Quả la hán có tác dụng gì? Ai nên dùng và dùng sao cho đúng?

Quả la hán là một dược liệu quen thuộc trong Đông y và ngày càng được sử dụng phổ biến trong đời sống hiện đại, đặc biệt dưới dạng nước uống thanh nhiệt và chất tạo ngọt tự nhiên. Tuy nhiên, không ít người vẫn băn khoăn về tác dụng thực sự của quả la hán, có nên dùng thường xuyên hay không và dùng thế nào để an toàn cho sức khỏe. 

Quả la hán có tác dụng gì?

Quả la hán (la hán quả) là một dược liệu - thực phẩm có giá trị cao, được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền phương Đông và ngày càng được quan tâm trong y học hiện đại. Các tác dụng của quả la hán chủ yếu đến từ thành phần hoạt chất sinh học đặc trưng, đặc biệt là nhóm mogroside cùng với vitamin, khoáng chất và chất xơ tự nhiên.

Mogroside - hoạt chất tạo ngọt tự nhiên, hỗ trợ kiểm soát đường huyết

Mogroside là nhóm glycoside triterpen có hàm lượng cao trong quả la hán, trong đó mogroside V là hoạt chất quan trọng nhất. Hợp chất này có độ ngọt cao hơn đường mía nhiều lần nhưng không làm tăng đường huyết, do không bị chuyển hóa theo cơ chế giống glucose.

Nhờ đặc điểm này, quả la hán thường được xem là chất tạo ngọt tự nhiên an toàn cho: Người mắc đái tháo đường, người có nguy cơ rối loạn đường huyết và người cần hạn chế tiêu thụ đường tinh luyện.

Ngoài ra, các nghiên cứu sinh học cho thấy mogroside còn có đặc tính chống oxy hóa và chống viêm, góp phần bảo vệ tế bào trước stress oxy hóa - một yếu tố liên quan đến lão hóa và nhiều bệnh mạn tính.

Vitamin C - tăng cường miễn dịch và bảo vệ tế bào

Quả la hán chứa vitamin C tự nhiên, một vi chất thiết yếu đối với hệ miễn dịch và quá trình bảo vệ cơ thể. Vitamin C tham gia vào: Tăng cường hoạt động của các tế bào miễn dịch, hỗ trợ cơ thể chống lại tác nhân gây nhiễm trùng và trung hòa các gốc tự do gây tổn thương tế bào.

Nhờ đó, việc sử dụng quả la hán ở mức độ hợp lý có thể giúp hỗ trợ sức đề kháng, đặc biệt trong những giai đoạn cơ thể suy nhược, dễ mắc các bệnh đường hô hấp trên.

Chất xơ và chất nhầy tự nhiên hỗ trợ tiêu hóa, giảm táo bón

Trong quả la hán có chứa chất xơ hòa tan và chất nhầy tự nhiên (như D-mannitol). Các thành phần này có vai trò: Làm mềm phân và hỗ trợ nhu động ruột, giúp cải thiện tình trạng táo bón (đặc biệt là táo bón do nhiệt) và góp phần duy trì hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh.

Tác dụng làm dịu cổ họng, giảm ho và long đờm

Một trong những tác dụng nổi bật và được sử dụng phổ biến nhất của quả la hán là hỗ trợ điều trị các triệu chứng đường hô hấp. Nhờ tính mát và vị ngọt tự nhiên, quả la hán có khả năng: Làm dịu niêm mạc họng bị kích ứng, giảm cảm giác khô rát, mất tiếng và hỗ trợ long đờm, giảm ho.

Khoáng chất vi lượng - hỗ trợ chức năng sinh lý cơ thể

Quả la hán chứa một số nguyên tố vi lượng như sắt (Fe), kẽm (Zn), mangan (Mn), selen (Se), i-ốt… dù hàm lượng không quá cao nhưng vẫn có ý nghĩa sinh học. Các khoáng chất này tham gia vào: Quá trình tạo máu; hoạt động của enzyme và hormone, bảo vệ tế bào trước tác nhân oxy hóa.

Sự hiện diện của các vi chất này góp phần hoàn thiện giá trị dinh dưỡng tổng thể của quả la hán khi sử dụng làm nước uống hoặc thực phẩm hỗ trợ.

Tác dụng thanh nhiệt, hỗ trợ cân bằng cơ thể theo Đông y

Theo y học cổ truyền, quả la hán có tính mát, vị ngọt, tác động chủ yếu vào phế và đại tràng. Nhờ đặc tính này, quả la hán thường được sử dụng để thanh nhiệt, giúp giải nhiệt cơ thể, làm mát phế và làm dịu các biểu hiện do “nhiệt” gây ra như khô rát cổ họng, khát nước kéo dài. Đồng thời, việc sử dụng quả la hán đúng cách còn góp phần hỗ trợ cải thiện tình trạng nóng trong, giúp cơ thể dần lấy lại sự cân bằng tự nhiên.

Hỗ trợ chống oxy hóa và làm chậm quá trình lão hóa

Các hợp chất sinh học trong quả la hán, đặc biệt là mogroside và vitamin C, có khả năng chống oxy hóa, giúp hạn chế tổn thương tế bào do các gốc tự do gây ra. Nhờ đó, quả la hán góp phần làm chậm quá trình lão hóa và hỗ trợ phòng ngừa một số bệnh lý mạn tính liên quan đến stress oxy hóa.

Những rủi ro nếu lạm dụng quả la hán

Uống nước quả la hán là thói quen khá phổ biến, đặc biệt trong những ngày nắng nóng hoặc khi cơ thể có biểu hiện nóng trong, khô họng, ho kéo dài. Tuy nhiên, việc uống nước quả la hán hằng ngày có thực sự tốt hay không còn phụ thuộc vào liều lượng, tần suất sử dụng và thể trạng từng người.

Dù là một loại dược liệu - thực phẩm tự nhiên, quả la hán không nên bị hiểu nhầm là “càng dùng nhiều càng tốt”. Việc lạm dụng có thể dẫn đến một số vấn đề sau:

• Rối loạn tiêu hóa: Sử dụng quá nhiều nước quả la hán trong ngày có thể gây đầy bụng, tiêu chảy hoặc khó chịu đường ruột, đặc biệt ở người có hệ tiêu hóa nhạy cảm.
• Không phù hợp với người có cơ địa hàn: Do có tính mát, việc dùng thường xuyên với liều cao có thể khiến người dễ lạnh bụng, mệt mỏi, giảm cảm giác thèm ăn.
• Nguy cơ tương tác với thuốc điều trị: Quả la hán có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của một số thuốc, đặc biệt là thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc hạ huyết áp, nếu sử dụng đồng thời mà không có tư vấn chuyên môn.
• Phản ứng không dung nạp hoặc dị ứng (hiếm gặp): Một số người có thể xuất hiện triệu chứng ngứa, nổi mẩn hoặc khó chịu sau khi sử dụng, cần ngừng dùng và theo dõi.

Vì vậy, không nên uống nước quả la hán thay cho nước uống hằng ngày, mà chỉ nên sử dụng như một thức uống hỗ trợ với liều lượng hợp lý.

Những ai nên và không nên sử dụng quả la hán?

Không phải ai cũng phù hợp để sử dụng quả la hán thường xuyên. Việc xác định đúng đối tượng giúp phát huy lợi ích và hạn chế rủi ro không mong muốn.

Đối tượng nên dùng

Quả la hán thường phù hợp với các nhóm đối tượng sau:

• Người thường xuyên bị viêm họng nhẹ, khàn tiếng, ho khan hoặc ho có đờm.
• Người bị nóng trong, táo bón do nhiệt.
• Người phải nói nhiều trong công việc như giáo viên, ca sĩ, MC.
• Người mắc đái tháo đường hoặc cần hạn chế tiêu thụ đường tinh luyện.
• Người muốn sử dụng thức uống thanh nhiệt, ít calo, hỗ trợ lối sống lành mạnh

Ở các đối tượng này, quả la hán có thể được sử dụng như một biện pháp hỗ trợ, không thay thế cho điều trị y tế khi có bệnh lý rõ ràng.

Đối tượng cần thận trọng

Một số nhóm đối tượng cần cân nhắc kỹ hoặc tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng quả la hán:

• Người có cơ địa hàn, thường xuyên bị tiêu chảy, lạnh bụng.
• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, do chưa có đủ dữ liệu an toàn khi sử dụng thường xuyên.
• Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 2 tuổi.
• Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính như đái tháo đường, tim mạch, huyết áp.
• Người từng có tiền sử dị ứng với thảo dược hoặc thực phẩm chức năng.

Cách sử dụng quả la hán đúng và an toàn

Quả la hán được sử dụng phổ biến dưới dạng nước uống hoặc làm chất tạo ngọt tự nhiên trong thực phẩm. Tuy nhiên, để phát huy lợi ích hỗ trợ sức khỏe và hạn chế các tác dụng không mong muốn, việc sử dụng quả la hán cần tuân thủ nguyên tắc về liều lượng, cách chế biến và đối tượng sử dụng.

Cách nấu nước quả la hán đơn giản tại nhà

Nước quả la hán là hình thức sử dụng phổ biến nhất, dễ thực hiện và phù hợp với nhiều đối tượng. Quy trình nấu cần đảm bảo vệ sinh và liều lượng hợp lý.

Chuẩn bị nguyên liệu:

• Quả la hán khô: 1 quả (hoặc 1/2 quả đối với người mới sử dụng).
• Nước sạch: Khoảng 1 - 1,5 lít.

Cách thực hiện:

• Rửa sạch quả la hán dưới vòi nước để loại bỏ bụi bẩn bám bên ngoài vỏ.
• Đập nhẹ quả cho vỡ hoặc bẻ thành các mảnh nhỏ để hoạt chất dễ hòa tan vào nước.
• Cho quả la hán vào nồi, thêm nước và đun sôi.
• Khi nước bắt đầu sôi, giảm nhỏ lửa và đun thêm khoảng 10 - 15 phút cho đến khi nước chuyển sang màu vàng nâu nhạt và có vị ngọt tự nhiên.
• Lọc bỏ bã, để nguội bớt và sử dụng trong ngày.

Một số lưu ý quan trọng khi dùng

Mặc dù quả la hán được đánh giá là an toàn khi dùng đúng cách, người sử dụng vẫn cần lưu ý các điểm sau để đảm bảo hiệu quả và tránh rủi ro:

• Không sử dụng quá liều hoặc kéo dài liên tục: Việc uống nước quả la hán với liều cao mỗi ngày trong thời gian dài có thể gây rối loạn tiêu hóa, đặc biệt ở người có cơ địa nhạy cảm. Thông thường, sử dụng 1 quả/ngày hoặc cách ngày là phù hợp đối với người trưởng thành khỏe mạnh.
• Không dùng thay nước uống hằng ngày: Nước quả la hán chỉ nên được xem là thức uống hỗ trợ, không thay thế hoàn toàn nước lọc. Việc lạm dụng có thể ảnh hưởng đến cân bằng điện giải và hệ tiêu hóa.
• Thận trọng với người có cơ địa hàn: Do có tính mát, quả la hán có thể làm tăng cảm giác lạnh bụng, mệt mỏi nếu dùng thường xuyên ở người hay bị tiêu chảy hoặc lạnh tay chân.
• Lưu ý khi đang sử dụng thuốc điều trị: Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc các thuốc chuyển hóa nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên để tránh nguy cơ tương tác không mong muốn.
• Không dùng cho phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ khi chưa có tư vấn y tế: Hiện chưa có đủ dữ liệu lâm sàng về độ an toàn của việc sử dụng quả la hán thường xuyên ở các nhóm đối tượng này.
• Theo dõi phản ứng cơ thể khi sử dụng lần đầu: Trong trường hợp xuất hiện các triệu chứng như ngứa, nổi mẩn, đau bụng hoặc khó chịu sau khi uống, cần ngừng sử dụng và theo dõi.

Quả la hán là một dược liệu tự nhiên mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe nếu được sử dụng đúng cách và đúng đối tượng. Việc hiểu rõ quả la hán có tác dụng gì, ai nên dùng và những lưu ý khi sử dụng sẽ giúp bạn tận dụng tốt giá trị của loại quả này mà vẫn đảm bảo an toàn. Nếu có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, bạn nên tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng thường xuyên.