Tự kỷ thoái lui là gì? Dấu hiệu cha mẹ cần lưu ý

Trong quá trình phát triển, một số trẻ có thể đang nói, giao tiếp hoặc tương tác bình thường nhưng sau đó lại dần mất đi những khả năng này. Sự thay đổi thường diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định và có thể khiến gia đình lo lắng. Tuy nhiên, nếu được quan sát sớm, các dấu hiệu này có thể được nhận diện rõ hơn.

Tự kỷ thoái lui là gì? 

Tự kỷ thoái lui là tình trạng trẻ mất đi các kỹ năng đã phát triển trước đó, thường xảy ra trong khoảng từ 18 đến 24 tháng tuổi. Điểm đặc trưng quan trọng nhất của tình trạng này là trẻ không phải sinh ra đã có dấu hiệu rõ ràng, mà ban đầu phát triển bình thường, sau đó mới bắt đầu mất dần những gì đã đạt được.

Các kỹ năng bị mất có thể bao gồm ngôn ngữ khi trẻ không còn nói hoặc nói ít đi so với trước, khả năng giao tiếp xã hội khi trẻ ít nhìn vào mắt người khác và không phản hồi khi được gọi tên, cùng với các thay đổi hành vi như trở nên lặp lại và thu mình lại.

Tự kỷ thoái lui và tự kỷ điển hình có những điểm khác biệt quan trọng mà cha mẹ cần nắm rõ. Trẻ tự kỷ điển hình thường có dấu hiệu từ rất sớm, trước 12 tháng tuổi và chậm phát triển ngay từ đầu. Trong khi đó, trẻ tự kỷ thoái lui có giai đoạn phát triển bình thường trong năm đầu đời, sau đó mới bắt đầu mất các kỹ năng đã có, thường sau từ 1 đến 2 năm phát triển bình thường. Sự khác biệt này đôi khi khiến cha mẹ chủ quan hoặc khó nhận ra bất thường cho đến khi sự thoái lui trở nên rõ rệt hơn.

Việc nhận biết và can thiệp sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vì giai đoạn vàng để can thiệp thường là trước 3 tuổi khi não bộ còn trong quá trình phát triển linh hoạt nhất. Can thiệp đúng thời điểm giúp tăng khả năng phục hồi kỹ năng và cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp cũng như hành vi của trẻ về lâu dài.

Dấu hiệu tự kỷ thoái lui ở trẻ nhỏ cha mẹ cần lưu ý

Nhận biết các dấu hiệu tự kỷ thoái lui đòi hỏi cha mẹ phải quan sát kỹ những thay đổi trong hành vi và khả năng của trẻ theo thời gian. Dưới đây là những nhóm dấu hiệu phổ biến nhất cần chú ý.

Dấu hiệu mất kỹ năng ngôn ngữ

Đây thường là dấu hiệu đầu tiên và rõ ràng nhất khiến cha mẹ lo lắng. Trẻ từng nói được từ đơn nhưng dần ngừng nói, chậm nói hoặc nói ít đi một cách rõ rệt. Trẻ không còn bập bẹ hay phát âm như trước và đặc biệt không còn gọi ba hay mẹ như đã từng làm trong giai đoạn phát triển bình thường. Sự thay đổi này diễn ra từ từ nhưng theo chiều hướng ngày càng rõ ràng hơn theo tuần hoặc tháng.

Dấu hiệu giảm tương tác xã hội

Bên cạnh ngôn ngữ, trẻ mắc tự kỷ thoái lui cũng thường có những thay đổi rõ rệt trong cách tương tác với người xung quanh. Trẻ không còn phản ứng khi được gọi tên dù thính giác hoàn toàn bình thường, bắt đầu tránh giao tiếp bằng mắt với cha mẹ và người thân, đồng thời ít hoặc không còn hứng thú chơi cùng người khác như trước.

Thay đổi hành vi rõ rệt

Trẻ có thể bắt đầu lặp lại các hành động như xoay đồ vật liên tục, vỗ tay hoặc lắc người mà trước đây không có. Trẻ trở nên nhạy cảm hơn với âm thanh và ánh sáng, có thể phản ứng mạnh với những kích thích mà trước đây không gây ra vấn đề. Xu hướng thích chơi một mình và ít quan tâm đến những gì diễn ra xung quanh cũng ngày càng rõ ràng hơn.

Dấu hiệu về cảm xúc và nhận thức

Trẻ ít biểu lộ cảm xúc hơn so với trước đây và không còn chia sẻ niềm vui với người thân như chỉ tay về phía đồ vật mà trẻ thích. Những thay đổi này phản ánh sự suy giảm trong khả năng kết nối cảm xúc với người xung quanh, một đặc điểm quan trọng trong nhận diện tự kỷ thoái lui.

Nếu cha mẹ nhận thấy trẻ mất đi các kỹ năng trong vòng vài tuần hoặc vài tháng, cần đưa trẻ đi đánh giá chuyên môn sớm thay vì chờ đợi thêm.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của tự kỷ thoái lui

Hiện nay, khoa học vẫn chưa xác định được chính xác nguyên nhân gây ra tự kỷ thoái lui. Tuy nhiên, một số yếu tố được ghi nhận là có liên quan, bao gồm yếu tố di truyền, bất thường trong quá trình phát triển não bộ và rối loạn trong kết nối thần kinh trong giai đoạn đầu đời.

Có một số hiểu lầm phổ biến mà cha mẹ cần tránh khi tìm hiểu về nguyên nhân của tình trạng này. Tự kỷ thoái lui không phải do cách nuôi dạy của cha mẹ gây ra, không phải vì trẻ lười nói hay không chịu cố gắng và không có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào cho thấy vaccine liên quan đến tự kỷ. Những quan niệm sai lầm này nếu không được đính chính có thể khiến cha mẹ tự trách bản thân hoặc đưa ra các quyết định không có cơ sở khoa học.

Một số yếu tố nguy cơ được ghi nhận bao gồm:

• Trẻ có anh chị em ruột trong gia đình đã được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ thường có xác suất gặp phải tình trạng tương tự cao hơn so với bình thường.
• Những trẻ sinh non hoặc có cân nặng khi sinh thấp (nhẹ cân) cũng nằm trong nhóm đối tượng cần được quan tâm đặc biệt về quá trình hoàn thiện hệ thần kinh.
• Các biến chứng xảy ra trong suốt thai kỳ hoặc những sự cố không mong muốn trong quá trình sinh nở cũng được xem là những tác nhân có thể gây ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.
• Sự xuất hiện của các yếu tố này không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn sẽ mắc tự kỷ thoái lui, nhưng đây là những tín hiệu nhắc nhở cha mẹ cần theo dõi sát sao hơn trong những năm đầu đời.

Cách hỗ trợ và can thiệp cho trẻ tự kỷ thoái lui

Việc can thiệp sớm ngay khi nhận diện dấu hiệu tự kỷ thoái lui là yếu tố quyết định đến khả năng phục hồi của trẻ. Các phương pháp chuyên sâu như trị liệu ngôn ngữ, trị liệu hoạt động và phương pháp ABA giúp trẻ khôi phục giao tiếp, cải thiện xử lý cảm giác và hình thành hành vi tích cực trong sinh hoạt hằng ngày.

Gia đình đóng vai trò trung tâm thông qua việc kiên trì tương tác bằng cách gọi tên trẻ, sử dụng câu nói ngắn gọn và dành thời gian chơi cùng con mỗi ngày. Những lời khen ngợi kịp thời cho mỗi phản hồi nhỏ nhất sẽ là động lực lớn giúp trẻ tự tin kết nối lại với thế giới xung quanh.

Sự đồng hành từ đội ngũ chuyên gia gồm bác sĩ nhi khoa và nhà trị liệu là cần thiết để xây dựng lộ trình can thiệp riêng biệt. Thay vì đặt kỳ vọng quá cao, cha mẹ nên tập trung vào các mục tiêu thực tế như giúp trẻ tăng tính tự lập và giảm thiểu các hành vi gây khó khăn theo từng giai đoạn tiến triển.

Nhìn chung, việc tìm hiểu tự kỷ thoái lui là gì giúp phụ huynh nhận biết sớm những thay đổi bất thường trong quá trình phát triển của trẻ. Điều này tạo điều kiện để can thiệp phù hợp và hỗ trợ trẻ tốt hơn trong giai đoạn quan trọng. Khi có nghi ngờ, việc tham khảo ý kiến chuyên gia là bước cần thiết để đánh giá chính xác tình trạng của trẻ.