Xơ hóa cơ ức đòn chũm: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Xơ hóa cơ ức đòn chũm nếu không được phát hiện, điều trị sớm có thể ảnh hưởng đến vận động cổ, tư thế đầu và sự phát triển cân đối của khuôn mặt. Vậy xơ hóa cơ ức đòn chũm có nguy hiểm không, nguyên nhân do đâu và điều trị như thế nào? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp những thông tin cần thiết giúp cha mẹ nhận biết và xử trí đúng cách.

Xơ hóa cơ ức đòn chũm là gì và có ảnh hưởng gì?

Tình trạng xơ hóa cơ ức đòn chũm là sự biến đổi bất thường của mô cơ lành thành các dải xơ cứng, làm ngắn dải cơ ức đòn chũm ở một bên cổ. Khi dải cơ bị co rút xơ hóa, nó kéo đầu của trẻ nghiêng về phía bên tổn thương trong khi cằm bị xoay về hướng ngược lại, gây ra hiện tượng vẹo cổ bẩm sinh.

Về mặt diễn tiến y khoa, xơ hóa cơ ức đòn chũm là tổn thương lành tính nếu được phát hiện trong giai đoạn vàng trước 3 tháng tuổi. Tuy nhiên, nếu bỏ qua việc tập vật lý trị liệu sớm, tình trạng co rút cơ kéo dài sẽ cản trở sự phát triển cân đối của xương sọ mặt, khiến khuôn mặt trẻ bị bẹt lệch một bên, mắt bị xệ, xương chũm lồi và nguy cơ phát triển thành vẹo cột sống cổ thứ phát khi trưởng thành.

Nguyên nhân xơ hóa cơ ức đòn chũm

Cho đến nay, cơ chế sinh bệnh chính xác của hiện tượng xơ hóa cơ ức đòn chũm vẫn chưa được khẳng định hoàn toàn. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã ghi nhận các yếu tố/cơ chế liên quan có mối liên quan chặt chẽ nhất:

• Tư thế bất thường của thai nhi trong tử cung: Tư thế nghiêng một bên kéo dài của thai nhi trong không gian tử cung chật hẹp (như trường hợp thai ngôi mông, thai to, thiếu ối hoặc dây rốn quấn cổ) làm gập, duỗi bất thường. Tình trạng này chèn ép trực tiếp mạch máu nuôi cơ ức đòn chũm, gây thiếu máu cục bộ dẫn đến thoái hóa và xơ hóa sợi cơ.
• Chấn thương trong quá trình sinh nở: Sự can thiệp thủ thuật trong các ca sinh khó (dùng kẹp forceps, giác hút hoặc kéo thai ngôi ngược) có thể gây tổn thương vi thể các sợi cơ ức đòn chũm. Sự đứt vỡ mạch máu nhỏ tạo thành khối máu tụ trong thân cơ, sau đó tổ chức máu tụ này bị xơ hóa, hình thành khối u xơ cứng.
• Yếu tố di truyền và bất thường trong quá trình phát triển phôi: Sự rối loạn phân chia và phát triển của các tế bào trung mô tạo cơ trong thời kỳ phôi thai.

Triệu chứng nhận biết sớm xơ hóa cơ ức đòn chũm ở trẻ sơ sinh

Phụ huynh có thể dễ dàng nhận biết dấu hiệu xơ hóa cơ ức đòn chũm ở trẻ sơ sinh thông qua việc quan sát tư thế nằm và cử động vùng cổ của bé từ 1 đến 4 tuần sau sinh:

• Tư thế đầu nghiêng cố định: Đầu của trẻ luôn nghiêng về một bên vai (bên cơ bị xơ hóa), trong khi cằm của trẻ lại quay sang phía vai đối diện.
• Sờ thấy khối u xơ ở cổ: Xuất hiện một khối u chắc cứng, hình quả trám hoặc hình hạt đậu nằm dọc theo dải cơ ức đòn chũm (thường ở 1/3 dưới cơ). Khối u này không nóng, không đỏ, không gây đau khi ấn nhẹ và di động theo nhịp co cơ.
• Hạn chế biên độ quay đầu: Trẻ gặp khó khăn hoặc quấy khóc khi cha mẹ cố gắng xoay đầu bé sang bên đối diện. Khi cho bú, trẻ thường chỉ thích bú một bên bầu vú mẹ do không quay đầu sang bên kia được.
• Các dấu hiệu lệch mặt thứ phát: Khuôn mặt trẻ bắt đầu mất cân xứng, má bên bị xơ hóa nhỏ hơn, mắt bên tổn thương nằm thấp hơn và vệt chẩm sau đầu bị bẹt phẳng.

Khi phụ huynh phát hiện trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ cần cho trẻ đi khám chuyên khoa để được thăm khám và điều trị sớm. 

Phác đồ điều trị xơ hóa cơ ức đòn chũm

Phương pháp điều trị xơ hóa cơ ức đòn chũm được cân nhắc dựa trên độ tuổi của trẻ và mức độ co rút của dải xơ:

Phục hồi chức năng và Tập vật lý trị liệu

Hơn 90% trẻ bị xơ hóa cơ ức đòn chũm có thể hồi phục hoàn toàn mà không cần phẫu thuật nếu được tập vật lý trị liệu sớm trong giai đoạn từ 0 đến 12 tháng tuổi:

• Liệu pháp chườm nóng và massage mềm cơ: Kỹ thuật viên dùng gạc ấm chườm lên vùng u xơ 10 phút, sau đó dùng ngón tay xoa miết nhẹ nhàng theo hình tròn trên khối u xơ để làm mềm dải cơ bị co thắt.
• Kỹ thuật kéo giãn cơ ức đòn chũm thụ động: Kỹ thuật viên hoặc cha mẹ nhẹ nhàng đưa đầu trẻ nghiêng sang bên lành (bên không có u) và xoay cằm trẻ về bên tổn thương để kéo dài dải cơ bị xơ hóa. Mỗi động tác giữ 15 - 20 giây, lặp lại 10 - 15 lần mỗi buổi tập.

Phẫu thuật cắt dải xơ hoặc kéo dài cơ ức đòn chũm

Phẫu thuật được chỉ định khi trẻ đã trên 1 tuổi mà điều trị vật lý trị liệu bảo tồn không mang lại kết quả, khối u xơ gây vẹo cổ nặng hoặc hạn chế quay cổ trên 30 độ. Bác sĩ phẫu thuật sẽ cắt đứt dải xơ bám ở đầu ức và đầu đòn để giải phóng sự co rút, sau đó cho trẻ đeo đai cổ cố định và tiếp tục tập phục hồi chức năng sau mổ.

Chăm sóc và tập phục hồi xơ hóa cơ ức đòn chũm tại nhà

Bên cạnh các buổi tập tại bệnh viện, sự kiên trì hướng dẫn và chăm sóc của cha mẹ tại nhà đóng vai trò quyết định đến thành công điều trị xơ hóa cơ ức đòn chũm:

• Điều chỉnh tư thế cho trẻ bú: Khi cho trẻ bú mẹ hoặc bú bình, người mẹ nên chủ động đổi bên để kích thích trẻ bắt buộc phải xoay đầu sang bên bị tổn thương.
• Tạo kích thích ánh sáng và đồ chơi: Đặt nôi của trẻ sao cho hướng ánh sáng, ti vi hoặc vị trí treo đồ chơi phát nhạc nằm ở phía bên trẻ khó quay đầu sang, buộc trẻ phải tự tập xoay cổ để quan sát.
• Tư thế nằm sấp khi thức: Đặt trẻ nằm sấp trên thảm đệm mềm khi trẻ tỉnh táo. Tư thế này kích thích trẻ ngẩng đầu và xoay cổ sang hai bên, giúp tăng cường sức mạnh cơ cổ và hạn chế bẹt đầu.

• Kiên trì tập bài tập kéo giãn nhẹ nhàng: Thực hiện bài tập kéo giãn cổ 3 - 4 lần mỗi ngày theo đúng kỹ thuật mà bác sĩ phục hồi chức năng đã hướng dẫn, tránh dùng lực quá mạnh làm rách sợi cơ gây tổn thương thêm.

  

Xơ hóa cơ ức đòn chũm cần được phát hiện và điều trị sớm để hạn chế tình trạng co rút cơ, hạn chế vận động cổ và các biến dạng thứ phát. Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám khi nhận thấy trẻ thường xuyên nghiêng đầu, khó xoay cổ hoặc xuất hiện khối bất thường ở vùng cơ ức đòn chũm. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ bệnh và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, giúp trẻ phục hồi vận động và phát triển tốt hơn.