát sinh tự phát trong quá trình thụ tinh hoặc phát triển phôi thai mà không có tiền sử gia đình mắc bệnh.

Những ai có nguy cơ mắc phải Hội chứng Peutz-Jeghers?

Hội chứng Peutz-Jeghers là một rối loạn di truyền hiếm gặp, bệnh phân bố đều ở cả nam và nữ giới, đồng thời xuất hiện ở tất cả các chủng tộc cũng như khu vực địa lý. Các dấu hiệu tăng sắc tố trên da và niêm mạc thường khởi phát rất sớm trong 2 năm đầu đời hoặc thời kỳ nhi khoa, trong khi các triệu chứng tiêu hóa do polyp thường bắt đầu xuất hiện và cần can thiệp y tế ở độ tuổi thanh thiếu niên (trung bình khoảng 10 đến 13 tuổi).

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải Hội chứng Peutz-Jeghers

Do bản chất bệnh xuất phát hoàn toàn từ đột biến gen di truyền hoặc đột biến phôi thai, hiện không có yếu tố môi trường hay lối sống nào làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Chẩn đoán Hội chứng Peutz-Jeghers

Chẩn đoán Hội chứng Peutz-Jeghers dựa vào việc khai thác bệnh sử gia đình kết hợp thăm khám lâm sàng toàn diện. Chẩn đoán lâm sàng được xác định khi người bệnh có ít nhất 2 trong các tiêu chuẩn: Đốm sắc tố đặc trưng, polyp hamartoma ở đường tiêu hóa, hoặc tiền sử gia đình mắc hội chứng này.

Để xác định chính xác vị trí, số lượng polyp, đánh giá biến chứng và tầm soát nguy cơ ung thư, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện các kỹ thuật cận lâm sàng sau:

• Nội soi đại trực tràng và nội soi dạ dày.
• Nội soi bằng viên capsule (Capsule endoscopy).
• Chụp cộng hưởng từ ruột (Enterography MRI) hoặc Chụp cắt lớp vi tính ruột (CT Enterography).
• Xét nghiệm công thức máu toàn phần.
• Xét nghiệm di truyền (Genetics test).

Điều trị Hội chứng Peutz-Jeghers

Nội khoa

Điều trị nội khoa mang tính chất hỗ trợ, kiểm soát triệu chứng, theo dõi và dự phòng biến chứng cho người bệnh:

• Bổ sung sắt và truyền máu: Chỉ định khi bệnh nhân có thiếu máu do xuất huyết tiêu hóa kéo dài.
• Theo dõi và tầm soát ung thư định kỳ: Thực hiện các xét nghiệm tầm soát định kỳ ung thư đường tiêu hóa, ung thư vú, tụy, buồng trứng, tinh hoàn theo đúng phác đồ khuyến cáo.
• Tư vấn di truyền: Hướng dẫn gia đình làm xét nghiệm gen và lập kế hoạch theo dõi sức khỏe cho các thế hệ tiếp theo.

Ngoại khoa

Nội soi can thiệp cắt polyp định kỳ để cắt bỏ các polyp có kích thước lớn (thường từ 1 cm trở lên) qua nội soi dạ dày, đại tràng. Phẫu thuật mở được chỉ định trong các trường hợp cấp cứu hoặc khi can thiệp nội soi không thể thực hiện được. Các tình huống bắt buộc phẫu thuật bao gồm lồng ruột cấp tính, tắc ruột do polyp lớn, hoại tử ruột, hoặc xuất huyết tiêu hóa ồ ạt không cầm được qua nội soi.

Những thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn tiến của Hội chứng Peutz-Jeghers

Chế độ sinh hoạt

Để hạn chế nguy cơ xảy ra biến chứng tắc ruột, chảy máu và hỗ trợ theo dõi diễn tiến bệnh hiệu quả, người bệnh cần duy trì các thói quen sinh hoạt sau:

• Tuân thủ nghiêm ngặt lịch nội soi định kỳ và thăm khám tầm soát ung thư theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
• Ghi chép và theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường về tiêu hóa như đau bụng từng đợt, thay đổi thói quen đi ngoài, nôn mửa hoặc phân có màu bất thường.
• Tránh các hoạt động thể chất quá mạnh hoặc va đập trực tiếp vùng bụng khi đang có polyp kích thước lớn để giảm nguy cơ kích thích lồng ruột.
• Thông báo ngay cho bác sĩ về tiền sử bệnh khi thực hiện các thăm khám y khoa khác hoặc khi có kế hoạch mang thai.
• Giữ tinh thần thoải mái, chủ động tham gia các buổi tư vấn tâm lý hoặc nhóm hỗ trợ bệnh hiếm để giảm bớt căng thẳng do phải theo dõi bệnh mãn tính.

Chế độ dinh dưỡng

Người mắc Hội chứng Peutz-Jeghers không có chế độ ăn kiêng đặc hiệu để làm mất hay ngưng sự phát triển của polyp, nhưng một chế độ dinh dưỡng hợp lý giúp giảm nhẹ triệu chứng tiêu hóa và cải thiện tình trạng thiếu máu như bổ sung sắt, ưu tiên thức ăn mềm dễ tiêu, đảm bảo đủ chất xơ và hạn chế các thực phẩm kích thích đường tiêu hoá.

Phòng ngừa Hội chứng Peutz-Jeghers

Hiện nay, y văn thế giới khẳng định không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu nào có thể ngăn chặn sự xuất hiện của Hội chứng Peutz-Jeghers, do đây là rối loạn di truyền phát sinh từ đột biến gen STK11 (LKB1) xuất hiện bẩm sinh.

Mục tiêu phòng ngừa trong Hội chứng Peutz-Jeghers tập trung hoàn toàn vào phòng ngừa biến chứng cấp tính và tầm soát ung thư sớm.

Tóm lại, Hội chứng Peutz-Jeghers là rối loạn di truyền hiếm gặp đặc trưng bởi polyp hamartoma tiêu hóa và các đốm tăng sắc tố da niêm mạc. Do nguy cơ cao gặp biến chứng tắc ruột và hóa ung thư ở nhiều cơ quan, việc nội soi cắt polyp định kỳ kết hợp thực hiện nghiêm ngặt phác đồ tầm soát ung thư sớm là chìa khóa then chốt giúp bảo vệ sức khỏe và nâng cao tuổi thọ cho người bệnh.