Tìm hiểu về cơ ức đòn chũm, giải phẩu, chức năng và bệnh lý

Khi cơ ức đòn chũm bị tổn thương, căng cứng hoặc xơ hóa, người bệnh sẽ đối mặt với các cơn đau vai gáy, đau đầu dai dẳng hoặc biến chứng vẹo cổ nghiêm trọng. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn tìm hiểu chi tiết cấu tạo giải phẫu, chức năng, các bệnh lý thường gặp và các giải pháp chăm sóc, bảo vệ cơ ức đòn chũm.

Cơ ức đòn chũm là gì?

Cơ ức đòn chũm là một cơ nông lớn nổi rõ ở hai bên vùng trước ngoài của cổ. Đây là cơ dài, có dạng dải, chạy chéo từ vùng xương chẩm sau tai xuống điểm bám ở xương ức và xương đòn.

Do bám nối giữa các mốc xương của sọ và đai vai/lồng ngực, cơ ức đòn chũm hoạt động như một "bộ trợ lực" chính cho các vận động của đốt sống cổ. Ngoài ra, cơ ức đòn chũm còn là mốc giải phẫu quan trọng giúp các bác sĩ xác định các tam giác cổ, các đường đi của động mạch cảnh và tĩnh mạch cảnh trong thăm khám y khoa.

Giải phẫu cơ ức đòn chũm

Khối cơ ức đòn chũm được cấu tạo gồm hai đầu nguyên ủy riêng biệt ở phía dưới và hợp lại thành một thân cơ duy nhất bám vào phía trên:

• Đầu ức: Xuất phát từ mặt trước cán xương ức, có dạng gân tròn chắc khỏe.
• Đầu đòn: Xuất phát từ 1/3 trong của mặt trên xương đòn, có dạng sợi cơ dẹt rộng.
• Bám tận: Hai đầu cơ chạy chếch lên trên và ra sau, hợp nhất lại để bám vào mặt ngoài mỏm chũm của xương thái dương và đường gáy trên của xương chẩm.
• Dây thần kinh chi phối: Cơ ức đòn chũm được vận động chính bởi dây thần kinh phụ (dây thần kinh sọ số XI) cùng các nhánh thần kinh cảm giác từ rễ cổ C2-C3.

Nhóm cơ ức đòn chũm đảm nhận nhiều cử động sinh cơ học quan trọng giúp đầu và cổ vận động linh hoạt theo nhiều hướng:

• Xoay đầu sang bên đối diện: Khi cơ ức đòn chũm một bên co, nó sẽ kéo mỏm chũm ra trước và xuống dưới, làm xoay mặt sang phía bên kia.
• Nghiêng cổ sang cùng bên: Cơ ức đòn chũm tham gia kéo đầu nghiêng về phía vai cùng bên.
• Gập cổ: Khi cả hai bên cơ ức đòn chũm cùng co đồng thời (co đôi bên), chúng giúp kéo đầu cúi về phía trước (gập cổ). Khi đầu nâng cao, cơ hỗ trợ duỗi phần trên cột sống cổ.
• Hỗ trợ hô hấp: Khi cố định vùng đầu cổ, cơ ức đòn chũm giúp kéo nâng xương ức và xương đòn lên trên, hỗ trợ mở rộng lồng ngực trong các thì hít vào sâu.

Các bệnh lý thường gặp ở cơ ức đòn chũm

Cơ ức đòn chũm đóng vai trò quan trọng trong việc vận động và giữ vững vùng đầu - cổ. Do thường xuyên phải chịu tác động từ tư thế sinh hoạt, vận động lặp đi lặp lại hoặc chấn thương, cơ này có thể gặp nhiều vấn đề khác nhau. Một số bệnh lý thường gặp ở cơ ức đòn chũm bao gồm:

Đau cơ ức đòn chũm

Đau cơ ức đòn chũm thường biểu hiện bằng cảm giác đau nhức, căng tức hoặc co cứng dọc theo vùng cổ, đặc biệt là khi xoay hoặc nghiêng đầu. Nguyên nhân phổ biến là tư thế sinh hoạt và làm việc không đúng như cúi đầu sử dụng điện thoại trong thời gian dài, ngồi trước máy tính sai tư thế hoặc thường xuyên kẹp điện thoại giữa tai và vai. Tình trạng căng cơ kéo dài có thể hình thành các điểm đau khu trú, khiến người bệnh cảm thấy khó chịu và hạn chế vận động cổ.

Viêm cơ và nổi hạch vùng cơ ức đòn chũm

Vùng cổ dọc theo cơ ức đòn chũm có nhiều hạch bạch huyết nên khi cơ thể xuất hiện tình trạng nhiễm trùng, các hạch này có thể sưng đau. Nhiễm trùng đường hô hấp trên, viêm họng, viêm amidan hoặc viêm tai giữa là những nguyên nhân thường gặp. Người bệnh có thể nhận thấy một hoặc nhiều khối nhỏ nổi dọc theo bờ trước hoặc sau của cơ ức đòn chũm, kèm đau khi ấn hoặc khi cử động cổ. Cần phân biệt hạch viêm với các khối bất thường khác ở vùng cổ để có hướng xử trí phù hợp.

Xơ hóa cơ ức đòn chũm (vẹo cổ bẩm sinh)

Xơ hóa cơ ức đòn chũm là tình trạng mô cơ bị thay thế một phần bằng mô xơ, thường xuất hiện ở trẻ sơ sinh và có thể dẫn đến vẹo cổ bẩm sinh. Trẻ thường có xu hướng nghiêng đầu cố định về phía cơ bị tổn thương, trong khi cằm xoay sang phía đối diện. Một số trường hợp có thể sờ thấy một dải cơ hoặc khối chắc dọc theo cơ ức đòn chũm. Nếu được phát hiện sớm, trẻ có thể đáp ứng tốt với các phương pháp vật lý trị liệu và kéo giãn cơ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Chấn thương cơ ức đòn chũm

Cơ ức đòn chũm có thể bị tổn thương do va đập mạnh, tai nạn giao thông, chấn thương thể thao hoặc vận động cổ quá mức. Mức độ tổn thương có thể từ căng giãn, vi rách đến rách một phần hoặc hoàn toàn các sợi cơ. Đặc biệt, chấn thương do cơ chế giật cổ có thể gây đau và co cứng cơ vùng cổ kéo dài. Người bệnh thường cảm thấy đau khi xoay hoặc nghiêng đầu, kèm hạn chế tầm vận động cổ và có thể xuất hiện tình trạng sưng, bầm tím tại vùng tổn thương.

Đau đầu do căng cơ

Các điểm đau hình thành trong cơ ức đòn chũm có thể gây đau lan lên nhiều vị trí khác nhau trên đầu và mặt. Cơn đau có thể xuất hiện ở vùng đỉnh đầu, thái dương, quanh hốc mắt, trán hoặc phía sau hộp sọ. Một số trường hợp người bệnh còn có cảm giác đau sâu quanh mắt, chóng mặt hoặc khó chịu khi cử động đầu. Tình trạng này thường liên quan đến căng cơ kéo dài, tư thế cổ không phù hợp hoặc vận động quá mức.

Rối loạn thần kinh cơ

Một số rối loạn thần kinh cơ có thể ảnh hưởng đến hoạt động của cơ ức đòn chũm. Loạn trương lực cơ cổ có thể khiến các cơ vùng cổ co thắt không chủ ý, làm đầu bị xoay hoặc nghiêng theo tư thế bất thường. Ngoài ra, tổn thương dây thần kinh phụ (dây thần kinh sọ số XI) có thể làm suy giảm chức năng cơ ức đòn chũm, gây yếu cơ và khó khăn khi xoay đầu hoặc nghiêng đầu sang một bên.

Hội chứng đau cân cơ vùng cổ

Hội chứng đau cân cơ vùng cổ là tình trạng thường liên quan đến sự căng cơ kéo dài và xuất hiện các điểm kích hoạt gây đau. Người bệnh có thể cảm thấy đau âm ỉ hoặc căng tức vùng cổ, vai, đôi khi lan lên đầu và gây hạn chế khả năng xoay, nghiêng cổ. Tình trạng này có thể liên quan đến tư thế sai, làm việc kéo dài ở một tư thế hoặc kết hợp với các bệnh lý cột sống cổ như thoái hóa cột sống.

Cách bảo vệ cơ ức đòn chũm

Để duy trì sự dẻo dai và bảo vệ nhóm cơ ức đòn chũm khỏi các chấn thương căng cứng, mỗi người nên duy trì thói quen sau đây:

• Giữ tư thế chuẩn khi làm việc: Đặt màn hình máy tính ngang tầm mắt, không cúi đầu quá thấp hoặc kẹp điện thoại vào vai khi nghe.
• Thường xuyên thực hiện bài tập kéo giãn: Xoay nhẹ đầu sang hai bên, nghiêng cổ áp tai về phía vai và giữ 15 - 20 giây để thư giãn dải cơ ức đòn chũm.
• Chườm nóng và massage thư giãn: Dùng khăn ấm hoặc con lăn massage di nhẹ dọc bờ cơ ức đòn chũm giúp giải tỏa các điểm đau co thắt và ngừa chuột rút.
• Tập vật lý trị liệu sớm cho trẻ vẹo cổ: Đối với trẻ sơ sinh phát hiện xơ hóa cơ ức đòn chũm, cần đưa trẻ đi tập vật lý trị liệu phục hồi chức năng sớm trước 3 tháng tuổi để đạt hiệu quả tối ưu.

Cơ ức đòn chũm là một trong những nhóm cơ quan trọng, góp phần duy trì tư thế và thực hiện các động tác vận động vùng đầu - cổ. Việc duy trì tư thế đúng, hạn chế vận động quá sức và chủ động thăm khám khi xuất hiện đau, co cứng hoặc hạn chế vận động cổ có thể giúp phòng ngừa biến chứng và bảo vệ chức năng cơ.