Đau dạ dày là gì? Những điều cần biết về đau dạ dày

Đau dạ dày là tình trạng xuất hiện cảm giác đau, nóng rát, tức hoặc khó chịu ở vùng trên rốn, vị trí tương ứng với dạ dày. Cơn đau dạ dày hình thành chủ yếu do niêm mạc dạ dày bị tổn thương hoặc suy yếu hàng rào bảo vệ, khiến acid dịch vị và các men tiêu hóa kích thích trực tiếp các đầu dây thần kinh cảm giác.

Bên cạnh đó, tăng tiết acid, co thắt bất thường của cơ dạ dày hoặc rối loạn dẫn truyền thần kinh tiêu hóa do stress cũng làm tăng cảm nhận đau và khó chịu ở vùng thượng vị. Mức độ đau có thể thay đổi từ âm ỉ đến dữ dội, xuất hiện khi đói, sau ăn hoặc khi căng thẳng, tùy thuộc vào nguyên nhân gây ra. Đây không phải là một bệnh độc lập, mà là triệu chứng phản ánh sự rối loạn hoặc tổn thương tại dạ dày, thường gặp trong các bệnh lý như viêm dạ dày, loét dạ dày - tá tràng hoặc rối loạn chức năng tiêu hóa.

Đau dạ dày là một vấn đề tiêu hóa rất phổ biến, thường gặp ở nhiều lứa tuổi, nhưng phổ biến nhất ở người trưởng thành, đặc biệt là nhóm tuổi lao động từ 20 - 50 tuổi. Cả nam và nữ đều có nguy cơ, tuy nhiên nữ giới thường dễ gặp các triệu chứng đau dạ dày chức năng do ảnh hưởng của stress và yếu tố tâm lý.

Những dấu hiệu và triệu chứng của đau dạ dày

Đau dạ dày không chỉ biểu hiện bằng cảm giác đau đơn thuần, mà thường đi kèm nhiều triệu chứng tiêu hóa khác với mức độ và thời điểm xuất hiện khác nhau. Việc nhận diện đầy đủ các dấu hiệu này giúp người bệnh phân biệt đau dạ dày với những rối loạn tiêu hóa thông thường khác, các triệu chứng thường gặp như:

• Đau vùng thượng vị: Là triệu chứng điển hình nhất, người bệnh thường cảm thấy đau âm ỉ, nóng rát hoặc đau quặn ở vùng trên rốn. Cơn đau có thể xuất hiện khi đói, sau ăn, về đêm hoặc tăng lên khi căng thẳng, tùy thuộc vào nguyên nhân và mức độ tổn thương dạ dày.
• Nóng rát sau xương ức: Thường liên quan đến tình trạng tăng tiết acid hoặc tổn thương niêm mạc dạ dày. Triệu chứng này dễ tái phát khi ăn cay, uống rượu bia hoặc bỏ bữa kéo dài.
• Đầy bụng, chướng hơi, khó tiêu: Người bệnh có cảm giác ăn nhanh no, nặng bụng, chậm tiêu do rối loạn co bóp và làm rỗng dạ dày.
• Ợ chua, ợ nóng, ợ hơi: Các triệu chứng này xuất hiện khi dịch vị acid trào ngược lên thực quản hoặc khi dạ dày tăng tiết acid.
• Buồn nôn và nôn: Buồn nôn có thể xảy ra sau ăn hoặc khi đói, đôi khi kèm theo nôn ra thức ăn hoặc dịch chua. Trường hợp nôn ra máu là dấu hiệu nghiêm trọng cần được cấp cứu.
• Chán ăn, mệt mỏi: Đau và khó chịu kéo dài khiến người bệnh ăn uống kém, dẫn đến suy nhược, sụt cân.

Biến chứng có thể gặp khi đau dạ dày

Đau dạ dày nếu kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc không được điều trị đúng cách có thể dẫn đến nhiều biến chứng bệnh lý nghiêm trọng, thậm chí gây nguy hiểm đến tính mạng của bệnh nhân nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Một số biến chứng có thể gặp ở bệnh nhân bị đau dạ dày:

• Loét dạ dày - tá tràng: Tình trạng viêm kéo dài hoặc tăng tiết acid làm tổn thương sâu niêm mạc, hình thành ổ loét. Loét dạ dày gây đau dữ dội và thường dễ tái phát.
• Xuất huyết tiêu hóa: Ổ loét ăn sâu vào mạch máu có thể gây chảy máu dạ dày, biểu hiện bằng nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen. Đây là biến chứng cấp cứu, có thể dẫn đến thiếu máu nặng hoặc sốc gây nên tình trạng nguy hiểm tính mạng nếu không xử trí kịp thời.
• Thủng dạ dày: Khi ổ loét tiến triển xuyên qua toàn bộ thành dạ dày, dịch tiêu hóa tràn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc, đe dọa trực tiếp tính mạng và thường phải can thiệp phẫu thuật khẩn cấp.
• Hẹp môn vị: Viêm và loét mạn tính khiến vùng môn vị xơ hóa, hẹp lại, làm thức ăn khó lưu thông xuống ruột, gây nôn ói kéo dài, sụt cân và rối loạn điện giải.
• Ung thư dạ dày: Viêm dạ dày mạn tính, đặc biệt liên quan đến nhiễm vi khuẩn H. pylori, có thể làm tăng nguy cơ tiến triển thành ung thư dạ dày nếu không được theo dõi và điều trị đúng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nếu người bệnh có bất kỳ triệu chứng nào như trên xuất hiện, cần đi khám sớm để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị đúng để tránh tình trạng bệnh lý kéo dài gây ảnh hưởng chất lượng cuộc sống. Nhất là khi các triệu chứng đau dạ dày xuất hiện thường xuyên hoặc đi kèm dấu hiệu bất thường, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa tiêu hóa để xác định nguyên nhân và điều trị kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm. Các dấu hiệu cảnh báo mà người bệnh cần đi khám sớm như:

• Triệu chứng kéo dài nhiều ngày, tái phát thường xuyên hoặc không đáp ứng điều trị thông thường.
• Nôn ra máu, đi ngoài phân đen, dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu, mệt mỏi nhiều.
• Đau kèm sốt, nuốt nghẹn hoặc khó thở.

Nguyên nhân gây đau dạ dày có thể từ một hoặc kết hợp nhiều yếu tố liên quan đến bệnh lý tiêu hóa, thói quen sinh hoặc và tâm lý người bệnh. Việc người bệnh hiểu rõ nguồn cơn của triệu chứng giúp đưa ra các biện pháp phòng ngừa và điều trị tốt hơn. Một số nguyên nhân thường gặp gây nên triệu chứng đau dạ dày:

• Viêm dạ dày - loét dạ dày tá tràng: Viêm hoặc loét niêm mạc dạ dày là nguyên nhân phổ biến nhất, gây tổn thương hàng rào bảo vệ và làm acid dịch vị kích thích trực tiếp các đầu dây thần kinh, dẫn đến đau.
• Nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP): Vi khuẩn HP làm suy yếu lớp nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày, thúc đẩy viêm mạn tính và hình thành ổ loét, từ đó gây đau dạ dày kéo dài, dễ tái phát.
• Tăng tiết acid dịch vị: Tình trạng dạ dày tiết quá nhiều acid, đặc biệt khi đói hoặc về đêm, có thể gây cồn cào, nóng rát và đau vùng thượng vị ngay cả khi chưa có ổ loét rõ ràng.
• Thói quen ăn uống không lành mạnh: Ăn uống thất thường, bỏ bữa, ăn quá no, thường xuyên dùng thức ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ hoặc đồ chua có thể kích thích dạ dày và gây đau.
• Căng thẳng, stress kéo dài: Stress ảnh hưởng đến hệ thần kinh tiêu hóa, làm tăng tiết acid và rối loạn co bóp dạ dày, là nguyên nhân thường gặp của đau dạ dày chức năng.
• Sử dụng thuốc gây kích ứng dạ dày: Một số thuốc như thuốc giảm đau, kháng viêm không steroid, corticosteroid khi dùng kéo dài có thể làm tổn thương niêm mạc và gây đau dạ dày.
• Rượu bia, cà phê và chất kích thích: Các chất này làm tăng tiết acid, giảm khả năng tự bảo vệ của niêm mạc dạ dày, khiến triệu chứng đau xuất hiện hoặc nặng hơn.

Những ai có nguy cơ mắc đau dạ dày?

Đau dạ dày có thể xảy ra ở bất kỳ ai, tuy nhiên trên thực tế có những nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn do đặc điểm lối sống, công việc hoặc tình trạng sức khỏe, như:

• Nhóm người trưởng thành, độ tuổi từ 20 - 50 tuổi: Do ăn uống không điều độ, thường xuyên căng thẳng và stress kéo dài do áp lực công việc và học tập ảnh hưởng đến hoạt động tiêu hóa.
• Nữ giới thường dễ gặp các triệu chứng đau dạ dày chức năng do ảnh hưởng của stress và yếu tố tâm lý.
• Người nhiễm vi khuẩn H. pylori: Làm tăng nguy cơ viêm và loét dạ dày.
• Người có tiền sử bệnh dạ dày: Viêm, loét dạ dày - tá tràng hoặc rối loạn tiêu hóa mạn tính.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc đau dạ dày

Đau dạ dày không xuất hiện khi chịu tác động bởi các yếu tố nguy cơ cụ thể, làm dạ dày dễ bị kích thích, tổn thương hoặc rối loạn chức năng theo thời gian, gồm:

• Ăn uống không khoa học, thiếu nghỉ ngơi, thức khuya thường xuyên.
• Căng thẳng, stress kéo dài.
• Lạm dụng rượu bia, cà phê, thuốc lá.
• Sử dụng thuốc kháng viêm giảm đau kéo dài.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán đau dạ dày

Để xác định chính xác nguyên nhân gây đau dạ dày và loại trừ các bệnh lý nguy hiểm, bác sĩ sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng với các phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán phù hợp. Thăm khám lâm sàng giúp bác sĩ khai thác rõ hơn về triệu chứng và tính chất cơn đau, tiền sử bản thân và gia đình bệnh nhân, từ đó đưa ra định hướng chẩn đoán và chỉ định một số xét nghiệm phù hợp.

• Nội soi dạ dày - tá tràng: Là phương pháp quan trọng nhất, giúp quan sát trực tiếp niêm mạc dạ dày để phát hiện viêm, loét, xuất huyết, hẹp môn vị hoặc tổn thương nghi ngờ ung thư. Nội soi có thể kết hợp sinh thiết khi cần.
• Xét nghiệm phát hiện vi khuẩn H. pylori: Bao gồm test hơi thở ure, xét nghiệm phân, xét nghiệm máu hoặc test nhanh trong nội soi. Đây là bước cần thiết vì H. pylori là nguyên nhân hàng đầu gây viêm và loét dạ dày.

Ngoài ra có thể chỉ định một số xét nghiệm khác để xác định tình trạng bệnh lý cũng như biến chứng như xét nghiệm máu, siêu âm ổ bụng, chụp X-quang dạ dày có cản quang.

Phương pháp điều trị đau dạ dày

Việc điều trị đau dạ dày cần dựa trên nguyên nhân gây bệnh, mức độ tổn thương và tình trạng sức khỏe của từng người. Trên thực tế, bác sĩ thường kết hợp nhiều phương pháp nhằm giảm triệu chứng, điều trị căn nguyên và phòng ngừa tái phát.

Điều trị bằng thuốc là phương pháp phổ biến nhằm làm giảm nhanh triệu chứng đau và hỗ trợ phục hồi niêm mạc dạ dày. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thuốc giảm tiết acid, thuốc trung hòa acid, thuốc bảo vệ niêm mạc hoặc phác đồ điều trị diệt vi khuẩn H. pylori khi có nhiễm khuẩn. Người bệnh cần tuân thủ đúng phác đồ, dùng thuốc đủ liều và tái khám theo chỉ định để đánh giá hiệu quả điều trị.

Song song với dùng thuốc, điều chỉnh chế độ ăn uống đóng vai trò quan trọng trong quá trình điều trị. Đồng thời kết hợp thay đổi lối sống và sinh hoạt để cải thiện tình trạng đau dạ dày.

Khi xuất hiện biến chứng nặng như xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc nghi ngờ ung thư, việc điều trị phải được thực hiện tại cơ sở y tế chuyên khoa với các biện pháp can thiệp chuyên sâu, thậm chí phẫu thuật nếu cần thiết.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế diễn tiến đau dạ dày

Chế độ sinh hoạt

• Giữ tinh thần thoải mái, hạn chế stress, vì căng thẳng làm tăng tiết acid và rối loạn tiêu hóa.
• Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya, duy trì nhịp sinh học ổn định cho hệ tiêu hóa.
• Tập thể dục nhẹ nhàng, đều đặn như đi bộ, yoga, giúp cải thiện tiêu hóa và giảm căng thẳng.
• Không hút thuốc lá, vì nicotine làm giảm khả năng tự bảo vệ của niêm mạc dạ dày.
• Tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ nếu có bệnh dạ dày mạn tính.

Chế độ dinh dưỡng

• Ăn uống đúng bữa, đúng giờ, không bỏ bữa và tránh ăn quá no hoặc để quá đói.
• Ưu tiên thực phẩm dễ tiêu hóa.
• Hạn chế đồ cay nóng, nhiều dầu mỡ, chua, mặn, các món chiên rán và thức ăn nhanh.
• Tránh rượu bia, cà phê, nước có gas, vì dễ làm tăng tiết acid và kích ứng niêm mạc dạ dày.
• Ăn chậm, nhai kỹ, giúp giảm áp lực cho dạ dày khi tiêu hóa thức ăn.

Phương pháp phòng ngừa đau dạ dày

Đau dạ dày gây nên bởi sự kết hợp nhiều yếu tố, trong đó có sự tác động của thói quen sinh hoạt cùng như tâm lý của bản thân, do vậy có thể quản lý một lối sống lành mạnh cũng như một tâm trí khỏe mạnh có thể giúp hạn chế được tình trạng đau dạ dày. Phòng ngừa đau dạ dày hiệu quả cần bắt đầu từ thói quen sinh hoạt và ăn uống hằng ngày, kết hợp theo dõi sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ, một số phương pháp như:

• Ăn uống điều độ, đúng giờ, ăn chậm, nhai kỹ, hạn chế các thực phẩm kích thích.
• Giữ tinh thần thoải mái, giảm stress.
• Không hút thuốc lá.
• Sử dụng thuốc hợp lý, trành làm dụng thuốc giảm đau, kháng viêm khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
• Khám sức khỏe tiêu hóa định kỳ, đặc biệt với người có tiền sử viêm loét dạ dày hoặc nhiễm H. pylori.