Thói quen ăn uống làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ

Hãy hình dung về một người vốn chẳng bao giờ chạm đến một giọt rượu bia, luôn tự tin mình có lối sống lành mạnh vì không hút thuốc và chăm chỉ tập thể dục. Trong tâm thức của nhiều người, gan chỉ bị tổn thương khi ta "quá chén" hoặc nhiễm virus, nên họ mặc định rằng chỉ cần không uống rượu, lá gan sẽ luôn an toàn.

Thế nhưng, một kết quả siêu âm định kỳ có thể khiến niềm tin đó sụp đổ khi bác sĩ thông báo về tình trạng gan nhiễm mỡ. Sự mâu thuẫn nằm ở chỗ: Mỡ không chỉ đến từ cồn, mà còn âm thầm tích tụ từ chính những món ăn, thức uống quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày mà chúng ta vẫn cho là vô hại.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thái - thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, không uống rượu không đồng nghĩa với việc gan không bị nhiễm mỡ; thực tế, những rối loạn chuyển hóa do chế độ ăn uống không hợp lý đang trở thành nguyên nhân phổ biến khiến mỡ tích tụ trong gan.

Để bảo vệ sức khỏe, điều quan trọng là nhận diện đúng những thói quen ăn uống tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ.

Gan nhiễm mỡ xảy ra khi lipid tích tụ quá mức trong tế bào gan, với tiêu chuẩn mô học là tình trạng thoái hóa mỡ xuất hiện ở hơn 5% tế bào gan. Đây là một bệnh lý mạn tính phổ biến, có thể tiến triển từ nhiễm mỡ đơn thuần đến viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH), thậm chí dẫn đến xơ gan.

Những thói quen ăn uống tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ

Hiện nay, các thói quen ăn uống theo kiểu phương Tây đang được ghi nhận là yếu tố thúc đẩy nguy cơ này. Cụ thể, những hành vi ăn uống sau đây dễ làm tăng tích tụ mỡ trong gan:

• Tiêu thụ nhiều đường và tinh bột tinh chế: Việc lạm dụng đồ uống có đường, bánh kẹo, gạo trắng xát kỹ hoặc các loại thực phẩm chứa bột đường tinh chế làm tăng gánh nặng cho gan.
• Ưu tiên chất béo không lành mạnh: Thói quen ăn nhiều thực phẩm giàu chất béo bão hòa như mỡ động vật, bơ, dầu dừa hoặc dầu cọ làm tăng nguy cơ nhiễm mỡ gan nhiều hơn so với chất béo không bão hòa.
• Lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn và đồ ăn nhanh: Việc ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và thức ăn nhanh, nhất là các món giàu chất béo bão hòa và năng lượng, có liên quan đến việc tăng hàm lượng mỡ trong gan.
• Sử dụng rượu bia thường xuyên: Đây là nguyên nhân trực tiếp gây rối loạn chức năng gan, dẫn đến gan nhiễm mỡ do rượu.

Ngoài ra, tình trạng thừa cân, béo phì (đặc biệt là béo bụng) và đái tháo đường cũng là những yếu tố nguy cơ khiến bệnh trở nên nghiêm trọng hơn.

Vì sao thói quen ăn uống không lành mạnh làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ?

Để hiểu vì sao thực phẩm lại biến thành mỡ trong gan, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý đường và chất béo. Gan đóng vai trò là trung tâm điều phối chuyển hóa, nhưng khi bị quá tải, cơ chế này sẽ bị lỗi.

Đầu tiên là tác động từ fructose - loại đường có nhiều trong nước ngọt và thực phẩm chế biến sẵn. Khi tiêu thụ fructose quá mức, gan bị quá tải trong quá trình chuyển hóa, thúc đẩy quá trình tân tạo lipid (de novo lipogenesis), khiến mỡ tích tụ trực tiếp tại gan. Quá trình này không chỉ gây nhiễm mỡ mà còn có thể dẫn đến viêm gan.

Thứ hai là hiện tượng kháng insulin. Việc thường xuyên nạp đường đơn giản và tinh bột tinh chế khiến insulin trong máu tăng đột biến, lâu dần dẫn đến tình trạng kháng insulin. Khi cơ thể kháng insulin, khả năng điều tiết acid béo bị suy giảm, khiến mỡ dễ dàng tích tụ trong gan hơn. Một số chất như acid uric (thường tăng cao khi dùng nhiều nước ngọt) cũng tham gia vào cơ chế gây tích tụ mỡ gan và kháng insulin thông qua hệ thống viêm NLRP3.

Cuối cùng là sự khác biệt giữa các loại chất béo. Trong khi chất béo bão hòa thúc đẩy tích tụ mỡ gan, thì các chất béo không bão hòa đơn và đa (như omega-3) lại có xu hướng bảo vệ gan và giúp cải thiện chỉ số lipid.

Cách điều chỉnh chế độ ăn uống để phòng ngừa gan nhiễm mỡ

Thay đổi dinh dưỡng là chiến lược cốt lõi để ngăn ngừa và cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ. Mục tiêu không phải là kiêng khem cực đoan mà là lựa chọn thông minh hơn.

Một trong những chế độ ăn được khuyến nghị nhất cho người bị gan nhiễm mỡ là chế độ ăn Địa Trung Hải. Chế độ này tập trung vào:

• Tăng cường chất béo không bão hòa: Ưu tiên dầu ô liu, dầu canola, dầu ngô hoặc các loại hạt.
• Bổ sung chất xơ và vitamin: Ăn nhiều rau quả tươi, đặc biệt là rau quả đa màu sắc vì chúng giàu chất xơ, vitamin và khoáng chất; nên ưu tiên trái cây nguyên quả với khẩu phần phù hợp để hỗ trợ kiểm soát đường huyết.
• Lựa chọn tinh bột phức tạp: Thay thế gạo trắng, bánh mì trắng bằng ngũ cốc nguyên hạt, gạo lứt, khoai củ hoặc các loại đậu như đậu đen để ổn định đường huyết và hỗ trợ người kháng insulin.
• Hạn chế tối đa đường đơn giản: Cắt giảm nước ngọt, kẹo, bánh và các thực phẩm chứa đường tinh luyện.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thái, việc điều chỉnh chế độ ăn cần đi đôi với kiểm soát cân nặng và duy trì vận động; không nên tự ý áp dụng các chế độ kiêng khem khắt khe mà chưa có sự tư vấn chuyên môn, vì điều này có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng.

Đối với những người đã có dấu hiệu bệnh, cần lưu ý rằng giai đoạn đầu của gan nhiễm mỡ thường không có triệu chứng rõ rệt. Ở giai đoạn đầu, bệnh gan nhiễm mỡ thường không có dấu hiệu rõ rệt và có thể được phát hiện qua siêu âm hoặc các phương pháp chẩn đoán hình ảnh phù hợp; xét nghiệm máu giúp bác sĩ đánh giá men gan và nguy cơ xơ hóa. Khi xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, đau tức vùng gan hoặc các bất thường về men gan trên kết quả xét nghiệm, bạn cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa để đánh giá mức độ tổn thương và có phác đồ điều trị phù hợp.

Thay đổi thói quen ăn uống là chìa khóa để ngăn ngừa và cải thiện gan nhiễm mỡ. Tuy nhiên, hãy nhớ rằng việc thăm khám định kỳ là cần thiết để quản lý bệnh hiệu quả dưới sự giám sát của bác sĩ.

Bạn nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chế độ dinh dưỡng và thực hiện các xét nghiệm cần thiết nhằm đánh giá nguy cơ gan nhiễm mỡ.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.