Đa xơ cứng: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Bệnh đa xơ cứng là gì?

Đa xơ cứng (Multiple Sclerosis - MS) là một bệnh lý tự miễn mạn tính của hệ thần kinh trung ương. Trong bệnh lý này, hệ miễn dịch nhận diện nhầm lớp myelin là tác nhân lạ và tấn công vào cấu trúc này, gây ra tình trạng viêm, mất myelin và hình thành các tổn thương xơ hóa tại não hoặc tủy sống. Khi lớp myelin bị tổn thương, quá trình dẫn truyền tín hiệu thần kinh bị chậm lại hoặc gián đoạn hoàn toàn, dẫn đến nhiều rối loạn chức năng thần kinh khác nhau.

Không chỉ ảnh hưởng đến bao myelin, quá trình viêm kéo dài còn có thể gây tổn thương sợi trục thần kinh và tế bào thần kinh, từ đó làm suy giảm chức năng thần kinh không hồi phục và góp phần gây tàn tật tiến triển ở người bệnh.

Hệ thần kinh trung ương bao gồm não và tủy sống, đóng vai trò điều khiển hầu hết các hoạt động của cơ thể như vận động, cảm giác, thị giác, thính giác, tư duy, ghi nhớ và cảm xúc. Đơn vị cấu tạo cơ bản của hệ thần kinh là các tế bào thần kinh (neuron). Mỗi neuron gồm thân tế bào, các sợi nhánh và một sợi trục (axon) có chức năng dẫn truyền tín hiệu thần kinh giữa não, tủy sống và các cơ quan trong cơ thể.

Phần lớn các sợi trục thần kinh được bao bọc bởi một lớp vỏ bảo vệ gọi là myelin. Lớp myelin được cấu tạo chủ yếu từ lipid và protein, có vai trò như một chất cách điện sinh học, giúp các xung thần kinh được dẫn truyền nhanh chóng và hiệu quả. Nhờ lớp bao myelin này, các tín hiệu thần kinh từ não và tủy sống được truyền đi chính xác, đảm bảo sự phối hợp nhịp nhàng của các chức năng vận động, cảm giác và nhận thức.

Khi lớp myelin bị phá hủy bởi quá trình tự miễn, tốc độ và hiệu quả dẫn truyền tín hiệu thần kinh bị suy giảm đáng kể. Hậu quả là người bệnh có thể xuất hiện nhiều triệu chứng khác nhau như yếu cơ, tê bì tay chân, rối loạn thăng bằng, giảm thị lực, mệt mỏi kéo dài hoặc suy giảm nhận thức. Các biểu hiện lâm sàng rất đa dạng và phụ thuộc vào vị trí cũng như mức độ tổn thương của hệ thần kinh trung ương.

Phân loại bệnh đa xơ cứng

Dựa trên đặc điểm lâm sàng và diễn tiến bệnh, đa xơ cứng được chia thành các thể chính sau:

• Hội chứng cô lập trên lâm sàng (Clinically Isolated Syndrome - CIS): Đây là giai đoạn đầu tiên của tình trạng mất myelin trong hệ thần kinh trung ương. Người bệnh trải qua một đợt triệu chứng thần kinh kéo dài ít nhất 24 giờ, chẳng hạn như viêm dây thần kinh thị giác, yếu chi hoặc rối loạn cảm giác. Không phải tất cả các trường hợp CIS đều tiến triển thành đa xơ cứng, tuy nhiên nguy cơ mắc bệnh sẽ cao hơn nếu trên hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) xuất hiện các tổn thương điển hình.
• Đa xơ cứng thể tái phát - thuyên giảm (Relapsing-Remitting Multiple Sclerosis - RRMS): Đây là thể bệnh thường gặp nhất, chiếm khoảng 85% số trường hợp khi được chẩn đoán lần đầu. Người bệnh xuất hiện các đợt bùng phát triệu chứng mới hoặc triệu chứng cũ trở nên nặng hơn (gọi là đợt tái phát), sau đó bước vào giai đoạn thuyên giảm với sự hồi phục hoàn toàn hoặc một phần các triệu chứng. Giữa các đợt tái phát, bệnh thường tương đối ổn định.
• Đa xơ cứng tiến triển nguyên phát (Primary Progressive Multiple Sclerosis - PPMS): Ở thể bệnh này, các triệu chứng thần kinh tiến triển nặng dần ngay từ khi khởi phát mà không có các đợt tái phát và thuyên giảm điển hình. Người bệnh thường suy giảm chức năng vận động từ từ theo thời gian, đặc biệt là khả năng đi lại và giữ thăng bằng.
• Đa xơ cứng tiến triển thứ phát (Secondary Progressive Multiple Sclerosis - SPMS): Nhiều bệnh nhân mắc RRMS sau một thời gian có thể chuyển sang SPMS. Giai đoạn này được đặc trưng bởi sự tiến triển liên tục của tình trạng tổn thương thần kinh, dẫn đến mức độ tàn tật tăng dần. Các đợt tái phát vẫn có thể xuất hiện nhưng không còn là đặc điểm nổi bật của bệnh.

Những dấu hiệu và triệu chứng của đa xơ cứng

Triệu chứng của bệnh đa xơ cứng rất đa dạng và phụ thuộc vào vị trí, mức độ tổn thương của hệ thần kinh trung ương. Các biểu hiện có thể xuất hiện đột ngột trong các đợt tái phát hoặc tiến triển dần theo thời gian. Một số triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Rối loạn thị giác: Đây là một trong những biểu hiện sớm và phổ biến của đa xơ cứng. Người bệnh có thể bị nhìn mờ, nhìn đôi, giảm thị lực một bên mắt hoặc đau khi cử động mắt do viêm dây thần kinh thị giác.
• Tê bì và rối loạn cảm giác: Người bệnh thường xuất hiện cảm giác tê, châm chích, kiến bò hoặc giảm cảm giác ở mặt, thân mình, cánh tay hoặc chân. Triệu chứng có thể xảy ra ở một hoặc nhiều vùng trên cơ thể.
• Yếu cơ và giảm khả năng vận động: Tổn thương đường dẫn truyền thần kinh vận động có thể khiến người bệnh yếu cơ, giảm sức mạnh tay chân, khó cầm nắm đồ vật hoặc gặp khó khăn khi thực hiện các hoạt động thường ngày.
• Rối loạn thăng bằng và phối hợp vận động: Người bệnh có thể cảm thấy chóng mặt, loạng choạng khi đi lại, mất thăng bằng hoặc giảm khả năng phối hợp các động tác chính xác.
• Co cứng cơ và co thắt cơ: Tình trạng tăng trương lực cơ có thể gây cứng cơ, đặc biệt ở hai chân, kèm theo các cơn co thắt cơ không tự chủ gây đau và ảnh hưởng đến khả năng vận động.
• Mệt mỏi kéo dài: Đây là một trong những triệu chứng thường gặp nhất ở bệnh nhân đa xơ cứng. Cảm giác mệt mỏi có thể xuất hiện ngay cả khi không hoạt động gắng sức và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.
• Đau: Người bệnh có thể gặp các cơn đau thần kinh, cảm giác bỏng rát, đau nhói hoặc đau cơ xương khớp liên quan đến tình trạng tổn thương thần kinh và co cứng cơ.
• Rối loạn chức năng bàng quang và ruột: Một số bệnh nhân có biểu hiện tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu không tự chủ hoặc bí tiểu. Táo bón cũng là triệu chứng thường gặp trong quá trình diễn tiến bệnh.
• Rối loạn chức năng tình dục: Tổn thương thần kinh có thể ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng tình dục, gây giảm ham muốn hoặc các vấn đề về chức năng sinh dục ở cả nam và nữ.
• Rối loạn nhận thức: Người bệnh có thể gặp khó khăn trong việc tập trung, ghi nhớ thông tin mới, xử lý thông tin hoặc thực hiện các hoạt động đòi hỏi tư duy phức tạp.
• Rối loạn cảm xúc và tâm thần: Lo âu, trầm cảm, thay đổi khí sắc hoặc dễ kích động có thể xuất hiện do tác động trực tiếp của bệnh lên hệ thần kinh cũng như những ảnh hưởng kéo dài của bệnh đối với cuộc sống người bệnh.
• Khó nói và khó nuốt: Trong một số trường hợp, tổn thương thần kinh có thể ảnh hưởng đến các cơ tham gia phát âm và nuốt, khiến người bệnh nói chậm, nói khó hoặc gặp khó khăn khi ăn uống.
• Dấu hiệu Lhermitte: Một số bệnh nhân cảm nhận cảm giác như luồng điện chạy dọc từ cổ xuống lưng hoặc các chi khi cúi đầu về phía trước. Đây là dấu hiệu khá đặc trưng của tổn thương đường dẫn truyền thần kinh ở tủy sống cổ.
• Nhạy cảm với nhiệt độ: Các triệu chứng thần kinh có thể trở nên nặng hơn khi người bệnh tiếp xúc với môi trường nóng, sốt hoặc hoạt động thể lực cường độ cao làm tăng thân nhiệt.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải đa xơ cứng

Đa xơ cứng là bệnh lý mạn tính có xu hướng tiến triển theo thời gian. Nếu không được chẩn đoán và điều trị phù hợp, tình trạng viêm và tổn thương thần kinh kéo dài có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng đáng kể đến khả năng vận động, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Một số biến chứng thường gặp bao gồm:

• Suy giảm khả năng vận động: Tổn thương thần kinh tiến triển có thể khiến người bệnh ngày càng yếu cơ, giảm khả năng phối hợp vận động và mất thăng bằng. Trong các trường hợp nặng, người bệnh có thể phải sử dụng dụng cụ hỗ trợ đi lại hoặc phụ thuộc vào xe lăn.
• Co cứng cơ kéo dài: Tình trạng tăng trương lực cơ và co thắt cơ mạn tính có thể gây đau đớn, hạn chế phạm vi vận động của khớp và làm giảm khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
• Tàn tật thần kinh vĩnh viễn: Quá trình mất myelin và tổn thương sợi trục kéo dài có thể dẫn đến suy giảm chức năng thần kinh không hồi phục, làm xuất hiện các khiếm khuyết vận động, cảm giác hoặc nhận thức tồn tại lâu dài.
• Rối loạn thị lực: Viêm dây thần kinh thị giác tái diễn hoặc tổn thương các đường dẫn truyền thị giác có thể gây giảm thị lực kéo dài, nhìn đôi hoặc trong một số trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến mất thị lực đáng kể.
• Rối loạn chức năng bàng quang: Người bệnh có nguy cơ tiểu không tự chủ, bí tiểu hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát do rối loạn kiểm soát hoạt động của bàng quang.
• Rối loạn chức năng ruột: Táo bón mạn tính hoặc mất kiểm soát đại tiện có thể xảy ra, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt và tâm lý của người bệnh.
• Suy giảm nhận thức: Một số bệnh nhân có thể gặp khó khăn trong việc ghi nhớ, tập trung, xử lý thông tin hoặc lập kế hoạch công việc, làm ảnh hưởng đến học tập và lao động.
• Rối loạn tâm lý và cảm xúc: Trầm cảm, lo âu, thay đổi cảm xúc hoặc giảm khả năng thích nghi với các hoạt động xã hội là những biến chứng thường gặp ở bệnh nhân đa xơ cứng mạn tính.
• Rối loạn chức năng tình dục: Tổn thương hệ thần kinh trung ương có thể làm giảm ham muốn tình dục hoặc gây rối loạn chức năng sinh dục ở cả nam và nữ.
• Khó nuốt và suy dinh dưỡng: Khi các cơ tham gia hoạt động nuốt bị ảnh hưởng, người bệnh có thể gặp khó khăn khi ăn uống, làm tăng nguy cơ sụt cân, suy dinh dưỡng và hít sặc thức ăn vào đường hô hấp.
• Nhiễm trùng hô hấp: Tình trạng giảm khả năng vận động, yếu cơ hô hấp hoặc hít sặc kéo dài có thể làm tăng nguy cơ viêm phổi và các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp.
• Loãng xương và gãy xương: Hạn chế vận động trong thời gian dài, kết hợp với việc sử dụng một số thuốc điều trị, có thể làm giảm mật độ xương và tăng nguy cơ gãy xương.
• Giảm chất lượng cuộc sống: Sự kết hợp của các triệu chứng thần kinh, biến chứng thể chất và rối loạn tâm lý có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng lao động, học tập, giao tiếp xã hội và tính độc lập của người bệnh.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế hoặc chuyên khoa thần kinh khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Xuất hiện các triệu chứng thần kinh kéo dài: Cần thăm khám nếu có các biểu hiện như tê bì, ngứa ran, yếu cơ, giảm cảm giác hoặc mất thăng bằng kéo dài nhiều ngày mà không rõ nguyên nhân.
• Rối loạn thị giác đột ngột: Tình trạng nhìn mờ, nhìn đôi, giảm thị lực ở một hoặc hai mắt hoặc đau khi cử động mắt có thể là dấu hiệu của viêm dây thần kinh thị giác liên quan đến đa xơ cứng.
• Khó khăn trong vận động và phối hợp động tác: Người bệnh nên đi khám khi xuất hiện tình trạng đi lại khó khăn, dễ té ngã, run tay chân hoặc giảm khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày.
• Mệt mỏi kéo dài không giải thích được: Cảm giác kiệt sức kéo dài, ảnh hưởng đến học tập, công việc và sinh hoạt dù đã nghỉ ngơi đầy đủ cũng cần được đánh giá bởi bác sĩ.
• Rối loạn chức năng bàng quang hoặc ruột: Tiểu gấp, tiểu không tự chủ, bí tiểu hoặc táo bón kéo dài có thể là dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh đang bị ảnh hưởng.
• Suy giảm nhận thức hoặc thay đổi tâm trạng: Các biểu hiện như giảm trí nhớ, khó tập trung, lo âu hoặc trầm cảm kéo dài cần được thăm khám để xác định nguyên nhân và có biện pháp can thiệp phù hợp.
• Các triệu chứng cũ đột ngột trở nên nghiêm trọng hơn: Đối với người đã được chẩn đoán đa xơ cứng, cần liên hệ với bác sĩ khi các triệu chứng tái phát hoặc xuất hiện triệu chứng mới kéo dài trên 24 giờ, đặc biệt nếu không liên quan đến sốt hoặc nhiễm trùng.
• Dấu hiệu cấp cứu: Cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện tình trạng yếu hoặc liệt đột ngột, mất thị lực nhanh chóng, khó nuốt nghiêm trọng, khó thở hoặc các rối loạn thần kinh tiến triển nhanh gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt.

Cho đến nay, nguyên nhân chính xác gây ra bệnh đa xơ cứng vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Tuy nhiên, các bằng chứng nghiên cứu cho thấy đây là một bệnh lý tự miễn, trong đó hệ miễn dịch của cơ thể mất khả năng nhận diện chính xác các thành phần của hệ thần kinh trung ương và tấn công nhầm vào lớp bao myelin bảo vệ các sợi thần kinh.

Khi phản ứng tự miễn xảy ra, các tế bào miễn dịch xâm nhập vào não và tủy sống, giải phóng các chất trung gian gây viêm, từ đó làm tổn thương lớp myelin bao quanh sợi trục thần kinh. Quá trình viêm kéo dài dẫn đến hiện tượng mất myelin, làm gián đoạn hoặc làm chậm quá trình dẫn truyền tín hiệu thần kinh giữa não, tủy sống và các cơ quan trong cơ thể.

Bên cạnh tổn thương myelin, phản ứng viêm còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sợi trục thần kinh và tế bào thần kinh. Đây được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự suy giảm chức năng thần kinh kéo dài và tình trạng tàn tật tiến triển ở người bệnh đa xơ cứng.

Trên hình ảnh bệnh học, các vùng bị tổn thương xuất hiện dưới dạng các mảng viêm và xơ hóa rải rác trong hệ thần kinh trung ương, hay còn được gọi là các "mảng xơ cứng" (sclerotic plaques). Các tổn thương này có thể xuất hiện tại nhiều vị trí khác nhau như não, tủy sống hoặc dây thần kinh thị giác, giải thích cho sự đa dạng về triệu chứng lâm sàng của bệnh.

Mặc dù cơ chế tự miễn đóng vai trò trung tâm trong quá trình hình thành bệnh, các nhà khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu để làm rõ những cơ chế sinh học phức tạp liên quan đến sự khởi phát và tiến triển của đa xơ cứng. Hiện nay, bệnh được xem là kết quả của sự tương tác giữa các rối loạn miễn dịch và những thay đổi bệnh lý xảy ra trong hệ thần kinh trung ương.

Những ai có nguy cơ mắc phải đa xơ cứng? 

Đa xơ cứng có thể xảy ra ở bất kỳ ai, tuy nhiên một số nhóm đối tượng được ghi nhận có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với dân số chung. Việc xác định các nhóm nguy cơ giúp nâng cao nhận thức về bệnh và hỗ trợ phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

• Người trẻ tuổi: Bệnh thường khởi phát ở độ tuổi từ 20 - 40 tuổi, mặc dù vẫn có thể gặp ở trẻ em hoặc người lớn tuổi.
• Phụ nữ: Nữ giới được chẩn đoán đa xơ cứng nhiều hơn nam giới. Đây được xem là một trong những bệnh tự miễn có sự khác biệt rõ rệt về giới tính.
• Người có tiền sử gia đình mắc đa xơ cứng: Những người có cha mẹ, anh chị em ruột hoặc người thân gần mắc bệnh thường có nguy cơ cao hơn so với người không có tiền sử gia đình.
• Người mắc các bệnh tự miễn khác: Những đối tượng đang mắc một số bệnh tự miễn như bệnh tuyến giáp tự miễn, đái tháo đường type 1 hoặc bệnh viêm ruột có thể có nguy cơ mắc đa xơ cứng cao hơn.
• Người sinh sống tại các khu vực có tỷ lệ mắc bệnh cao: Đa xơ cứng thường gặp nhiều hơn ở các quốc gia thuộc Bắc Mỹ, Bắc Âu và một số khu vực ôn đới so với các nước nằm gần đường xích đạo.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải đa xơ cứng

Mặc dù nguyên nhân chính xác của đa xơ cứng vẫn chưa được xác định hoàn toàn, nhiều nghiên cứu cho thấy một số yếu tố có thể làm gia tăng nguy cơ phát triển bệnh.

• Yếu tố di truyền: Sự hiện diện của một số biến thể gen liên quan đến hệ miễn dịch có thể làm tăng tính nhạy cảm với bệnh đa xơ cứng.
• Nhiễm virus Epstein-Barr (EBV): Đây là một trong những yếu tố được nghiên cứu nhiều nhất và được cho là có liên quan chặt chẽ đến nguy cơ phát triển đa xơ cứng.
• Thiếu vitamin D: Nồng độ vitamin D thấp kéo dài có thể ảnh hưởng đến chức năng điều hòa miễn dịch và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tự miễn, bao gồm đa xơ cứng.
• Ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời: Việc giảm tổng hợp vitamin D tự nhiên do thiếu tiếp xúc với ánh sáng mặt trời được xem là một yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
• Hút thuốc lá: Nhiều nghiên cứu cho thấy người hút thuốc lá có nguy cơ mắc đa xơ cứng cao hơn, đồng thời bệnh cũng có xu hướng tiến triển nặng hơn ở nhóm đối tượng này.
• Béo phì: Thừa cân hoặc béo phì, đặc biệt trong giai đoạn trẻ em và thanh thiếu niên, có thể làm gia tăng nguy cơ phát triển đa xơ cứng sau này.
• Rối loạn điều hòa miễn dịch: Những bất thường trong hoạt động của hệ miễn dịch có thể làm tăng khả năng xuất hiện phản ứng tự miễn chống lại myelin của hệ thần kinh trung ương.
• Yếu tố môi trường: Một số yếu tố môi trường đang được nghiên cứu như chế độ sống, tình trạng viêm mạn tính hoặc các tác nhân nhiễm trùng có thể góp phần vào quá trình khởi phát bệnh ở những người có cơ địa nhạy cảm.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán đa xơ cứng

Việc chẩn đoán đa xơ cứng thường không dựa trên một xét nghiệm đơn lẻ mà là sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, thăm khám thần kinh và các cận lâm sàng chuyên sâu. Mục tiêu của quá trình chẩn đoán là xác định các tổn thương mất myelin trong hệ thần kinh trung ương, đánh giá mức độ lan tỏa của tổn thương theo không gian và thời gian, đồng thời loại trừ các bệnh lý khác có biểu hiện tương tự.

Khám lâm sàng và đánh giá thần kinh

Đây là bước đầu tiên trong quá trình chẩn đoán đa xơ cứng. Bác sĩ sẽ khai thác tiền sử bệnh, thời điểm xuất hiện triệu chứng, số lần tái phát và tiến triển của bệnh. Đồng thời, người bệnh được đánh giá các chức năng thần kinh như vận động, cảm giác, thị lực, phản xạ, khả năng phối hợp động tác và thăng bằng nhằm phát hiện các dấu hiệu tổn thương thần kinh trung ương.

Chụp cộng hưởng từ (MRI)

Chụp cộng hưởng từ não và tủy sống là phương pháp cận lâm sàng quan trọng nhất trong chẩn đoán đa xơ cứng. MRI có khả năng phát hiện các tổn thương mất myelin tại não, tủy sống và dây thần kinh thị giác với độ nhạy cao. Hình ảnh cộng hưởng từ còn giúp đánh giá số lượng, vị trí, mức độ hoạt động của tổn thương và hỗ trợ theo dõi tiến triển bệnh theo thời gian.

Xét nghiệm dịch não tủy

Xét nghiệm dịch não tủy được thực hiện thông qua thủ thuật chọc dò thắt lưng nhằm thu thập mẫu dịch não tủy để phân tích. Ở nhiều bệnh nhân đa xơ cứng, xét nghiệm này có thể phát hiện sự hiện diện của các dải oligoclonal bands (OCBs) hoặc các dấu hiệu hoạt hóa miễn dịch trong hệ thần kinh trung ương. Kết quả giúp củng cố chẩn đoán trong những trường hợp lâm sàng chưa điển hình.

Điện thế gợi (Evoked Potentials)

Điện thế gợi là phương pháp đánh giá tốc độ dẫn truyền tín hiệu thần kinh thông qua việc ghi nhận phản ứng của não đối với các kích thích thị giác, thính giác hoặc cảm giác. Khi lớp myelin bị tổn thương, tốc độ dẫn truyền thần kinh sẽ chậm lại. Xét nghiệm này có thể giúp phát hiện những tổn thương thần kinh tiềm ẩn ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng rõ ràng.

Xét nghiệm máu

Hiện nay chưa có xét nghiệm máu đặc hiệu để chẩn đoán đa xơ cứng. Tuy nhiên, xét nghiệm máu thường được chỉ định nhằm loại trừ các bệnh lý khác có biểu hiện tương tự như lupus ban đỏ hệ thống, bệnh Lyme, viêm mạch, thiếu vitamin B12 hoặc các rối loạn miễn dịch khác.

Áp dụng tiêu chuẩn chẩn đoán McDonald

Sau khi tổng hợp kết quả lâm sàng và cận lâm sàng, bác sĩ sẽ đối chiếu với tiêu chuẩn chẩn đoán McDonald hiện hành để xác định người bệnh có mắc đa xơ cứng hay không. Bộ tiêu chuẩn này dựa trên bằng chứng về sự lan tỏa tổn thương trong hệ thần kinh trung ương theo không gian và thời gian, đồng thời giúp nâng cao độ chính xác và rút ngắn thời gian chẩn đoán.

Chẩn đoán phân biệt

Do triệu chứng của đa xơ cứng có thể tương đồng với nhiều bệnh lý thần kinh khác, bác sĩ thường cần thực hiện chẩn đoán phân biệt với các bệnh như viêm tủy thị thần kinh phổ rối loạn (NMOSD), bệnh liên quan kháng thể MOG, lupus ban đỏ hệ thống, sarcoidosis thần kinh, bệnh Lyme hoặc các bệnh lý mạch máu não. Đây là bước quan trọng nhằm đảm bảo người bệnh được điều trị đúng nguyên nhân.

Phương pháp điều trị đa xơ cứng hiệu quả

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị giúp chữa khỏi hoàn toàn bệnh đa xơ cứng. Tuy nhiên, nhiều liệu pháp điều trị hiện đại có thể giúp kiểm soát hoạt động của bệnh, giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của các đợt tái phát, làm chậm tiến triển tổn thương thần kinh cũng như cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Kế hoạch điều trị thường được cá thể hóa dựa trên thể bệnh, mức độ triệu chứng, tuổi tác và tình trạng sức khỏe tổng thể của từng bệnh nhân.

Điều trị các đợt tái phát cấp tính

Khi xuất hiện các đợt bùng phát triệu chứng thần kinh, bác sĩ thường chỉ định corticosteroid liều cao trong thời gian ngắn nhằm giảm phản ứng viêm và rút ngắn thời gian hồi phục. Các thuốc thường được sử dụng là methylprednisolone đường tĩnh mạch hoặc đường uống theo chỉ định chuyên khoa.

Trong những trường hợp nặng hoặc đáp ứng kém với corticosteroid, phương pháp thay huyết tương (plasmapheresis) có thể được cân nhắc nhằm loại bỏ các kháng thể bất thường tham gia vào quá trình tự miễn.

Điều trị làm thay đổi tiến triển bệnh (Disease-Modifying Therapies - DMTs)

Đây là nhóm điều trị nền có vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh lâu dài. Các thuốc DMTs giúp làm giảm hoạt động của hệ miễn dịch, từ đó hạn chế hình thành các tổn thương mất myelin mới, giảm số lần tái phát và làm chậm quá trình tiến triển của bệnh.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể lựa chọn các thuốc tiêm, thuốc uống hoặc thuốc truyền tĩnh mạch. Việc lựa chọn thuốc phụ thuộc vào mức độ hoạt động của bệnh, nguy cơ tác dụng phụ, bệnh lý đi kèm và khả năng đáp ứng điều trị của từng bệnh nhân.

Điều trị triệu chứng

Bên cạnh điều trị nền, kiểm soát triệu chứng là một phần quan trọng trong chăm sóc người bệnh đa xơ cứng. Các biện pháp điều trị có thể bao gồm:

• Thuốc giảm co cứng cơ đối với người bệnh bị cứng cơ hoặc co thắt cơ.
• Thuốc giảm đau trong các trường hợp đau thần kinh hoặc đau cơ xương khớp.
• Điều trị rối loạn bàng quang và ruột nhằm cải thiện chức năng tiểu tiện và đại tiện.
• Điều trị rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi, lo âu hoặc trầm cảm khi cần thiết.
• Hỗ trợ điều trị các vấn đề về chức năng tình dục hoặc nhận thức nếu xuất hiện.

Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng

Vật lý trị liệu đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì khả năng vận động và tính độc lập của người bệnh. Các chương trình tập luyện được thiết kế phù hợp giúp cải thiện sức mạnh cơ, khả năng giữ thăng bằng, phối hợp vận động và giảm nguy cơ té ngã.

Đối với những bệnh nhân gặp khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày, hoạt động trị liệu và phục hồi chức năng có thể giúp nâng cao khả năng tự chăm sóc và thích nghi với các hạn chế do bệnh gây ra.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của đa xơ cứng

Chế độ sinh hoạt:

• Tuân thủ đầy đủ phác đồ điều trị và tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa thần kinh.
• Duy trì hoạt động thể chất phù hợp như đi bộ, đạp xe nhẹ nhàng, yoga hoặc bơi lội để cải thiện sức mạnh cơ bắp và khả năng thăng bằng.
• Nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc từ 7 - 9 giờ mỗi ngày để giảm tình trạng mệt mỏi kéo dài.
• Sắp xếp thời gian làm việc và nghỉ ngơi khoa học, tránh gắng sức quá mức.
• Kiểm soát căng thẳng thông qua các biện pháp thư giãn như thiền, hít thở sâu hoặc các hoạt động giải trí lành mạnh.
• Tránh hút thuốc lá và hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động.
• Hạn chế sử dụng rượu bia và các chất kích thích vì có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng thần kinh.
• Duy trì cân nặng hợp lý nhằm giảm gánh nặng cho hệ vận động và nâng cao sức khỏe tổng thể.
• Giữ cơ thể mát mẻ, tránh tiếp xúc với môi trường quá nóng hoặc tắm nước quá nóng vì nhiệt độ cao có thể làm các triệu chứng đa xơ cứng trở nên rõ rệt hơn.
• Chủ động phòng ngừa nhiễm trùng bằng cách giữ vệ sinh cá nhân, tiêm chủng theo khuyến cáo và điều trị sớm các bệnh nhiễm khuẩn khi có chỉ định.
• Sử dụng các dụng cụ hỗ trợ vận động khi cần thiết để giảm nguy cơ té ngã và chấn thương.
• Duy trì các hoạt động giao tiếp xã hội, học tập và làm việc phù hợp với khả năng để hỗ trợ sức khỏe tinh thần.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Xây dựng chế độ ăn cân đối, đa dạng với đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng cần thiết.
• Tăng cường rau xanh, trái cây tươi và các loại ngũ cốc nguyên hạt nhằm cung cấp vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa.
• Ưu tiên các nguồn protein lành mạnh như cá, thịt gia cầm bỏ da, đậu đỗ và các loại hạt.
• Bổ sung thực phẩm giàu acid béo omega-3 như cá hồi, cá thu, cá mòi, hạt lanh hoặc quả óc chó.
• Hạn chế tiêu thụ chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa có trong thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh và thực phẩm chiên rán nhiều dầu mỡ.
• Giảm lượng đường bổ sung và các loại đồ uống có hàm lượng đường cao.
• Uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ các chức năng chuyển hóa của cơ thể và giảm nguy cơ táo bón.
• Đảm bảo cung cấp đầy đủ vitamin D và canxi theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi cần thiết.
• Hạn chế ăn quá mặn nhằm hỗ trợ kiểm soát sức khỏe tim mạch và sức khỏe tổng thể.
• Duy trì cân nặng hợp lý thông qua chế độ ăn phù hợp với nhu cầu năng lượng của cơ thể.
• Tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng các loại thực phẩm chức năng hoặc chế độ ăn đặc biệt.

Phương pháp phòng ngừa đa xơ cứng hiệu quả

Hiện nay, nguyên nhân chính xác của bệnh đa xơ cứng vẫn chưa được xác định hoàn toàn, do đó chưa có biện pháp nào có thể phòng ngừa tuyệt đối căn bệnh này. Tuy nhiên, việc duy trì lối sống lành mạnh và kiểm soát các yếu tố nguy cơ có thể góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như hỗ trợ bảo vệ sức khỏe thần kinh. Một số biện pháp được khuyến khích bao gồm:

• Duy trì nồng độ vitamin D ở mức phù hợp thông qua chế độ dinh dưỡng, tiếp xúc ánh nắng mặt trời hợp lý hoặc bổ sung theo hướng dẫn của bác sĩ khi cần thiết.
• Thực hiện chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng và giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt cùng các nguồn protein lành mạnh.
• Tập thể dục đều đặn để nâng cao sức khỏe tổng thể, tăng cường chức năng miễn dịch và duy trì cân nặng hợp lý.
• Tránh hút thuốc lá và hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá vì đây là yếu tố có liên quan đến nguy cơ mắc và tiến triển bệnh đa xơ cứng.
• Hạn chế sử dụng rượu bia và các chất kích thích gây ảnh hưởng đến sức khỏe thần kinh.
• Kiểm soát cân nặng hợp lý, đặc biệt trong giai đoạn trẻ em và thanh thiếu niên, nhằm giảm nguy cơ mắc các bệnh lý mạn tính và rối loạn miễn dịch.
• Ngủ đủ giấc và duy trì thời gian nghỉ ngơi hợp lý để hỗ trợ hoạt động bình thường của hệ miễn dịch.
• Quản lý căng thẳng hiệu quả thông qua các biện pháp thư giãn như thiền, yoga, hít thở sâu hoặc các hoạt động giải trí lành mạnh.
• Chủ động phòng ngừa và điều trị sớm các bệnh nhiễm trùng theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
• Khám sức khỏe định kỳ và thăm khám chuyên khoa thần kinh khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như tê bì, yếu cơ, rối loạn thị giác hoặc mất thăng bằng kéo dài.
• Tuân thủ các khuyến cáo về tiêm chủng và chăm sóc sức khỏe nhằm bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh có thể ảnh hưởng đến hệ miễn dịch.