5 nhóm thực phẩm dễ gây ngộ độc: Nhận diện sớm để phòng tránh hiệu quả

Ngộ độc thực phẩm vẫn là một trong những vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại tại Việt Nam. Phần lớn các ca ngộ độc có liên quan trực tiếp đến thói quen ăn uống hằng ngày và việc lựa chọn, chế biến thực phẩm chưa đúng cách. 

Những nhóm thực phẩm dễ gây ngộ độc cần đặc biệt lưu ý

Thực phẩm dễ gây ngộ độc là các loại thực phẩm có khả năng cao bị nhiễm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc chứa độc tố tự nhiên. Nguy cơ này thường tăng lên khi thực phẩm không được bảo quản đúng nhiệt độ, chế biến không đảm bảo vệ sinh hoặc sử dụng khi đã hư hỏng. Theo các báo cáo y tế, các vi khuẩn phổ biến như Salmonella, E.coli, Vibrio và Campylobacter thường là thủ phạm chính. Dưới đây là những nhóm thực phẩm thường được ghi nhận trong các vụ ngộ độc thực phẩm, bạn đọc có thể tham khảo:

Thực phẩm sống và tái

Các món ăn sống hoặc chưa được nấu chín hoàn toàn luôn nằm trong danh sách thực phẩm có khả năng gây ngộ độc hàng đầu do có thể chứa vi khuẩn và ký sinh trùng tồn tại sẵn trong thịt hoặc máu động vật. Khi ăn vào, các tác nhân gây bệnh dễ xâm nhập trực tiếp vào đường tiêu hóa và gây rối loạn sức khỏe nghiêm trọng.

Những ví dụ điển hình bao gồm:

• Tiết canh từ gia cầm hoặc heo dễ nhiễm Salmonella và Streptococcus suis.
• Thịt bò tái, nem chua, nem chạo có thể chứa E.coli và ký sinh trùng sán.
• Trứng gà sống hoặc lòng đỏ còn lỏng có nguy cơ cao nhiễm Salmonella.

Việc ăn sống hoặc tái không chỉ phổ biến trong văn hóa ẩm thực mà còn là nguyên nhân gây nhiều vụ ngộ độc tập thể.

Hải sản tươi sống và hải sản bảo quản không đúng cách

Hải sản là nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng nhưng cũng rất dễ bị phân hủy và gây ngộ độc nếu không được xử lý đúng cách. Nếu không được bảo quản lạnh đúng (dưới 4°C), vi khuẩn sẽ phát triển nhanh chóng chỉ trong vài giờ. Ngoài ra, một số loại hải sản có thể tích tụ độc tố tự nhiên nếu khai thác từ vùng nước ô nhiễm hoặc không rõ nguồn gốc.

Các loại thường gặp nguy cơ cao:

• Hàu sống, sò huyết sống, gỏi cá dễ nhiễm Vibrio parahaemolyticus gây tiêu chảy cấp.
• Cá nóc chứa tetrodotoxin cực độc, không bị phá hủy bởi nấu nướng thông thường.
• Tôm, mực, cá biển để lâu không đông lạnh sinh histamin gây dị ứng nặng, ngộ độc scombroid.

Hải sản chết trước khi chế biến hoặc có mùi tanh bất thường là dấu hiệu cần loại bỏ ngay.

Thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn đường phố

Thức ăn đường phố và thực phẩm chế biến sẵn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cao nếu không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Việc chế biến trong điều kiện môi trường ô nhiễm, sử dụng nguyên liệu kém chất lượng hoặc bảo quản thức ăn ở nhiệt độ không phù hợp đều làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn. Đây cũng là nhóm thực phẩm dễ gây ra ngộ độc tập thể nhất.

Các ví dụ phổ biến bao gồm:

• Pate, xúc xích, chả lụa để ngoài nhiệt độ phòng lâu dễ nhiễm Clostridium perfringens.
• Đồ hộp bị phồng rộp, rỉ sét thường ẩn chứa nguy cơ ngộ độc botulinum cực kỳ nguy hiểm.
• Thức ăn đường phố như bánh mì, phở, bún chả nếu dụng cụ không sạch hoặc thức ăn thừa được hâm lại nhiều lần.

Rau củ quả không được làm sạch đúng cách

Rau củ quả có thể nhiễm vi khuẩn từ đất, nước tưới hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật. Nếu không được rửa sạch, ngâm và sơ chế đúng cách, các chất này có thể gây rối loạn tiêu hóa và ngộ độc, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người có hệ miễn dịch yếu.

Những nguy cơ thường gặp bao gồm:

• Rau sống ăn kèm (xà lách, rau thơm, giá đỗ) dễ nhiễm E.coli từ phân động vật.
• Khoai tây mọc mầm chứa solanine độc hại.
• Măng tươi chưa luộc bỏ nước nhiều lần chứa acid cyanhydric có thể sinh ra chất độc.

Nấm lạ, nấm rừng không rõ nguồn gốc

Nhiều loại nấm tự nhiên có hình dạng rất giống nấm ăn nhưng chứa độc tố nguy hiểm không bị phá hủy bởi nấu nướng. Việc tự ý hái và sử dụng nấm rừng khi không có kiến thức phân biệt là nguyên nhân dẫn đến nhiều ca ngộ độc nghiêm trọng, thậm chí tử vong. Đây là một trong những thực phẩm có thể gây ngộ độc nguy hiểm nhất do độc tố tấn công gan, thận nhanh chóng.

Các loại nấm độc phổ biến bao gồm nấm độc trắng, nấm mũ khía nâu, nấm tán trắng… chỉ cần một lượng nhỏ cũng có thể gây tử vong.

Dấu hiệu ngộ độc thực phẩm cần nhận biết sớm

Ngộ độc thực phẩm có thể xuất hiện sớm chỉ sau vài giờ hoặc muộn hơn sau 1 - 2 ngày, tùy thuộc vào loại vi khuẩn hoặc độc tố. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu giúp xử trí kịp thời, tránh biến chứng nặng.

Dấu hiệu ở mức độ nhẹ đến trung bình

Hầu hết các trường hợp ngộ độc sẽ có những biểu hiện tiêu hóa điển hình sau:

• Đau bụng quặn từng cơn, chướng bụng.
• Buồn nôn, nôn ói liên tục.
• Tiêu chảy nhiều lần, phân lỏng hoặc có nhầy.
• Sốt nhẹ, mệt mỏi, chóng mặt, đau đầu.

Những triệu chứng này thường tự khỏi sau 1 - 3 ngày nếu bù nước và điện giải đầy đủ.

Dấu hiệu nặng cần cấp cứu ngay lập tức

Một số trường hợp có thể tiến triển nhanh và nguy hiểm đến tính mạng nếu không can thiệp kịp thời:

• Tiêu chảy nặng kèm máu, mất nước nghiêm trọng (môi khô, mắt trũng, tiểu ít).
• Sốt cao trên 39°C kéo dài.
• Rối loạn ý thức, lơ mơ, co giật.
• Khó thở, tím tái, huyết áp tụt (đặc biệt với ngộ độc botulinum hoặc cá nóc).

Theo khuyến cáo của Bộ Y tế Việt Nam, khi nghi ngờ ngộ độc thực phẩm, đặc biệt ở trẻ em, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền, cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế, không nên tự điều trị tại nhà. Việc gây nôn hoặc uống thuốc cầm tiêu chảy không đúng có thể làm tình trạng nặng thêm.

Cách phòng tránh ngộ độc từ các thực phẩm nguy cơ cao

Để giảm tối đa nguy cơ từ thực phẩm gây ngộ độc, bạn cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn thực phẩm trong mọi khâu từ lựa chọn đến sử dụng. Cụ thể:

Lựa chọn thực phẩm an toàn

Việc chọn nguồn gốc thực phẩm đáng tin cậy là bước đầu tiên quan trọng:

• Ưu tiên mua thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, tem nhãn đầy đủ, còn hạn sử dụng.
• Kiểm tra kỹ tình trạng: Hải sản phải còn sống, thịt phải tươi hồng, không có mùi lạ.
• Tránh mua thức ăn đường phố không che chắn, dụng cụ bẩn hoặc nguyên liệu để lộ thiên lâu.

Chế biến và bảo quản đúng cách

Thực hành đúng các bước vệ sinh và chế biến sẽ giúp loại bỏ phần lớn nguy cơ:

• Tuân thủ nguyên tắc “ăn chín, uống sôi”: Nấu thịt, cá đến nhiệt độ ít nhất 74°C bên trong.
• Rửa rau củ dưới vòi nước chảy mạnh, ngâm nước muối loãng hoặc dung dịch rửa chuyên dụng.
• Bảo quản thực phẩm sống và chín riêng biệt, để tủ lạnh kịp thời (thực phẩm nấu chín không để quá 2 giờ ở nhiệt độ phòng).
• Hâm nóng thức ăn thừa kỹ trước khi dùng, không hâm đi hâm lại nhiều lần.

Các biện pháp khác

Ngoài ra, một số thói quen hàng ngày dưới đây cũng góp phần quan trọng vào việc phòng ngừa ngộ độc thực phẩm:

• Rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi chế biến và ăn uống.
• Tuyệt đối không sử dụng nấm lạ, cá nóc tự chế biến tại nhà.
• Với gia đình có trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, nên ưu tiên thực phẩm nấu chín hoàn toàn, hạn chế rau sống và hải sản tươi.

Thực phẩm dễ gây ngộ độc thường xuất phát từ chính những món ăn quen thuộc trong đời sống hằng ngày. Việc nhận diện đúng các nhóm thực phẩm nguy cơ cao và tuân thủ nguyên tắc an toàn thực phẩm là chìa khóa quan trọng giúp phòng tránh ngộ độc, bảo vệ sức khỏe cho cá nhân và cộng đồng. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, cần nhanh chóng tìm đến cơ sở y tế để được tư vấn và xử trí kịp thời. Chủ động phòng ngừa hôm nay sẽ giúp gia đình bạn tránh được những rủi ro không đáng có từ chính bữa ăn hàng ngày.