Đau bụng kinh là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Đau bụng kinh là tình trạng đau nhói hoặc đau quặn lặp đi lặp lại ở vùng bụng dưới mà nhiều phụ nữ phải trải qua ngay trước hoặc trong kỳ kinh nguyệt. Đây là một vấn đề sức khỏe phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 50 - 90% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt là ở những phụ nữ trẻ. Đối với một số người, cơn đau chỉ ở mức gây khó chịu nhẹ, nhưng với những người khác, nó có thể nghiêm trọng đến mức gây cản trở các hoạt động hàng ngày trong vài ngày mỗi tháng.

Về mặt lâm sàng, đau bụng kinh được chia làm hai loại chính:

• Đau bụng kinh nguyên phát: Đây là loại phổ biến nhất, cơn đau xảy ra chỉ liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt mà không do các bệnh lý phụ khoa tiềm ẩn nào khác gây ra. Loại này thường bắt đầu sớm ngay sau khi một cô gái có kỳ kinh đầu tiên và có xu hướng giảm dần khi tuổi tác tăng lên hoặc sau khi sinh con.
• Đau bụng kinh thứ phát: Loại này thường khởi phát muộn hơn trong đời và do một tình trạng bệnh lý hoặc tổn thương ở cơ quan sinh sản gây ra, chẳng hạn như lạc nội mạc tử cung hoặc u xơ tử cung. Cơn đau của loại này thường kéo dài hơn và có thể trở nên tồi tệ hơn theo thời gian.

Những dấu hiệu và triệu chứng của đau bụng kinh

Các triệu chứng của đau bụng kinh có thể khác nhau ở mỗi người, nhưng phổ biến nhất là cảm giác đau quặn thắt hoặc đau nhói ở vùng bụng dưới, ngay phía trên xương chậu. Các đặc điểm cụ thể bao gồm:

• Tính chất cơn đau: Cơn đau thường bắt đầu từ 1 đến 3 ngày trước khi kỳ kinh bắt đầu, đạt đỉnh điểm khoảng 24 giờ sau khi máu kinh xuất hiện và giảm dần sau 2 đến 3 ngày. Cơn đau có thể diễn ra theo kiểu không đều đặn, từ âm ỉ liên tục đến co thắt dữ dội.
• Vùng ảnh hưởng: Cơn đau không chỉ khu trú ở bụng dưới mà còn có thể lan rộng ra vùng thắt lưng và xuống hai bên đùi, chân.
• Các triệu chứng đi kèm: Ngoài đau bụng, nhiều phụ nữ còn gặp phải các triệu chứng toàn thân khác như buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy hoặc đi ngoài phân lỏng, đầy hơi. Một số người có thể bị đau đầu, chóng mặt, đổ mồ hôi, mệt mỏi, thậm chí là ngất xỉu trong những trường hợp đau nghiêm trọng.

Đối với đau bụng kinh thứ phát, cơn đau có thể bắt đầu sớm hơn nhiều ngày trước khi hành kinh, kéo dài suốt chu kỳ và thậm chí vẫn còn tiếp diễn sau khi kỳ kinh kết thúc. Nó cũng thường đi kèm với các dấu hiệu khác như kinh nguyệt không đều hoặc đau ngay cả khi không có kinh.

Biến chứng có thể gặp khi bị đau bụng kinh

Mặc dù đau bụng kinh nguyên phát không trực tiếp gây ra các biến chứng y khoa nguy hiểm khác, nhưng nó có thể ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống, dẫn đến việc phải nghỉ học, nghỉ làm hoặc hạn chế các hoạt động xã hội.

Tuy nhiên, các tình trạng gây ra đau bụng kinh thứ phát có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng nếu không được điều trị kịp thời:

• Vấn đề về khả năng sinh sản: Lạc nội mạc tử cung hoặc u xơ tử cung có thể gây khó khăn cho việc thụ thai hoặc dẫn đến vô kinh, hiếm muộn.
• Nguy cơ thai ngoài tử cung: Bệnh viêm vùng chậu có thể làm sẹo ống dẫn trứng, làm tăng nguy cơ trứng đã thụ tinh làm tổ bên ngoài tử cung.
• Nhiễm trùng và đau mãn tính: Các bệnh lý như viêm vùng chậu hoặc lạc nội mạc tử cung nếu để lâu có thể gây nhiễm trùng nặng và đau vùng chậu mãn tính.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phụ nữ nên tìm kiếm sự tư vấn y tế nếu gặp các tình trạng sau:

• Cơn đau bụng kinh cản trở cuộc sống và các hoạt động bình thường hàng ngày của bạn mỗi tháng.
• Cơn đau ngày càng trở nên tồi tệ hơn hoặc các biện pháp tự chăm sóc và thuốc giảm đau không kê đơn không còn hiệu quả.
• Bắt đầu có cơn đau bụng kinh dữ dội lần đầu tiên sau tuổi 25.
• Xuất hiện cơn đau ngay cả khi không có kinh nguyệt.
• Có các triệu chứng bất thường khác như sốt khi đang đau bụng kinh hoặc cục máu đông kinh nguyệt lớn bất thường.

Nguyên nhân cốt lõi của đau bụng kinh liên quan đến sự co bóp của cơ tử cung để đẩy lớp niêm mạc không cần thiết ra ngoài trong kỳ kinh nguyệt. Trong chu kỳ kinh nguyệt, lớp nội mạc tử cung tiết ra các chất giống hormone gọi là prostaglandin. Chất này kích thích cơ tử cung co thắt dữ dội hơn, làm hẹp các mạch máu, tạm thời cắt đứt nguồn cung cấp oxy cho các mô cơ, từ đó gây ra cảm giác đau. Nồng độ prostaglandin càng cao thì cơn đau càng dữ dội.

Các nguyên nhân gây đau bụng kinh thứ phát: 

• Lạc nội mạc tử cung: Các mô tương tự niêm mạc tử cung phát triển bên ngoài tử cung, thường là trên buồng trứng, ống dẫn trứng hoặc các mô trong vùng chậu.
• U xơ tử cung: Các khối u không phải ung thư phát triển trong thành tử cung gây đau và áp lực.
• Lạc nội mạc trong cơ tử cung: Mô niêm mạc tử cung phát triển sâu vào các thành cơ của tử cung.
• Bệnh viêm vùng chậu: Một tình trạng nhiễm trùng các cơ quan sinh sản thường do vi khuẩn lây truyền qua đường tình dục gây ra.
• Hẹp cổ tử cung: Ở một số phụ nữ, lỗ cổ tử cung quá nhỏ gây cản trở dòng chảy kinh nguyệt, làm tăng áp lực bên trong tử cung dẫn đến đau.

Những ai có nguy cơ mắc phải đau bụng kinh?

Bất kỳ ai có kinh nguyệt đều có thể bị đau bụng kinh, nhưng rủi ro cao hơn ở các nhóm sau:

• Phụ nữ dưới 30 tuổi, đặc biệt là nhóm thanh thiếu niên.
• Những người bắt đầu dậy thì sớm (từ 11 tuổi trở xuống).
• Phụ nữ có lượng máu kinh nhiều hoặc chu kỳ kinh nguyệt không đều.
• Có tiền sử gia đình cũng bị đau bụng kinh dữ dội.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải đau bụng kinh

Một số yếu tố lối sống và sức khỏe có thể làm trầm trọng thêm tình trạng này:

• Hút thuốc: Những người hút thuốc có nguy cơ bị đau bụng kinh cao hơn và cơn đau thường nghiêm trọng hơn.
• Căng thẳng và tâm lý: Tình trạng căng thẳng kéo dài, lo âu hoặc trầm cảm có thể làm tăng cảm giác đau và khó chịu trong kỳ kinh.
• Chế độ ăn uống và cân nặng: Béo phì hoặc chế độ ăn uống không cân bằng cũng được liên kết với việc tăng nguy cơ đau bụng kinh.
• Tiền sử cá nhân: Những người từng là nạn nhân của lạm dụng tình dục có thể có nguy cơ mắc các triệu chứng đau bụng kinh cao hơn.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán đau bụng kinh

Bác sĩ sẽ bắt đầu bằng việc tìm hiểu bệnh sử và thực hiện khám lâm sàng. Các phương pháp chẩn đoán bao gồm:

• Khám vùng chậu: Bác sĩ kiểm tra các cơ quan sinh sản để tìm kiếm các dấu hiệu bất thường, u cục hoặc nhiễm trùng.
• Siêu âm: Siêu âm bụng dưới hoặc siêu âm đầu dò âm đạo giúp quan sát rõ cấu trúc tử cung, buồng trứng và phát hiện các bất thường như u xơ hay lạc nội mạc tử cung.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp CT hoặc MRI có thể được chỉ định trong những trường hợp phức tạp hơn để quan sát chi tiết các mô mềm và sự bám dính trong vùng chậu.

Phương pháp điều trị đau bụng kinh

Mục tiêu của điều trị là làm giảm nồng độ prostaglandin và giảm co thắt cơ tử cung.

Thuốc giảm đau không kê đơn: 

• Paracetamol: Có thể giúp giảm cơn đau và ít tác dụng phụ nếu dùng đúng liều.
• NSAIDs (Thuốc chống viêm không steroid): Đây là lựa chọn hàng đầu cho đau bụng kinh vì chúng ngăn chặn trực tiếp việc sản xuất prostaglandin. Các loại phổ biến bao gồm Ibuprofen, Naproxen và Acid Mefenamic (như Ponstan). Lưu ý nên uống sau khi ăn để tránh kích ứng dạ dày.

• Thuốc chống co thắt: Các thuốc như Hyoscine N-Butylbromide giúp thư giãn các cơ trơn của tử cung, tác động trực tiếp vào nguồn gốc của cơn co thắt gây đau. Việc kết hợp thuốc chống co thắt với paracetamol hoặc NSAIDs có thể mang lại hiệu quả giảm đau toàn diện hơn cho những trường hợp đau nặng.

Liệu pháp hormone: Thuốc tránh thai đường uống giúp làm mỏng niêm mạc tử cung, từ đó giảm sản sinh prostaglandin và giảm đau hiệu quả. Các dạng khác như miếng dán tránh thai, vòng âm đạo, tiêm hormone hoặc vòng tránh thai nội tiết cũng có tác dụng tương tự.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của đau bụng kinh

Bên cạnh việc dùng thuốc, các biện pháp tại nhà có thể hỗ trợ đáng kể trong việc giảm đau:

Chế độ sinh hoạt:

• Chườm nóng: Chườm túi nóng, miếng dán nhiệt hoặc dùng chai nước nóng đặt lên bụng dưới có thể hiệu quả như dùng thuốc giảm đau.
• Tắm nước ấm: Giúp cơ thể thư giãn và giảm áp lực lên các cơ.
• Nghỉ ngơi và ngủ đủ giấc: Giúp cơ thể hồi phục và tăng khả năng chịu đựng cơn đau.
• Luyện tập thể dục: Vận động nhẹ nhàng như đi bộ, chạy bộ hoặc yoga giúp giải phóng endorphin – chất giảm đau tự nhiên của cơ thể.
• Massage bụng: Massage nhẹ nhàng vùng bụng dưới có thể giúp giảm co thắt.

Chế độ dinh dưỡng:

• Bổ sung vitamin và khoáng chất: Magie, kẽm, vitamin B1, B6, vitamin D và E có thể giúp giảm đau bụng kinh.
• Axit béo omega-3: Có trong dầu cá, giúp giảm viêm.
• Sử dụng gừng và trà thảo mộc: Gừng và trà hoa cúc có đặc tính chống viêm và chống co thắt, giúp làm dịu cơn đau bụng kinh.
• Tránh chất kích thích: Hạn chế rượu, thuốc lá và caffein vì chúng có thể làm tình trạng co thắt tệ hơn.

Phương pháp phòng ngừa đau bụng kinh

Mặc dù không thể ngăn chặn hoàn toàn việc cơ thể sản sinh prostaglandin, bạn có thể chủ động phòng ngừa các cơn đau dữ dội bằng cách:

• Duy trì lối sống năng động: Tập thể dục thường xuyên ngay cả khi không có kinh giúp cải thiện lưu thông máu toàn thân.
• Quản lý căng thẳng: Áp dụng các kỹ thuật thư giãn như thiền định, chánh niệm để giảm mức độ nhạy cảm với cơn đau.
• Kiểm soát cân nặng: Duy trì mức cân nặng hợp lý giúp ổn định nội tiết tố trong cơ thể.
• Bỏ thuốc lá: Giúp giảm bớt mức độ nghiêm trọng của đau bụng kinh và cải thiện sức khỏe sinh sản nói chung.
• Khám phụ khoa định kỳ: Giúp phát hiện sớm các bệnh lý như u xơ hay lạc nội mạc tử cung để có phương án can thiệp trước khi cơn đau trở nên nghiêm trọng.