Chân vòng kiềng là gì? Nguyên nhân, cách điều trị và phòng ngừa

Chân vòng kiềng (tên y khoa là Genu Varum) là một biến dạng của xương chân, trong đó ống quyển (xương chày) cong da ra ngoài so với trục cơ thể. Khi người bệnh đứng thẳng với hai bàn chân chụm vào nhau, hai đầu gối sẽ tách xa nhau tạo thành hình vòng cung.

Trong y khoa, chân vòng kiềng được chia làm hai loại là sinh lý và bệnh lý. Chân vòng kiềng sinh lý thường gặp ở trẻ dưới 2 tuổi do tư thế nằm cuộn tròn trong bụng mẹ và sẽ tự thẳng lại khi trẻ bắt đầu tập đi vững (thường là sau 3 tuổi). Ngược lại, chân vòng kiềng bệnh lý là tình trạng cong xương do các rối loạn phát triển sụn, thiếu hụt dinh dưỡng hoặc chấn thương và cần được điều trị y khoa.

Những dấu hiệu và triệu chứng của chân vòng kiềng 

Triệu chứng rõ ràng nhất của chân vòng kiềng là sự thay đổi hình dáng của đôi chân, có thể quan sát bằng mắt thường. Các biểu hiện cụ thể bao gồm:

• Khoảng cách giữa hai đầu gối rộng: Khi trẻ đứng khép hai mắt cá chân lại, hai đầu gối vẫn cách xa nhau một khoảng đáng kể (thường trên 5 cm).
• Dáng đi bất thường: Trẻ có thể đi lạch bạch giống như con vịt hoặc các ngón chân xoay hướng vào trong khi di chuyển.
• Cong chân vẫn tiếp diễn sau 3 tuổi: Trẻ đã qua tuổi tập đi nhưng tình trạng cong chân không thuyên giảm mà có xu hướng rõ rệt hơn.
• Mất đối xứng: Một chân bị cong nhiều hơn chân kia hoặc chỉ có một chân bị vòng kiềng.
• Đau nhức: Ở trẻ lớn hoặc thanh thiếu niên, chân vòng kiềng có thể gây đau ở khớp gối, hông hoặc mắt cá chân do áp lực phân bố không đều.

Biến chứng có thể gặp khi bị chân vòng kiềng 

Nếu chân vòng kiềng bệnh lý không được điều trị, trục xương bị lệch sẽ gây ra những áp lực bất thường lên các khớp xương theo thời gian. Các biến chứng lâu dài bao gồm:

• Thoái hóa khớp sớm: Áp lực dồn quá nhiều vào khoang trong của khớp gối làm mòn sụn khớp nhanh chóng, dẫn đến viêm khớp và thoái hóa khớp gối khi còn trẻ.
• Biến dạng xương vĩnh viễn: Xương phát triển lệch lạc gây mất thẩm mỹ, làm giảm chiều cao và ảnh hưởng đến tâm lý người bệnh.
• Ảnh hưởng đến cột sống: Sự mất cân bằng ở chân có thể dẫn đến lệch hông, vẹo cột sống do cơ thể phải tự điều chỉnh để giữ thăng bằng.
• Hạn chế vận động: Người bệnh có thể gặp khó khăn khi chạy nhảy, chơi thể thao hoặc đi lại quãng đường dài do đau và mỏi chân.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Phụ huynh cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa xương khớp hoặc nhi khoa để thăm khám nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường. Những trường hợp cần gặp bác sĩ bao gồm:

• Tình trạng chân vòng kiềng vẫn tồn tại hoặc trở nên tồi tệ hơn sau khi trẻ được 3 tuổi.
• Khoảng cách giữa hai đầu gối rất rộng và không cân xứng giữa hai chân.
• Trẻ kêu đau đầu gối, đau hông hoặc đi khập khiễng.
• Trẻ có chiều cao thấp hơn nhiều so với tiêu chuẩn độ tuổi.

Bên cạnh yếu tố sinh lý do tư thế bào thai, chân vòng kiềng còn xuất phát từ các nguyên nhân bệnh lý ảnh hưởng đến sự phát triển của xương. Các nguyên nhân chính gồm:

• Bệnh Blount: Đây là tình trạng rối loạn phát triển sụn tăng trưởng ở phần trên xương chày. Bệnh khiến xương chày phát triển không đều (bên trong chậm hơn bên ngoài), dẫn đến cong chân nghiêm trọng và tiến triển nặng dần theo thời gian.
• Còi xương: Do thiếu hụt vitamin D, canxi hoặc phốt pho kéo dài khiến xương trẻ mềm, yếu và dễ bị uốn cong dưới sức nặng của cơ thể khi tập đi.
• Loạn sản sụn xương: Các bệnh lý di truyền hiếm gặp ảnh hưởng đến sự phát triển của xương và sụn toàn thân.
• Chấn thương hoặc nhiễm trùng: Các tổn thương tại vùng sụn tăng trưởng của xương đầu gối trong quá khứ có thể làm xương phát triển lệch lạc.

Những ai có nguy cơ mắc chứng chân vòng kiềng? 

Tình trạng này chủ yếu ảnh hưởng đến trẻ em trong giai đoạn phát triển hệ xương. Các nhóm đối tượng có tỷ lệ mắc cao hơn bao gồm:

• Trẻ em dưới 2 tuổi (thường là sinh lý).
• Trẻ em sống trong điều kiện thiếu ánh sáng mặt trời hoặc chế độ ăn nghèo nàn dinh dưỡng.
• Trẻ em tập đi quá sớm khi hệ xương chưa đủ vững chắc để nâng đỡ trọng lượng cơ thể.
• Trẻ bị thừa cân, béo phì tạo áp lực lớn lên khớp gối.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc chân vòng kiềng 

Một số yếu tố môi trường và cơ địa có thể làm tăng khả năng phát triển chân vòng kiềng bệnh lý. Các yếu tố nguy cơ bao gồm:

• Màu da sẫm: Người có da sẫm màu tổng hợp Vitamin D từ ánh nắng mặt trời kém hơn, làm tăng nguy cơ còi xương.
• Béo phì: Trọng lượng cơ thể lớn gây áp lực quá tải lên sụn tăng trưởng ở đầu gối, đặc biệt nguy hiểm đối với bệnh Blount.
• Di truyền: Gia đình có tiền sử mắc các bệnh lý về xương khớp hoặc chân vòng kiềng.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán chân vòng kiềng 

Bác sĩ chuyên khoa sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng và chỉ định các xét nghiệm hình ảnh để phân biệt giữa vòng kiềng sinh lý và bệnh lý. Quy trình chẩn đoán bao gồm:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ quan sát dáng đi của trẻ, đo khoảng cách giữa hai đầu gối khi đứng thẳng và kiểm tra sự cân xứng của hai chân.
• Chụp X-quang xương chân: Đây là phương pháp quan trọng nhất. Hình ảnh X-quang giúp bác sĩ đánh giá độ cong của xương, tình trạng của sụn tăng trưởng và phát hiện các dấu hiệu của bệnh Blount hoặc còi xương.
• Xét nghiệm máu: Được chỉ định để kiểm tra nồng độ vitamin D, canxi, phốt pho và men Alkaline Phosphatase nhằm loại trừ nguyên nhân do còi xương.

Phương pháp điều trị chân vòng kiềng

Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, độ tuổi của bệnh nhân và mức độ biến dạng của xương.

Đối với trẻ nhỏ bị chân vòng kiềng sinh lý, bác sĩ thường chỉ định theo dõi định kỳ mỗi 6 tháng, bệnh thường tự hết khi trẻ 3 - 4 tuổi mà không cần can thiệp. Nếu nguyên nhân là do còi xương, trẻ sẽ được điều trị bằng cách bổ sung vitamin D và canxi liều cao theo phác đồ, kết hợp với chế độ ăn uống khoa học và tắm nắng.

Phẫu thuật được xem xét khi các biện pháp bảo tồn thất bại hoặc biến dạng xương quá nặng gây ảnh hưởng chức năng vận động của trẻ.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của chân vòng kiềng 

Chế độ sinh hoạt

Việc chăm sóc và điều chỉnh lối sống đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hệ xương phát triển khỏe mạnh. Phụ huynh nên lưu ý:

• Kiểm soát cân nặng của trẻ ở mức hợp lý để giảm tải áp lực lên khớp gối.
• Không ép trẻ tập đi quá sớm khi trẻ chưa thực sự sẵn sàng.
• Lựa chọn giày dép phù hợp, êm ái để hỗ trợ bàn chân trẻ khi di chuyển.

Chế độ dinh dưỡng

Mặt khác, phụ huynh cũng cần chú ý về chế độ dinh dưỡng như sau:

• Tăng cường thực phẩm giàu canxi như sữa, phô mai, rau xanh đậm và các loại hạt.
• Bổ sung thực phẩm giàu vitamin D như cá hồi, lòng đỏ trứng để tăng cường hấp thụ canxi.

Phương pháp phòng ngừa chân vòng kiềng hiệu quả 

Chân vòng kiềng do nguyên nhân di truyền hoặc bẩm sinh khó có thể phòng ngừa hoàn toàn. Tuy nhiên, chúng ta có thể ngăn chặn các trường hợp mắc phải do còi xương hoặc thói quen sinh hoạt sai lầm với các biện pháp sau:

• Bổ sung vitamin D: Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn nên được bổ sung vitamin D dự phòng (thường là 400 IU/ngày) ngay từ sau sinh theo khuyến cáo của bác sĩ chuyên khoa để phòng ngừa còi xương.
• Tắm nắng đúng cách: Cho trẻ tiếp xúc với ánh sáng mặt trời vào buổi sáng sớm (trước 9 giờ) để cơ thể tự tổng hợp vitamin D tự nhiên.
• Dinh dưỡng cân bằng: Xây dựng khẩu phần ăn đầy đủ 4 nhóm chất, đặc biệt chú trọng canxi và khoáng chất trong giai đoạn trẻ tăng trưởng chiều cao.
• Khám sức khỏe định kỳ: Đưa trẻ đi khám định kỳ để theo dõi biểu đồ tăng trưởng và phát hiện sớm các bất thường về hệ vận động.
• Tránh béo phì: Duy trì chế độ ăn lành mạnh và khuyến khích trẻ vận động để tránh thừa cân, từ đó bảo vệ hệ xương khớp non nớt.

Chân vòng kiềng tuy không đe dọa trực tiếp đến tính mạng nhưng ảnh hưởng lớn đến thẩm mỹ và chức năng vận động của hệ xương khớp về lâu dài. Phụ huynh cần chú ý quan sát sự phát triển đôi chân của trẻ để phân biệt được đâu là hiện tượng sinh lý và đâu là bệnh lý cần can thiệp. Một chế độ dinh dưỡng đầy đủ kết hợp với lối sống năng động là nền tảng vững chắc để trẻ sở hữu đôi chân thẳng đẹp và khỏe mạnh.