Bàn chân đái tháo đường là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Bàn chân đái tháo đường là tập hợp các tổn thương ở bàn chân của người mắc đái tháo đường, thường liên quan đến bệnh lý thần kinh ngoại biên và/hoặc bệnh động mạch ngoại biên (Peripheral Artery Disease - PAD). Trong đó, loét bàn chân là một trong những biểu hiện thường gặp và đáng lo ngại nhất. Tổn thương thần kinh làm giảm cảm giác bảo vệ, khiến người bệnh khó nhận biết các vết xước, phồng rộp hoặc chấn thương nhỏ. Trong khi đó, PAD làm giảm lượng máu đến bàn chân, khiến vết thương chậm lành. Khi kết hợp với áp lực kéo dài hoặc nhiễm trùng, những tổn thương nhỏ có thể tiến triển thành loét sâu, hoại tử và làm tăng nguy cơ cắt cụt chi.

Loét bàn chân đái tháo đường không chỉ gây tổn thương tại chỗ mà còn liên quan đến tình trạng sức khỏe toàn thân của người bệnh. Các yếu tố như mức độ và thời gian tồn tại của vết loét, nhiễm trùng, PAD, bệnh lý thần kinh, bệnh thận mạn, bệnh tim mạch và hút thuốc có thể ảnh hưởng đến khả năng lành vết thương, nguy cơ tái phát, cắt cụt chi và tử vong.

Về dịch tễ, loét bàn chân là một biến chứng đáng chú ý của đái tháo đường trên toàn cầu. Nguy cơ xuất hiện loét bàn chân trong suốt cuộc đời ở người mắc đái tháo đường được ước tính khoảng 19 - 34%. Một tổng quan hệ thống năm 2017 ghi nhận tỷ lệ hiện mắc loét bàn chân đái tháo đường trên toàn cầu khoảng 6,3%, nhưng có sự khác biệt giữa các khu vực: Khoảng 13% tại Bắc Mỹ, 7,2% tại châu Phi, 5,5% tại châu Á và 3% tại châu Đại Dương. Sự khác biệt này có thể liên quan đến đặc điểm dân số, tiêu chuẩn chẩn đoán và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế.

Đáng lưu ý, nguy cơ tái phát vẫn cao ngay cả khi vết loét đã lành, với tỷ lệ khoảng 42% sau 1 năm và 65% sau 5 năm. Tiên lượng của người bệnh cũng cần được quan tâm khi tỷ lệ tử vong trong vòng 5 năm sau loét bàn chân đái tháo đường được ghi nhận ở mức khoảng 50%, đặc biệt cao ở những trường hợp phải cắt cụt chi lớn. Vì vậy, bàn chân đái tháo đường không chỉ ảnh hưởng đến khả năng vận động và chất lượng cuộc sống mà còn tạo ra gánh nặng đáng kể cho người bệnh và hệ thống y tế.

Những dấu hiệu và triệu chứng của bàn chân đái tháo đường

Các biểu hiện của bàn chân đái tháo đường khá đa dạng, liên quan chủ yếu đến tổn thương thần kinh ngoại biên, giảm tưới máu do bệnh động mạch ngoại biên, loét và nhiễm trùng. Ở giai đoạn đầu, một số người bệnh có thể ít triệu chứng, đặc biệt khi cảm giác đau đã suy giảm. Những dấu hiệu và triệu chứng thường gặp gồm:

• Rối loạn cảm giác: Người bệnh có thể cảm thấy tê bì, châm chích, kiến bò, nóng rát, tăng hoặc giảm cảm giác ở bàn chân; trường hợp nặng có thể mất cảm giác và không nhận biết được các chấn thương nhỏ.
• Đau ở chân hoặc bàn chân: Đau có thể liên quan đến tổn thương thần kinh hoặc thiếu máu chi; người bệnh có thể đau khi đi lại, đau cách hồi hoặc đau cả khi nghỉ ngơi.
• Thay đổi màu sắc và nhiệt độ da: Bàn chân có thể nhợt, tím tái hoặc đỏ bất thường; nhiệt độ da có thể thay đổi, đặc biệt khi có thiếu máu, viêm hoặc nhiễm trùng.
• Da khô, nứt và chai chân: Da bàn chân có thể khô, nứt nẻ, xuất hiện vùng chai hoặc vết chai tại những vị trí chịu áp lực nhiều, từ đó làm tăng nguy cơ hình thành vết loét.
• Biến dạng bàn chân: Có thể xuất hiện ngón chân co quắp, ngón chân hình búa, vẹo ngón cái, bàn chân vòm cao hoặc những biến dạng khác làm thay đổi điểm chịu lực và tăng nguy cơ tổn thương da.
• Loét bàn chân: Vết loét thường xuất hiện tại vùng chịu áp lực hoặc chấn thương, có thể từ tổn thương nông ngoài da đến vết loét sâu làm lộ gân, khớp hoặc xương; do giảm cảm giác nên một số vết loét có thể không gây đau rõ rệt.
• Dấu hiệu nhiễm trùng: Vùng quanh vết loét có thể đỏ, nóng, sưng, đau, tiết dịch hoặc mủ và có mùi hôi; khi nhiễm trùng nặng, người bệnh có thể xuất hiện sốt, rét run hoặc mệt mỏi.
• Vết thương chậm lành: Các vết xước, phồng rộp hoặc vết loét kéo dài không lành có thể gợi ý giảm tưới máu và các yếu tố làm suy giảm quá trình lành thương.
• Hoại tử mô: Tổn thương nặng có thể xuất hiện mô hoại tử hoặc vùng da sẫm màu/đen, đặc biệt khi thiếu máu chi nghiêm trọng hoặc nhiễm trùng tiến triển.
• Sưng, nóng và biến dạng kiểu Charcot: Bàn chân có thể đỏ, nóng và sưng rõ, sau đó tiến triển thành biến dạng cấu trúc bàn chân; tình trạng này thường đi kèm bệnh lý thần kinh và đôi khi ít đau hơn mức độ tổn thương thực tế.

Đặc biệt, mất cảm giác bảo vệ có thể khiến người bệnh không nhận thấy tổn thương cho đến khi vết loét hoặc nhiễm trùng đã tiến triển. Vì vậy, các bất thường như vết thương không lành, sưng nóng đỏ, tiết mủ, đổi màu da hoặc hoại tử cần được đánh giá y tế kịp thời.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải bàn chân đái tháo đường

Bàn chân đái tháo đường, đặc biệt khi đã xuất hiện vết loét, có thể tiến triển thành nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu vết thương chậm lành hoặc nhiễm trùng không được kiểm soát. Nguy cơ biến chứng thường cao hơn ở người có bệnh động mạch ngoại biên (PAD), bệnh lý thần kinh, vết loét sâu hoặc kéo dài và các bệnh đồng mắc. Một số biến chứng đáng chú ý gồm:

• Nhiễm trùng vết loét: Vết loét có thể bị nhiễm trùng, gây đỏ, sưng, nóng, đau, chảy mủ hoặc lan rộng thành viêm mô tế bào.
• Áp xe: Nhiễm trùng có thể lan vào các mô sâu và hình thành ổ mủ, khiến tổn thương khó lành và cần được xử trí tích cực.
• Viêm xương tủy: Khi vết loét sâu hoặc nhiễm trùng kéo dài, vi khuẩn có thể lan đến xương và gây viêm xương tủy, làm tăng nguy cơ phải can thiệp phẫu thuật.
• Hoại tử mô: Giảm tưới máu do PAD kết hợp với nhiễm trùng có thể khiến mô bị tổn thương nghiêm trọng và hoại tử.
• Nhiễm trùng toàn thân: Nhiễm trùng tại bàn chân có thể lan vào máu và gây nhiễm trùng toàn thân, một tình trạng nghiêm trọng cần được điều trị kịp thời.
• Cắt cụt chi: Vết loét tiến triển, hoại tử, thiếu máu chi hoặc nhiễm trùng nặng có thể dẫn đến cắt cụt một phần bàn chân, ngón chân hoặc cắt cụt chi lớn để kiểm soát tổn thương.
• Loét kéo dài và tái phát: Vết loét có thể chậm lành hoặc xuất hiện trở lại sau khi đã lành, đặc biệt khi các yếu tố nguy cơ như bệnh lý thần kinh, PAD, biến dạng bàn chân và áp lực bất thường vẫn còn tồn tại.
• Suy giảm khả năng vận động và chất lượng cuộc sống: Đau, vết thương kéo dài, biến dạng bàn chân hoặc cắt cụt chi có thể hạn chế khả năng đi lại, sinh hoạt và làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh.
• Tăng nguy cơ biến cố tim mạch và tử vong: Loét bàn chân đái tháo đường thường đi kèm với PAD và các bệnh lý mạch máu khác. Những người có loét bàn chân, đặc biệt khi bệnh nặng hoặc phải cắt cụt chi, có nguy cơ tử vong cao hơn.

Nhìn chung, biến chứng của bàn chân đái tháo đường có thể tiến triển từ nhiễm trùng tại chỗ đến tổn thương mô sâu, hoại tử, cắt cụt chi và các hậu quả toàn thân nghiêm trọng. Vì vậy, phát hiện sớm và xử trí phù hợp vết thương ở bàn chân có vai trò quan trọng trong hạn chế biến chứng và bảo tồn chức năng chi.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người mắc đái tháo đường nên thường xuyên kiểm tra bàn chân và không chủ quan với những tổn thương nhỏ, bởi tình trạng giảm cảm giác có thể khiến vết thương tiến triển mà không gây đau rõ rệt. Cần đi khám sớm khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Có vết thương hoặc vết loét ở bàn chân: Đặc biệt khi vết thương chậm lành, ngày càng rộng hoặc sâu hơn, ngay cả khi không gây đau.
• Bàn chân sưng, nóng hoặc đỏ bất thường: Đây có thể là dấu hiệu của viêm, nhiễm trùng hoặc bệnh lý khớp Charcot và cần được đánh giá sớm.
• Vết thương chảy dịch hoặc có mùi hôi: Dịch đục, mủ, máu hoặc mùi bất thường có thể gợi ý vết thương đã bị nhiễm trùng.
• Da bàn chân đổi màu: Da trở nên nhợt, tím tái, sẫm màu hoặc xuất hiện vùng đen có thể liên quan đến giảm tưới máu hoặc hoại tử mô.
• Tê bì hoặc mất cảm giác: Cảm giác châm chích, nóng rát, tê hoặc giảm/mất cảm giác ở bàn chân có thể là biểu hiện của bệnh lý thần kinh ngoại biên.
• Đau chân khi đi lại hoặc khi nghỉ: Đau cách hồi hoặc đau bàn chân ngay cả khi nghỉ ngơi có thể liên quan đến bệnh động mạch ngoại biên và giảm lưu lượng máu đến chi.
• Bàn chân xuất hiện biến dạng mới: Thay đổi hình dạng bàn chân, sưng nóng kèm biến dạng hoặc xương nhô bất thường cần được kiểm tra để phát hiện các tổn thương cơ - xương, bao gồm bàn chân Charcot.
• Có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân: Sốt, rét run, mệt nhiều hoặc khó chịu toàn thân đi kèm vết loét/nhiễm trùng bàn chân cần được đánh giá y tế khẩn trương.

Đặc biệt, người bệnh nên đến cơ sở y tế ngay khi bàn chân có dấu hiệu hoại tử, nhiễm trùng lan nhanh, sưng đỏ tăng nhanh hoặc xuất hiện sốt và các biểu hiện toàn thân.

Bàn chân đái tháo đường hình thành chủ yếu do bệnh lý thần kinh ngoại biên, bệnh động mạch ngoại biên (PAD) hoặc sự kết hợp của cả hai. Những rối loạn này làm bàn chân dễ bị tổn thương, hình thành vết loét và khó lành hơn.

• Bệnh lý thần kinh ngoại biên: Tổn thương thần kinh cảm giác làm giảm hoặc mất cảm giác đau, áp lực và nhiệt độ, khiến người bệnh khó nhận biết các chấn thương nhỏ ở bàn chân. Tổn thương thần kinh vận động có thể làm thay đổi cấu trúc bàn chân và phân bố áp lực không đều, tạo áp lực kéo dài tại một số vị trí. Ngoài ra, rối loạn thần kinh tự chủ làm giảm tiết mồ hôi, khiến da khô và dễ nứt. Sự kết hợp của các cơ chế này có thể làm tổn thương da và hình thành vết loét, thường tại những vùng chịu lực như đầu xương bàn chân hoặc gót chân.
• Bệnh động mạch ngoại biên (PAD): Tình trạng hẹp hoặc tắc động mạch làm giảm lượng máu đến bàn chân, khiến mô thiếu oxy và dưỡng chất cần thiết cho quá trình phục hồi. Do đó, các tổn thương nhỏ có thể chậm lành và tiến triển thành loét do thiếu máu. Những vết loét này thường xuất hiện ở đầu ngón chân hoặc rìa bàn chân.
• Kết hợp bệnh lý thần kinh và thiếu máu: Nhiều trường hợp có đồng thời tổn thương thần kinh và PAD. Khi đó, người bệnh vừa giảm khả năng nhận biết chấn thương, vừa bị giảm tưới máu khiến tổn thương khó lành. Sự kết hợp này có thể dẫn đến loét thần kinh - thiếu máu và làm tổn thương bàn chân trở nên phức tạp hơn.

Nhìn chung, tổn thương thần kinh làm bàn chân dễ bị chấn thương mà người bệnh không nhận biết, trong khi giảm tưới máu khiến tổn thương khó phục hồi. Hai cơ chế này, riêng lẻ hoặc kết hợp, là nền tảng chính dẫn đến hình thành bàn chân đái tháo đường và loét bàn chân.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh bàn chân đái tháo đường? 

Không phải tất cả người mắc đái tháo đường đều có nguy cơ tổn thương bàn chân như nhau. Nguy cơ cao hơn thường gặp ở những nhóm sau:

• Người mắc đái tháo đường lâu năm: Thời gian mắc bệnh kéo dài làm tăng khả năng xuất hiện các biến chứng thần kinh và mạch máu ở chi dưới.
• Người có bệnh lý thần kinh ngoại biên: Giảm hoặc mất cảm giác bảo vệ khiến người bệnh khó nhận biết đau, áp lực, nhiệt độ và các chấn thương nhỏ ở bàn chân.
• Người mắc bệnh động mạch ngoại biên (PAD): Giảm lưu lượng máu đến bàn chân khiến mô dễ tổn thương và vết thương khó lành.
• Người từng bị loét hoặc cắt cụt chi: Tiền sử loét bàn chân hoặc cắt cụt chi cho thấy nguy cơ xuất hiện tổn thương mới hoặc tái phát cao hơn.
• Người có biến dạng bàn chân: Các tình trạng như ngón chân hình búa, ngón chân móng vuốt, bàn chân vòm cao hoặc đầu xương bàn chân nhô có thể làm áp lực phân bố không đều và thúc đẩy hình thành vết loét.
• Người kiểm soát đường huyết kém: Đường huyết không được kiểm soát tốt có liên quan đến sự tiến triển của các biến chứng đái tháo đường và có thể ảnh hưởng đến khả năng lành vết thương.
• Người mắc bệnh thận mạn: Đặc biệt ở bệnh thận giai đoạn tiến triển hoặc đang lọc máu, nguy cơ loét bàn chân và các biến chứng nghiêm trọng cao hơn.
• Người có bệnh tim mạch hoặc các bệnh lý mạch máu khác: Các bệnh đồng mắc này thường đi kèm với tình trạng tổn thương mạch máu và có thể làm tiên lượng của tổn thương bàn chân kém hơn.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bàn chân đái tháo đường

Bên cạnh các bệnh lý và đặc điểm sức khỏe kể trên, một số yếu tố liên quan đến lối sống và sinh hoạt có thể làm tăng khả năng xuất hiện hoặc làm nặng thêm tổn thương bàn chân:

• Hút thuốc lá: Hút thuốc ảnh hưởng bất lợi đến hệ tuần hoàn và có liên quan đến PAD, từ đó làm tăng nguy cơ tổn thương và chậm lành vết thương ở bàn chân.
• Đi chân trần: Làm tăng khả năng bị đâm, xước, bỏng hoặc các chấn thương khác mà người có giảm cảm giác bàn chân có thể không nhận biết.
• Giày dép không phù hợp: Giày quá chật, cứng hoặc gây ma sát có thể tạo áp lực kéo dài, gây phồng rộp và tổn thương da.
• Chăm sóc bàn chân không phù hợp: Không kiểm tra bàn chân thường xuyên hoặc xử lý không đúng các vết chai, nứt da và tổn thương nhỏ có thể khiến tổn thương tiến triển trước khi được phát hiện.
• Áp lực và chấn thương lặp lại: Đi lại hoặc đứng kéo dài trên vùng bàn chân chịu áp lực bất thường có thể góp phần làm tổn thương da, đặc biệt ở người đã mất cảm giác bảo vệ.

Như vậy, bệnh lý thần kinh, PAD, tiền sử loét và các bệnh đồng mắc giúp xác định những người có nguy cơ cao; trong khi các yếu tố như hút thuốc, đi chân trần, giày dép không phù hợp và chấn thương lặp lại có thể làm gia tăng khả năng xuất hiện tổn thương bàn chân.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán bàn chân đái tháo đường

Chẩn đoán bàn chân đái tháo đường cần kết hợp khai thác bệnh sử, khám lâm sàng, xét nghiệm và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hoặc đánh giá tuần hoàn chi dưới. Tùy biểu hiện của người bệnh, bác sĩ có thể lựa chọn các phương pháp phù hợp để xác định mức độ tổn thương, phát hiện nhiễm trùng, bệnh lý thần kinh, thiếu máu chi và các biến chứng như viêm xương tủy.

Khai thác bệnh sử và khám bàn chân

Bác sĩ tìm hiểu thời gian mắc đái tháo đường, thời điểm và nguyên nhân xuất hiện vết thương, triệu chứng đau, tê bì, dịch tiết, mùi hôi, sốt cũng như tiền sử loét, cắt cụt chi hoặc can thiệp mạch máu. Khi khám, bác sĩ đánh giá màu sắc và nhiệt độ da, tình trạng sưng, chai chân, nứt da, biến dạng bàn chân, hoại tử và đặc điểm của vết loét như vị trí, kích thước, độ sâu, bờ, đáy và dịch tiết.

Kiểm tra cảm giác và bệnh lý thần kinh

Khả năng cảm nhận ở bàn chân được đánh giá nhằm phát hiện bệnh lý thần kinh ngoại biên và tình trạng mất cảm giác bảo vệ. Các phương pháp có thể bao gồm kiểm tra cảm giác chạm nhẹ, châm kim, cảm giác rung, vị trí khớp và thử cảm giác bằng sợi đơn (monofilament).

Xét nghiệm máu

Các xét nghiệm như công thức máu, protein phản ứng C (CRP), tốc độ lắng máu (ESR) và procalcitonin có thể hỗ trợ đánh giá tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng. Bác sĩ cũng có thể kiểm tra đường huyết, HbA1c, chức năng thận và gan để đánh giá tình trạng toàn thân và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến quá trình lành vết thương. Các chỉ số viêm chỉ mang tính hỗ trợ và không được sử dụng riêng lẻ để khẳng định hoặc loại trừ nhiễm trùng.

Nuôi cấy và xét nghiệm vi sinh

Khi nghi ngờ vết loét bị nhiễm trùng, mẫu mô từ vết thương có thể được lấy để xác định vi khuẩn và hỗ trợ lựa chọn phương pháp điều trị. Mẫu mô lấy bằng nạo hoặc sinh thiết được ưu tiên hơn mẫu ngoáy bề mặt. Nếu nghi ngờ viêm xương tủy, bác sĩ có thể cân nhắc lấy mẫu xương khi phù hợp.

Nghiệm pháp thăm dò xương

Ở người có vết loét sâu, bác sĩ có thể sử dụng dụng cụ vô khuẩn thăm dò qua vết loét để kiểm tra xem xương có bị lộ hoặc có thể tiếp cận được hay không. Nghiệm pháp này hỗ trợ đánh giá khả năng viêm xương tủy nhưng cần được kết hợp với biểu hiện lâm sàng, xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh.

Chụp X-quang bàn chân

X-quang có thể giúp phát hiện các bất thường của xương, khí trong mô mềm, gãy xương, bệnh lý khớp Charcot hoặc những thay đổi liên quan đến viêm xương tủy. Tuy nhiên, viêm xương ở giai đoạn sớm có thể chưa biểu hiện rõ trên X-quang, do đó người bệnh có thể cần thực hiện thêm các phương pháp hình ảnh khác.

Chụp cộng hưởng từ (MRI)

MRI cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về mô mềm và xương, đặc biệt hữu ích khi nghi ngờ viêm xương tủy, áp xe, nhiễm trùng mô mềm sâu, viêm khớp nhiễm trùng hoặc bệnh lý khớp Charcot mà kết quả X-quang chưa đủ rõ ràng.

Đánh giá tuần hoàn và bệnh động mạch ngoại biên

Bác sĩ có thể sờ mạch ngoại vi và sử dụng siêu âm Doppler, chỉ số huyết áp cổ chân - cánh tay (ABI) hoặc chỉ số ngón chân - cánh tay (TBI) để đánh giá lượng máu đến bàn chân. Trong một số trường hợp, áp lực ngón chân hoặc áp suất oxy qua da (TcPO₂) được sử dụng để đánh giá thêm khả năng tưới máu và lành vết thương. Ở người đái tháo đường, ABI đôi khi có thể cao giả tạo do vôi hóa thành động mạch nên kết quả cần được diễn giải cùng các đánh giá khác.

Chụp mạch máu

Khi nghi ngờ thiếu máu chi đáng kể hoặc cần xem xét tái thông mạch, bác sĩ có thể chỉ định chụp CT mạch máu (CTA), chụp cộng hưởng từ mạch máu (MRA) hoặc chụp mạch qua catheter. Những kỹ thuật này giúp xác định vị trí và mức độ tổn thương động mạch, từ đó hỗ trợ lập kế hoạch can thiệp mạch máu khi cần thiết.

Phương pháp điều trị bàn chân đái tháo đường hiệu quả

Điều trị bàn chân đái tháo đường phụ thuộc vào mức độ vết loét, tình trạng nhiễm trùng, khả năng tưới máu và tổn thương mô hoặc xương. Do bệnh thường liên quan đến nhiều cơ chế, việc điều trị cần phối hợp giữa chăm sóc vết thương, giảm áp lực, kiểm soát nhiễm trùng, cải thiện tuần hoàn và quản lý bệnh đái tháo đường. Những phương pháp chính gồm:

Giảm áp lực lên bàn chân

Giảm áp lực (offloading) là một trong những biện pháp quan trọng đối với loét do bệnh lý thần kinh, đặc biệt tại các vùng chịu lực. Bác sĩ có thể sử dụng bó bột tiếp xúc toàn phần, thiết bị hỗ trợ đi lại hoặc các dụng cụ giảm tải phù hợp để hạn chế áp lực lên vết loét, tạo điều kiện cho tổn thương lành lại.

Chăm sóc và làm sạch vết loét

Vết thương cần được đánh giá và chăm sóc thường xuyên. Mô hoại tử, mô chai hoặc các mô không còn khả năng sống có thể được loại bỏ nhằm tạo môi trường thuận lợi cho quá trình lành thương. Băng vết thương được lựa chọn dựa trên vị trí, độ sâu, lượng dịch tiết và tình trạng mô tại vết loét.

Điều trị nhiễm trùng

Kháng sinh được sử dụng khi vết loét có dấu hiệu nhiễm trùng trên lâm sàng, không dùng chỉ vì có vết loét. Việc lựa chọn thuốc, đường dùng và thời gian điều trị phụ thuộc vào mức độ nhiễm trùng, vi khuẩn nghi ngờ hoặc kết quả xét nghiệm vi sinh. Trường hợp nhiễm trùng từ trung bình đến nặng có thể cần nhập viện, sử dụng kháng sinh đường tĩnh mạch và phối hợp can thiệp ngoại khoa.

Điều trị viêm xương tủy

Khi nhiễm trùng lan đến xương, người bệnh có thể cần điều trị kháng sinh kéo dài và được đánh giá khả năng can thiệp phẫu thuật. Một số trường hợp viêm xương tủy khu trú có thể cần loại bỏ phần xương nhiễm trùng hoặc thực hiện cắt cụt nhỏ để kiểm soát tổn thương.

Điều trị bệnh động mạch ngoại biên

Nếu bàn chân bị giảm tưới máu do bệnh động mạch ngoại biên (PAD), người bệnh cần được đánh giá hệ thống mạch máu. Khi thiếu máu chi đáng kể, tái thông mạch bằng can thiệp nội mạch hoặc phẫu thuật bắc cầu có thể được cân nhắc nhằm cải thiện lượng máu đến bàn chân và tạo điều kiện cho vết thương lành.

Can thiệp phẫu thuật

Phẫu thuật có thể cần thiết khi xuất hiện áp xe sâu, mô hoại tử, hoại thư, nhiễm trùng nặng hoặc các tổn thương không đáp ứng với điều trị bảo tồn. Tùy mức độ tổn thương, bác sĩ có thể dẫn lưu ổ nhiễm trùng, cắt lọc mô hoại tử, điều chỉnh biến dạng xương hoặc cắt bỏ một phần bàn chân. Cắt cụt chi lớn thường được cân nhắc khi không thể kiểm soát nhiễm trùng, hoại tử hoặc thiếu máu chi bằng các biện pháp bảo tồn chi phù hợp.

Kiểm soát đường huyết và bệnh đồng mắc

Kiểm soát đường huyết là một phần quan trọng trong quá trình điều trị vì tình trạng đường huyết không được kiểm soát tốt có thể ảnh hưởng đến khả năng lành vết thương. Đồng thời, các bệnh đồng mắc như PAD, bệnh thận hoặc bệnh tim mạch cũng cần được quản lý phù hợp trong kế hoạch điều trị tổng thể.

Phòng ngừa loét tái phát

Sau khi vết loét đã lành, người bệnh vẫn cần được theo dõi vì nguy cơ tái phát còn cao. Các biện pháp như sử dụng giày dép phù hợp, dụng cụ chỉnh hình hoặc giảm áp khi có chỉ định, kiểm tra bàn chân thường xuyên và xử lý các vùng chịu áp lực bất thường có thể giúp hạn chế tổn thương tái phát.

Nhìn chung, không có một phương pháp duy nhất phù hợp với mọi trường hợp bàn chân đái tháo đường. Điều trị hiệu quả thường cần sự phối hợp đa chuyên khoa và được cá thể hóa theo tình trạng vết thương, nhiễm trùng, tuần hoàn chi dưới và sức khỏe toàn thân của từng người bệnh.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của bàn chân đái tháo đường

Chế độ sinh hoạt:

• Kiểm tra bàn chân hằng ngày: Quan sát lòng bàn chân, kẽ ngón và vùng quanh móng để sớm phát hiện vết xước, phồng rộp, nứt da, chai chân, sưng đỏ hoặc vết loét.
• Giữ bàn chân sạch và khô: Rửa chân nhẹ nhàng, lau khô kỹ, đặc biệt ở các kẽ ngón, nhằm hạn chế tình trạng ẩm kéo dài và tổn thương da.
• Dưỡng ẩm da phù hợp: Có thể sử dụng sản phẩm dưỡng ẩm cho vùng da khô, nứt nhưng tránh thoa vào kẽ ngón chân để hạn chế tình trạng ẩm ướt.
• Không đi chân trần: Nên mang giày hoặc dép phù hợp, kể cả khi ở trong nhà, để hạn chế vết cắt, bỏng hoặc chấn thương mà người giảm cảm giác bàn chân có thể không nhận biết.
• Lựa chọn giày dép phù hợp: Ưu tiên giày vừa chân, không quá chật và không tạo điểm tì đè hoặc ma sát lên bàn chân; nên kiểm tra bên trong giày trước khi mang để phát hiện dị vật.
• Tránh tự xử lý vết chai hoặc tổn thương: Không tự cắt chai chân, chọc vỡ bóng nước hoặc sử dụng hóa chất loại bỏ vết chai vì có thể gây tổn thương da và nhiễm trùng.
• Hạn chế áp lực lên vùng đang bị loét: Tuân thủ hướng dẫn về giảm tải, giày dép hoặc dụng cụ hỗ trợ nếu được bác sĩ chỉ định; không tự ý đi lại nhiều trên vùng đang tổn thương.
• Tránh nhiệt độ quá nóng: Không ngâm chân trong nước quá nóng hoặc đặt bàn chân gần túi chườm, máy sưởi vì người bị giảm cảm giác có thể bị bỏng mà không nhận biết.
• Không hút thuốc: Ngừng hút thuốc có lợi cho sức khỏe mạch máu và đặc biệt quan trọng ở người có bệnh động mạch ngoại biên.
• Tái khám và theo dõi bàn chân: Tuân thủ lịch khám, chăm sóc vết thương và điều trị; cần đi khám sớm khi vết thương chậm lành, sưng nóng đỏ, chảy mủ, có mùi hôi hoặc đổi màu bất thường.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Kiểm soát đường huyết theo kế hoạch điều trị: Duy trì chế độ ăn phù hợp với bệnh đái tháo đường và sử dụng thuốc theo chỉ định giúp hỗ trợ kiểm soát đường huyết trong quá trình điều trị vết thương.
• Ăn uống cân đối và đa dạng: Bữa ăn nên cung cấp phù hợp các nhóm chất gồm carbohydrate, protein, chất béo, vitamin và khoáng chất, đồng thời ưu tiên thực phẩm ít chế biến.
• Bổ sung đủ protein theo nhu cầu: Protein tham gia vào quá trình duy trì và phục hồi mô; nguồn protein có thể lựa chọn từ cá, thịt nạc, trứng, sữa và các loại đậu tùy tình trạng sức khỏe.
• Ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ: Rau xanh, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt có thể được đưa vào chế độ ăn phù hợp nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết và sức khỏe tổng thể.
• Hạn chế đường bổ sung và thực phẩm chế biến nhiều: Nên hạn chế bánh kẹo, đồ uống có đường và các thực phẩm chứa nhiều carbohydrate tinh chế để hỗ trợ kiểm soát đường huyết.
• Điều chỉnh chế độ ăn theo bệnh đồng mắc: Người có bệnh thận, tim mạch hoặc các bệnh lý khác cần được cá thể hóa chế độ dinh dưỡng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, thay vì tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng.

Phương pháp phòng ngừa bàn chân đái tháo đường hiệu quả

Phòng ngừa bàn chân đái tháo đường không chỉ dựa vào chăm sóc bàn chân tại nhà mà còn cần phát hiện sớm bệnh lý thần kinh, thiếu máu chi và các bất thường có khả năng dẫn đến loét. Tùy mức độ nguy cơ, người bệnh có thể được áp dụng các biện pháp phòng ngừa và theo dõi phù hợp:

• Sàng lọc nguy cơ bàn chân định kỳ: Người mắc đái tháo đường cần được đánh giá nguy cơ tổn thương bàn chân để phát hiện sớm những trường hợp có khả năng hình thành vết loét và xác định mức độ theo dõi phù hợp.
• Đánh giá bệnh lý thần kinh ngoại biên: Kiểm tra cảm giác bảo vệ bằng các phương pháp chuyên môn giúp phát hiện tình trạng giảm hoặc mất cảm giác, kể cả khi người bệnh chưa nhận thấy triệu chứng rõ ràng.
• Đánh giá tuần hoàn chi dưới: Kiểm tra mạch ngoại vi và thực hiện các thăm dò mạch máu khi cần thiết giúp phát hiện bệnh động mạch ngoại biên (PAD), từ đó có kế hoạch theo dõi hoặc điều trị trước khi thiếu máu chi gây ra những tổn thương nghiêm trọng.
• Phân tầng nguy cơ loét bàn chân: Dựa trên bệnh lý thần kinh, PAD, biến dạng bàn chân và tiền sử loét hoặc cắt cụt chi, bác sĩ có thể phân nhóm nguy cơ để xác định tần suất kiểm tra và chiến lược phòng ngừa phù hợp cho từng người bệnh.
• Xử lý các dấu hiệu tiền loét: Những bất thường như chai chân nhiều, phồng rộp, xuất huyết dưới lớp chai, nứt da hoặc các vùng chịu áp lực cao cần được đánh giá và xử lý phù hợp trước khi tiến triển thành vết loét thực sự.
• Điều chỉnh các điểm chịu áp lực bất thường: Ở người có biến dạng bàn chân hoặc vùng chịu lực quá mức, bác sĩ có thể cân nhắc các biện pháp giảm áp, dụng cụ chỉnh hình hoặc những can thiệp chuyên khoa phù hợp nhằm hạn chế hình thành loét.
• Theo dõi chặt chẽ sau khi vết loét đã lành: Người từng bị loét bàn chân vẫn có nguy cơ tái phát. Vì vậy, sau khi vết thương đóng hoàn toàn, người bệnh vẫn cần được quản lý như nhóm nguy cơ cao thay vì ngừng theo dõi.
• Quản lý phối hợp nhiều chuyên khoa ở người nguy cơ cao: Những trường hợp có PAD, biến dạng bàn chân, tiền sử loét hoặc cắt cụt chi có thể cần sự phối hợp giữa chuyên khoa đái tháo đường, mạch máu, ngoại khoa, chăm sóc vết thương và các chuyên ngành liên quan để phòng ngừa tổn thương mới.