Hội chứng Ménétrier: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Hội chứng Ménétrier (Ménétrier disease) là một dạng bệnh lý dạ dày phì đại hiếm gặp. Đặc điểm nổi bật của bệnh là các nếp niêm mạc dạ dày trở nên rất lớn, chủ yếu ở thân và đáy vị, trong khi vùng hang vị thường ít bị ảnh hưởng. Bệnh còn liên quan đến giảm tiết axit và mất protein qua niêm mạc dạ dày, từ đó có thể gây giảm albumin trong máu.

Bình thường, lớp niêm mạc dạ dày chứa nhiều loại tế bào với chức năng khác nhau. Trong hội chứng Ménétrier, các tế bào hố vị (foveolar cells) - nhóm tế bào tham gia sản xuất chất nhầy bảo vệ bề mặt dạ dày - tăng sinh quá mức. Đồng thời, các tuyến chứa tế bào thành và tế bào chính có thể bị giảm hoặc teo. Kết quả là niêm mạc dày lên, tiết nhiều chất nhầy nhưng khả năng tiết axit của dạ dày lại giảm.

Một cơ chế quan trọng được cho là có liên quan đến sự hoạt hóa quá mức của thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì (epidermal growth factor receptor - EGFR), đặc biệt thông qua yếu tố tăng trưởng chuyển dạng alpha (transforming growth factor-alpha - TGF-α). Tín hiệu này thúc đẩy tế bào niêm mạc tăng sinh và góp phần làm thay đổi tính thấm của hàng rào niêm mạc, khiến protein trong máu có thể bị thất thoát vào lòng đường tiêu hóa. Tuy nhiên, cơ chế bệnh sinh vẫn chưa được hiểu hoàn toàn.

Hội chứng Ménétrier rất hiếm và hiện chưa có số liệu đáng tin cậy để xác định chính xác tỷ lệ mắc trong cộng đồng. Bệnh chủ yếu được ghi nhận ở người trưởng thành, đặc biệt trong độ tuổi trung niên, và nam giới được báo cáo mắc nhiều hơn nữ giới. Trẻ em cũng có thể mắc bệnh nhưng diễn tiến thường khác người lớn: bệnh ở trẻ thường khởi phát cấp tính, có liên quan đến nhiễm cytomegalovirus (CMV) trong một số trường hợp và có khả năng tự giới hạn cao hơn.

Ở người trưởng thành, hội chứng Ménétrier thường có diễn tiến kéo dài hơn. Bệnh cũng được xem là tình trạng có liên quan đến tăng nguy cơ ung thư biểu mô tuyến dạ dày, mặc dù mức nguy cơ chính xác chưa được xác định chắc chắn và dữ liệu hiện có chủ yếu đến từ các nhóm bệnh nhân nhỏ do bệnh rất hiếm.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng Ménétrier

Các triệu chứng thường liên quan đến tổn thương niêm mạc dạ dày, rối loạn tiêu hóa và hậu quả của tình trạng mất protein. Những biểu hiện có thể gặp gồm:

• Đau vùng thượng vị: Người bệnh có thể đau hoặc khó chịu ở vùng bụng trên, ngay dưới xương ức. Đây là một trong những biểu hiện thường được mô tả ở người mắc hội chứng Ménétrier.
• Buồn nôn và nôn: Sự thay đổi cấu trúc và chức năng của niêm mạc dạ dày có thể đi kèm buồn nôn hoặc nôn, đôi khi ảnh hưởng đến khả năng ăn uống.
• Chán ăn hoặc nhanh no: Một số người cảm thấy ăn kém hoặc no sớm hơn bình thường, từ đó có thể làm giảm lượng thức ăn và chất dinh dưỡng đưa vào cơ thể.
• Sụt cân: Sụt cân có thể liên quan đến giảm ăn, triệu chứng tiêu hóa kéo dài và tình trạng mất protein.
• Phù chân hoặc mắt cá chân: Đây là biểu hiện đáng chú ý của tình trạng giảm albumin máu. Khi albumin giảm, khả năng giữ dịch trong lòng mạch suy giảm và dịch có thể thoát ra mô, gây phù.
• Mệt mỏi: Tình trạng ăn uống kém, thiếu dinh dưỡng, mất protein hoặc thiếu máu có thể khiến người bệnh cảm thấy yếu và mệt.
• Tiêu chảy: Không phải người bệnh nào cũng gặp, nhưng tiêu chảy đã được ghi nhận trong hội chứng Ménétrier.
• Xuất huyết tiêu hóa: Các vùng trợt hoặc loét trên niêm mạc dạ dày đôi khi có thể chảy máu. Biểu hiện có thể bao gồm nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, tùy vị trí và mức độ xuất huyết.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng Ménétrier

Không phải tất cả người bệnh đều phát triển biến chứng. Tuy nhiên, tình trạng mất protein kéo dài và những thay đổi bất thường của niêm mạc dạ dày có thể dẫn đến một số vấn đề cần được theo dõi.

• Giảm albumin máu và suy dinh dưỡng: Protein bị thất thoát qua niêm mạc dạ dày có thể khiến albumin máu giảm. Nếu kéo dài, người bệnh có nguy cơ phù, suy dinh dưỡng và thiếu vi chất.
• Ứ dịch: Giảm albumin nặng có thể liên quan đến phù ngoại biên và, trong một số trường hợp, tích tụ dịch ở ổ bụng hoặc các khoang khác của cơ thể.
• Thiếu máu hoặc xuất huyết tiêu hóa: Niêm mạc bị trợt hoặc loét có thể gây chảy máu. Mất máu kéo dài cũng có thể góp phần gây thiếu máu.
• Tắc nghẽn đường ra dạ dày: Đây là biến chứng được ghi nhận khi các thay đổi của dạ dày trở nên nghiêm trọng và cản trở sự lưu thông thức ăn.
• Huyết khối tĩnh mạch: Biến cố huyết khối đã được ghi nhận ở người mắc hội chứng Ménétrier, dù không phải biến chứng thường gặp ở tất cả người bệnh.
• Ung thư dạ dày: Người trưởng thành mắc hội chứng Ménétrier được ghi nhận có nguy cơ ung thư dạ dày cao hơn. Một nghiên cứu theo dõi bệnh nhân Ménétrier đã ghi nhận ung thư dạ dày ở 8,9% người bệnh sau 10 năm; tuy nhiên, đây là bệnh hiếm và dữ liệu nguy cơ vẫn còn hạn chế nên con số này không nên được xem là nguy cơ tuyệt đối áp dụng cho mọi người bệnh.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Các triệu chứng của hội chứng Ménétrier có thể giống nhiều bệnh dạ dày thường gặp hơn. Người có triệu chứng kéo dài hoặc bất thường nên được đánh giá y tế thay vì tự xác định nguyên nhân.

Nên đi khám khi có đau hoặc khó chịu vùng thượng vị kéo dài; buồn nôn, nôn tái diễn; ăn kém hoặc sụt cân không chủ ý; phù chân, mắt cá chân hoặc phù toàn thân; mệt mỏi kéo dài; hoặc triệu chứng tiêu hóa không cải thiện.

Cần được đánh giá y tế sớm nếu có nôn ra máu, đi ngoài phân đen, nôn nhiều khiến không thể ăn uống, đau bụng dữ dội, chóng mặt hoặc biểu hiện mất máu. Những triệu chứng này không đặc hiệu cho hội chứng Ménétrier nhưng có thể báo hiệu vấn đề tiêu hóa cần xử trí kịp thời.

Nguyên nhân chính xác của hội chứng Ménétrier hiện chưa được xác định đầy đủ. Phần lớn trường hợp được xem là bệnh mắc phải hơn là bệnh di truyền. Cơ chế được nghiên cứu nhiều nhất liên quan đến tăng tín hiệu TGF-α/EGFR trong niêm mạc dạ dày, làm các tế bào sản xuất chất nhầy tăng sinh quá mức và các tuyến tiết axit bị suy giảm.

Một số trường hợp ở trẻ em có liên quan đến nhiễm cytomegalovirus. Ở người trưởng thành, Helicobacter pylori (H. pylori) cũng được ghi nhận ở một số bệnh nhân, và đã có báo cáo cho thấy bệnh cải thiện sau khi loại trừ H. pylori. Tuy nhiên, mối quan hệ nhân quả chưa được xác định đầy đủ, đặc biệt đối với H. pylori. Vì vậy, không nên hiểu rằng nhiễm H. pylori đồng nghĩa với mắc hội chứng Ménétrier.

Một số trường hợp gia đình rất hiếm cũng đã được mô tả. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay không cho thấy hội chứng Ménétrier nói chung là một bệnh di truyền phổ biến. Một số bệnh lý di truyền, đặc biệt hội chứng đa polyp thiếu niên liên quan đến biến thể SMAD4, còn có thể tạo ra hình ảnh dạ dày giống Ménétrier và cần được phân biệt cẩn thận.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng Ménétrier?

Bệnh được ghi nhận chủ yếu ở người trưởng thành và thường xuất hiện ở độ tuổi trung niên. Nam giới được báo cáo mắc nhiều hơn nữ giới. Trẻ em vẫn có thể mắc bệnh, nhưng thể bệnh ở trẻ thường có đặc điểm khác người lớn và thường liên quan hơn với nhiễm CMV.

Những đặc điểm trên chủ yếu mô tả các nhóm bệnh nhân đã được ghi nhận chứ không có nghĩa rằng một người thuộc nhóm này chắc chắn có nguy cơ cao hoặc sẽ phát triển bệnh.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Ménétrier

Hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để xác định các yếu tố nguy cơ về lối sống hoặc môi trường có thể thay đổi làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Ménétrier. Một số yếu tố hoặc tình trạng có liên quan được ghi nhận gồm:

• Tuổi trưởng thành: Phần lớn trường hợp được mô tả ở người trưởng thành, đặc biệt ở tuổi trung niên, nhưng đây là đặc điểm dịch tễ chứ chưa phải yếu tố gây bệnh đã được chứng minh.
• Giới tính nam: Bệnh được báo cáo ở nam nhiều hơn nữ. Chưa rõ cơ chế giải thích sự khác biệt này.
• Nhiễm CMV: Có mối liên quan đáng chú ý giữa CMV và hội chứng Ménétrier ở trẻ em. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nhiễm CMV đều gây bệnh.
• Nhiễm H. pylori: Một số trường hợp ở người trưởng thành có liên quan đến H. pylori, nhưng bằng chứng hiện chưa đủ để xem đây là nguyên nhân hoặc yếu tố nguy cơ chắc chắn của hội chứng Ménétrier.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng Ménétrier

Do nhiều bệnh lý khác cũng có thể gây dày nếp niêm mạc dạ dày, bác sĩ thường phải kết hợp triệu chứng, xét nghiệm, nội soi và đặc biệt là mô bệnh học để chẩn đoán. Hiện chưa có một bộ tiêu chuẩn chẩn đoán chính thức được chấp nhận rộng rãi cho hội chứng Ménétrier.

• Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng: Bác sĩ đánh giá đau bụng, buồn nôn, nôn, sụt cân, chế độ ăn uống, phù và các biểu hiện gợi ý mất protein hoặc thiếu máu. Khám lâm sàng giúp đánh giá tình trạng dinh dưỡng, phù ngoại biên và các dấu hiệu toàn thân nhưng không thể tự mình xác định hội chứng Ménétrier.
• Xét nghiệm máu: Công thức máu có thể giúp phát hiện thiếu máu. Các xét nghiệm sinh hóa được sử dụng để đánh giá albumin, protein và những rối loạn chuyển hóa hoặc dinh dưỡng liên quan. Giảm albumin máu là một đặc điểm quan trọng của bệnh nhưng không đặc hiệu, vì nhiều bệnh gan, thận, đường tiêu hóa và tình trạng dinh dưỡng khác cũng có thể làm albumin giảm.
• Xét nghiệm H. pylori và CMV: Việc đánh giá H. pylori có thể được thực hiện bằng mẫu sinh thiết, xét nghiệm kháng nguyên trong phân hoặc test hơi thở tùy tình huống. Đánh giá CMV có thể bao gồm xét nghiệm máu và xét nghiệm mô sinh thiết trong những trường hợp phù hợp. Các xét nghiệm này nhằm tìm yếu tố nhiễm trùng có liên quan chứ bản thân kết quả dương tính không đủ để chẩn đoán hội chứng Ménétrier.
• Nội soi dạ dày: Nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng cho phép quan sát trực tiếp niêm mạc. Hình ảnh điển hình là những nếp niêm mạc rất lớn, dày và ngoằn ngoèo, thường tập trung ở thân và đáy vị, trong khi hang vị tương đối được bảo tồn. Tuy nhiên, nhiều bệnh khác cũng có thể gây dày nếp dạ dày nên hình ảnh nội soi đơn thuần chưa đủ để kết luận.
• Sinh thiết và xét nghiệm mô bệnh học: Đây là thành phần then chốt của quá trình chẩn đoán. Mẫu mô điển hình có thể cho thấy tăng sản tế bào hố vị, giảm hoặc teo các tuyến vùng tiết axit, giảm tế bào thành và tế bào chính, cùng những thay đổi khác của lớp niêm mạc. Do tổn thương liên quan đến toàn bộ chiều dày niêm mạc, mẫu sinh thiết nông đôi khi không đủ đại diện; khi nghi ngờ vẫn cao, bác sĩ có thể cần lấy mẫu mô sâu hoặc lớn hơn bằng kỹ thuật nội soi thích hợp.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp cắt lớp vi tính (CT) có thể cho thấy thành hoặc niêm mạc dạ dày dày lan tỏa. Siêu âm nội soi (EUS) trong một số trường hợp giúp đánh giá lớp nào của thành dạ dày bị dày. Các kỹ thuật này có vai trò hỗ trợ và đánh giá chẩn đoán phân biệt, không thay thế nội soi kèm sinh thiết.

Trong quá trình đánh giá, bác sĩ còn cần phân biệt hội chứng Ménétrier với hội chứng Zollinger-Ellison, viêm dạ dày lympho phì đại, polyp và các hội chứng đa polyp, ung thư biểu mô tuyến dạ dày, lymphoma dạ dày cùng một số bệnh nhiễm trùng hoặc thâm nhiễm khác.

Phương pháp điều trị hội chứng Ménétrier hiệu quả

Hiện chưa có một phác đồ điều trị chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp hội chứng Ménétrier. Lựa chọn điều trị phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, mức độ mất protein, tình trạng dinh dưỡng, kết quả xét nghiệm nhiễm trùng, đáp ứng với điều trị và nguy cơ biến chứng. Do bệnh hiếm, bằng chứng cho nhiều phương pháp chủ yếu dựa trên các nghiên cứu nhỏ và báo cáo ca bệnh.

Điều trị hỗ trợ và dinh dưỡng

• Mục tiêu là bù đắp hậu quả của tình trạng mất protein và duy trì dinh dưỡng.
• Chế độ ăn giàu protein có thể được cân nhắc dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
• Vi chất dinh dưỡng được bổ sung khi xác định có thiếu hụt.
• Trường hợp giảm albumin đáng kể có thể cần truyền albumin theo đánh giá của bác sĩ.
• Thuốc ức chế tiết axit như thuốc ức chế bơm proton có thể được sử dụng trong điều trị hỗ trợ ở một số trường hợp.

Điều trị nhiễm trùng liên quan

• Khi người bệnh được xác định nhiễm H. pylori, bác sĩ có thể chỉ định điều trị loại trừ vi khuẩn theo phác đồ phù hợp. Một số trường hợp Ménétrier có H. pylori đã cải thiện sau điều trị, nhưng đáp ứng không đồng nhất.
• Điều trị CMV có thể được cân nhắc trong những trường hợp phù hợp, đặc biệt khi có bằng chứng bệnh liên quan CMV. Không phải mọi trường hợp nhiễm CMV đều cần thuốc kháng virus.

Thuốc tác động lên EGFR

Cetuximab là kháng thể đơn dòng ức chế EGFR, nhắm vào một trong những con đường tín hiệu được cho là trung tâm trong cơ chế bệnh sinh của hội chứng Ménétrier. Một nghiên cứu tiến cứu giai đoạn I quy mô rất nhỏ trên người trưởng thành mắc bệnh nặng đã ghi nhận cải thiện về triệu chứng và một số chỉ số sinh hóa, nội soi và mô học. Tuy nhiên, đây vẫn là bằng chứng hạn chế; chưa có các thử nghiệm đối chứng lớn xác lập hiệu quả lâu dài, và việc sử dụng cetuximab cần do bác sĩ chuyên khoa cân nhắc.

Octreotide

Octreotide là thuốc tương tự somatostatin và đã được báo cáo có lợi ở một số ca bệnh. Tuy nhiên, bằng chứng chủ yếu đến từ các báo cáo hoặc chuỗi ca nhỏ, vì vậy hiệu quả chưa được xác lập chắc chắn và đây không phải phương pháp có thể tự sử dụng.

Phẫu thuật cắt dạ dày

Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi bệnh nặng, triệu chứng kéo dài không đáp ứng với điều trị nội khoa, mất protein nghiêm trọng, xuất huyết, tắc nghẽn hoặc có nghi ngờ biến đổi ác tính. Tùy tình trạng cụ thể, người bệnh có thể cần cắt một phần hoặc toàn bộ dạ dày. Đây là phẫu thuật lớn và quyết định điều trị cần được đánh giá bởi nhóm chuyên khoa tiêu hóa và ngoại khoa.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng Ménétrier

Chế độ sinh hoạt

Những lưu ý dưới đây tập trung vào việc theo dõi bệnh và giảm ảnh hưởng của các triệu chứng trong sinh hoạt hằng ngày:

• Tái khám và thực hiện nội soi hoặc xét nghiệm theo lịch bác sĩ chỉ định, đặc biệt ở người trưởng thành cần theo dõi diễn tiến của niêm mạc dạ dày.
• Theo dõi cân nặng, tình trạng ăn uống và mức độ phù; thông báo cho nhân viên y tế nếu sụt cân, phù hoặc mệt mỏi tăng lên.
• Dùng thuốc đúng chỉ định và không tự ý sử dụng thuốc kháng virus, kháng sinh hoặc các thuốc điều trị chuyên biệt.
• Trao đổi với bác sĩ nếu xuất hiện nôn nhiều, xuất huyết tiêu hóa, đau tăng hoặc các triệu chứng mới.
• Nếu tình trạng dinh dưỡng bị ảnh hưởng, nên được chuyên gia dinh dưỡng đánh giá thay vì tự áp dụng chế độ ăn quá hạn chế.

Dinh dưỡng

Do mất protein là một đặc điểm quan trọng của hội chứng Ménétrier, hỗ trợ dinh dưỡng có vai trò đáng chú ý trong quá trình quản lý bệnh.

• Chế độ ăn giàu protein có thể được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị để hỗ trợ bù lại lượng protein bị mất qua đường tiêu hóa.
• Nên bảo đảm đủ năng lượng và các vi chất thiết yếu, đặc biệt khi ăn uống kém hoặc sụt cân.
• Nếu ăn một bữa lớn làm tăng cảm giác khó chịu hoặc nhanh no, có thể trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng về cách phân bố khẩu phần thành các bữa phù hợp hơn.
• Không nên tự dùng thực phẩm bổ sung hoặc chế độ ăn được quảng cáo có khả năng “chữa” Ménétrier, vì hiện không có bằng chứng cho thấy một loại thực phẩm cụ thể có thể điều trị căn nguyên của bệnh.
• Việc hạn chế một nhóm thực phẩm cụ thể chỉ nên thực hiện khi có lý do y khoa hoặc khi nhân viên y tế xác định thực phẩm đó làm triệu chứng nặng hơn, nhằm tránh làm tăng nguy cơ thiếu dinh dưỡng.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng Ménétrier hiệu quả

Hiện chưa có biện pháp được chứng minh có thể phòng ngừa đặc hiệu hội chứng Ménétrier. Nguyên nhân của bệnh chưa được xác định đầy đủ và cũng chưa có yếu tố lối sống có thể thay đổi nào được chứng minh chắc chắn là nguyên nhân trực tiếp.

Đối với H. pylori hoặc CMV, mặc dù hai tác nhân này có liên quan đến một số trường hợp Ménétrier, hiện chưa đủ bằng chứng để khẳng định rằng phòng hoặc điều trị các nhiễm trùng này ở người khỏe mạnh sẽ ngăn ngừa được hội chứng Ménétrier.