Dậy thì sớm là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Dậy thì sớm là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ tình trạng cơ thể trẻ bắt đầu quá trình thay đổi thành cơ thể người trưởng thành quá sớm so với lứa tuổi thông thường. Theo tiêu chuẩn y tế, dậy thì được coi là sớm nếu các dấu hiệu bắt đầu xuất hiện trước 8 tuổi ở bé gái và trước 9 tuổi ở bé trai.

Bình thường, dậy thì là một quá trình phức tạp bắt đầu từ não bộ. Vùng dưới đồi giải phóng hormone GnRH, kích thích tuyến yên sản xuất các hormone gonadotropins (LH và FSH). Những hormone này sau đó kích thích các tuyến sinh dục (tinh hoàn ở nam và buồng trứng ở nữ) sản xuất hormone sinh dục là testosterone hoặc estrogen, dẫn đến các thay đổi về thể chất và khả năng sinh sản. Ở trẻ dậy thì sớm, quy trình này bị kích hoạt sớm hơn bình thường, khiến xương và cơ bắp phát triển nhanh, làm thay đổi hình dáng và kích thước cơ thể.

Dựa trên cơ chế khởi phát, dậy thì sớm được chia thành hai loại chính:

• Dậy thì sớm trung ương (Central Precocious Puberty - CPP): Đây là loại phổ biến nhất, xảy ra khi toàn bộ quy trình dậy thì diễn ra bình thường nhưng khởi động quá sớm do não giải phóng hormone GnRH không đúng thời điểm.
• Dậy thì sớm ngoại vi (Peripheral Precocious Puberty - PPP): Loại này ít phổ biến hơn, xảy ra do sự xuất hiện của estrogen hoặc testosterone trong cơ thể từ các nguồn khác như vấn đề ở buồng trứng, tinh hoàn, tuyến thượng thận hoặc do tiếp xúc với hormone từ môi trường bên ngoài mà không liên quan đến hormone GnRH từ não.

Những dấu hiệu và triệu chứng của dậy thì sớm 

Mặc dù mỗi trẻ có thể có những trải nghiệm khác nhau, nhưng nhìn chung các triệu chứng của dậy thì sớm tương tự như dậy thì bình thường, điểm khác biệt duy nhất là thời điểm xuất hiện. Các dấu hiệu đặc trưng bao gồm:

Đối với bé gái:

• Dấu hiệu thường thấy đầu tiên là sự phát triển của mô vú.
• Bắt đầu có kinh nguyệt hoặc xuất huyết âm đạo bất thường.
• Xuất hiện lông mu hoặc lông nách.
• Tăng trưởng chiều cao nhanh đột ngột.

Đối với bé trai:

• Tinh hoàn và dương vật phát triển, tăng kích thước.
• Giọng nói bắt đầu trầm xuống hoặc khàn đi.
• Xuất hiện ria mép, lông nách.
• Cơ bắp phát triển rõ rệt và có hiện tượng xuất tinh hoặc cương cứng tự phát.

Các dấu hiệu chung ở cả hai giới:

• Xuất hiện mụn trứng cá trên mặt hoặc cơ thể.
• Mùi cơ thể thay đổi, trở nên giống mùi người lớn.
• Thay đổi tâm trạng, dễ cáu gắt hoặc nhạy cảm hơn.

Biến chứng có thể gặp khi mắc dậy thì sớm 

Tình trạng này không chỉ gây ra những thay đổi về mặt thể chất mà còn dẫn đến nhiều hệ quả nghiêm trọng lâu dài:

• Hạn chế chiều cao khi trưởng thành: Đây là biến chứng vật lý đáng ngại nhất. Mặc dù ban đầu trẻ có thể cao hơn các bạn cùng lứa, nhưng lượng hormone sinh dục cao khiến các đầu xương đóng lại sớm hơn bình thường. Điều này dẫn đến việc trẻ ngừng cao sớm và thường có chiều cao trưởng thành thấp hơn mức trung bình.
• Vấn đề tâm lý và xã hội: Trẻ thường cảm thấy tự ti, bối rối hoặc mặc cảm vì cơ thể mình khác biệt so với bạn bè. Sự thay đổi hormone cũng gây ra các biến động tâm trạng, dẫn đến nguy cơ lo âu, trầm cảm hoặc các vấn đề về hành vi.
• Nguy cơ lạm dụng và các hành vi rủi ro: Trẻ có vẻ ngoài già dặn hơn tuổi thực có thể đối mặt với nguy cơ bị lạm dụng tình dục hoặc có xu hướng tham gia vào các hành vi nguy cơ cao, sử dụng chất kích thích sớm hơn.
• Khó khăn trong vệ sinh: Các bé gái bắt đầu có kinh nguyệt quá sớm thường chưa có đủ kỹ năng và nhận thức để tự chăm sóc vệ sinh cá nhân, dễ dẫn đến tình trạng nhiễm trùng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Cha mẹ nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc nội tiết nhi ngay khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu dậy thì nào trước lứa tuổi quy định (8 tuổi ở bé gái và 9 tuổi ở bé trai). Việc thăm khám sớm giúp xác định liệu đây là sự phát triển bình thường hay là tình trạng bệnh lý cần can thiệp để bảo vệ chiều cao và tâm lý cho trẻ.

Nguyên nhân gây bệnh được phân loại dựa trên loại dậy thì sớm mà trẻ mắc phải:

Nguyên nhân gây dậy thì sớm trung ương (CPP)

Trong đại đa số các trường hợp, đặc biệt là ở bé gái, không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng. Tuy nhiên, một số yếu tố bệnh lý có thể kích hoạt não bộ giải phóng hormone sớm bao gồm:

• Khối u ở não hoặc tủy sống (thường là khối u lành tính).
• Dị tật bẩm sinh ở não, chẳng hạn như tích tụ dịch hoặc u hamartoma.
• Chấn thương đầu nghiêm trọng ảnh hưởng đến vùng dưới đồi hoặc tuyến yên.
• Tác động của bức xạ vào não hoặc tủy sống.
• Nhiễm trùng não như viêm màng não hoặc viêm não.

Nguyên nhân gây dậy thì sớm ngoại vi (PPP)

Xảy ra do cơ thể sản sinh quá nhiều estrogen hoặc testosterone từ các cơ quan khác mà không chịu sự kiểm soát của hormone GnRH từ não. Các nguyên nhân bao gồm:

• Các khối u ở buồng trứng, tinh hoàn hoặc tuyến thượng thận.
• Hội chứng McCune-Albright: Một rối loạn di truyền hiếm gặp ảnh hưởng đến màu da, xương và gây ra các vấn đề về nội tiết.
• Suy giáp nặng: Khi tuyến giáp hoạt động quá kém trong thời gian dài.
• Tăng sản thượng thận bẩm sinh: Một nhóm các rối loạn di truyền khiến tuyến thượng thận sản xuất hormone bất thường.
• Tiếp xúc với hormone ngoại sinh: Trẻ vô tình sử dụng các sản phẩm chứa estrogen hoặc testosterone như kem dưỡng da, thuốc mỡ, thực phẩm chức năng của người lớn.

Những ai có nguy cơ mắc phải dậy thì sớm?

Một số nhóm đối tượng có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn so với cộng đồng chung:

• Bé gái: Tình trạng này phổ biến ở bé gái hơn bé trai rất nhiều lần (khoảng 10 lần).
• Yếu tố sắc tộc: Các nghiên cứu cho thấy trẻ em da đen, trẻ gốc Tây Ban Nha và người Mỹ bản địa có xu hướng bắt đầu dậy thì sớm hơn so với trẻ em da trắng.
• Trẻ có tiền sử gia đình: Nếu cha mẹ hoặc anh chị em từng bị dậy thì sớm, trẻ cũng có nguy cơ cao mắc phải tình trạng tương tự do yếu tố di truyền.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải dậy thì sớm

Ngoài các yếu tố không thể thay đổi, một số điều kiện tác động có thể thúc đẩy quá trình này diễn ra nhanh hơn:

• Béo phì và thừa cân: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu, đặc biệt là ở bé gái. Lượng mỡ thừa trong cơ thể có thể ảnh hưởng đến nồng độ hormone và kích thích quá trình dậy thì.
• Chế độ dinh dưỡng không lành mạnh: Việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn nhanh, đồ uống có đường và thực phẩm nhiều chất béo có liên quan chặt chẽ đến việc khởi phát dậy thì sớm.
• Phơi nhiễm các chất gây rối loạn nội tiết: Trẻ tiếp xúc với các hóa chất có cấu trúc tương tự hormone trong môi trường hoặc sản phẩm tiêu dùng.
• Căng thẳng tâm lý: Áp lực từ môi trường sống hoặc stress kéo dài cũng được coi là một yếu tố góp phần ảnh hưởng đến hệ thống nội tiết của trẻ.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán dậy thì sớm

Quy trình chẩn đoán thường bắt đầu bằng việc kiểm tra bệnh sử và thăm khám lâm sàng chi tiết. Sau đó, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm sau:

• Chụp X-quang tuổi xương: Thường thực hiện ở bàn tay và cổ tay trái để xác định xem xương của trẻ có đang phát triển quá nhanh so với tuổi thực hay không.
• Xét nghiệm máu đo nồng độ hormone: Kiểm tra mức độ của các hormone như LH, FSH, estradiol (ở nữ), testosterone (ở nam), hormone tuyến giáp và đôi khi là beta-HCG để tìm khối u.
• Nghiệm pháp kích thích GnRH (GnRH Stimulation Test): Đây là "tiêu chuẩn vàng" để phân biệt giữa dậy thì sớm trung ương và ngoại vi.
• Chụp MRI não: Để quan sát tuyến yên và vùng dưới đồi nhằm loại bỏ khả năng có khối u hoặc các bất thường về cấu trúc não.
• Siêu âm: Siêu âm vùng chậu và tuyến thượng thận để kiểm tra buồng trứng, tử cung ở bé gái hoặc tinh hoàn ở bé trai nhằm tìm kiếm khối u hoặc nang.

Phương pháp điều trị dậy thì sớm

Mục tiêu cốt lõi của việc điều trị là tạm dừng quá trình phát triển giới tính sớm và tối ưu hóa chiều cao khi trưởng thành cho trẻ.

Đối với dậy thì sớm trung ương (CPP):

• Sử dụng thuốc: Phương pháp phổ biến nhất là sử dụng các chất đồng vận GnRH tổng hợp. Thuốc hoạt động bằng cách ngăn chặn tuyến yên tiết ra các hormone gonadotropins, từ đó làm chậm hoặc dừng các dấu hiệu dậy thì.
• Hình thức sử dụng: Thuốc có thể được dùng dưới dạng tiêm định kỳ (mỗi 1 đến 3 tháng) hoặc dạng que cấy dưới da có tác dụng kéo dài trong một năm.
• Kết thúc điều trị: Khi trẻ đạt đến độ tuổi dậy thì phù hợp, bác sĩ sẽ cho ngừng thuốc. Quá trình dậy thì sẽ tự nhiên tiếp tục trở lại sau khoảng 6 tháng đến 1,5 năm.

Đối với dậy thì sớm ngoại vi (PPP):

• Điều trị tập trung vào việc loại bỏ nguồn sản sinh hormone dư thừa. Nếu nguyên nhân là khối u, trẻ có thể cần phẫu thuật để cắt bỏ.
• Nếu nguyên nhân là do tiếp xúc với các loại kem bôi hoặc thuốc chứa hormone, việc ngừng sử dụng các sản phẩm đó là cần thiết.
• Trong trường hợp do suy giáp, bác sĩ sẽ chỉ định dùng hormone tuyến giáp thay thế để cân bằng lại nội tiết.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của dậy thì sớm 

Sự hỗ trợ từ gia đình là yếu tố quan trọng giúp trẻ vượt qua giai đoạn này một cách nhẹ nhàng:

Chế độ sinh hoạt

Cha mẹ cần trò chuyện cởi mở, giải thích cho trẻ hiểu về những thay đổi thể chất một cách trung thực và phù hợp với lứa tuổi. Tránh việc đối xử với trẻ như người lớn chỉ vì vẻ ngoài của trẻ già dặn hơn. Khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động ngoại khóa lành mạnh để tăng cường sự tự tin.

Chế độ dinh dưỡng 

Xây dựng thực đơn cân đối, giàu vitamin, protein và chất xơ từ rau xanh, trái cây. Hạn chế tối đa thức ăn nhanh, thực phẩm nhiều dầu mỡ và đồ uống có ga để kiểm soát cân nặng hiệu quả.

Phương pháp phòng ngừa dậy thì sớm hiệu quả 

Mặc dù nhiều nguyên nhân gây dậy thì sớm không thể ngăn chặn được, nhưng cha mẹ có thể giảm thiểu rủi ro bằng cách:

• Kiểm soát cân nặng: Đảm bảo trẻ duy trì mức cân nặng hợp lý thông qua chế độ ăn uống và vận động đều đặn để tránh béo phì.
• Tránh tiếp xúc với hormone: Cất giữ các loại thuốc kê đơn, thực phẩm chức năng hoặc mỹ phẩm của người lớn có chứa estrogen hoặc testosterone ở nơi trẻ không thể tiếp cận được.
• Lối sống lành mạnh: Tạo môi trường sống ít căng thẳng và hạn chế cho trẻ tiếp xúc sớm với các nội dung dành cho người lớn trên các phương tiện truyền thông.