icon_app_03735b6399_696a3c8baf_193690009b

Tải ứng dụng Nhà Thuốc Long Châu để xem sổ tiêm chủng điện tử

Mở trong ứng dụng Nhà Thuốc Long Châu

Methemoglobin là gì? Nguyên nhân tăng và ảnh hưởng đến sức khỏe

Phạm Thị Trâm13/11/2026
bac_si_hoang_thao_my_dc45924ef8
Bác sĩ

Hoàng Thảo My

Đã kiểm duyệt nội dung

Có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực Tiêm chủng và Nhi khoa. Bác sĩ luôn liên tục cập nhật và trau dồi chuyên môn để mang đến những thông tin hữu ích cho cộng đồng.

Xem thêm

Da, môi hoặc niêm mạc chuyển sang màu xanh tím bất thường có thể là dấu hiệu của tình trạng thiếu oxy trong máu hoặc một số rối loạn huyết sắc tố, trong đó có tăng methemoglobin máu. Đây là tình trạng methemoglobin tích tụ trong máu, làm giảm khả năng vận chuyển và cung cấp oxy cho các mô trong cơ thể.

Tình trạng methemoglobinemia có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, từ di truyền đến việc tiếp xúc với một số hóa chất hoặc thuốc. Việc hiểu rõ về bản chất, nguyên nhân và các dấu hiệu nhận biết sẽ giúp chúng ta chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.

Methemoglobin là gì?

Methemoglobin là một dạng biến thể của hemoglobin, protein quan trọng trong tế bào hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy đi khắp cơ thể. Điểm khác biệt nằm ở cấu trúc hóa học: trong hemoglobin bình thường, nguyên tử sắt ở trạng thái hóa trị II (Fe²⁺), dễ dàng gắn và nhả oxy. Ngược lại, trong methemoglobin, sắt đã bị oxy hóa thành trạng thái hóa trị III (Fe³⁺).

Sự thay đổi này làm cho methemoglobin không còn khả năng liên kết với oxy một cách hiệu quả. Do đó, nó không thể thực hiện chức năng vận chuyển oxy đến các mô, gây ra tình trạng thiếu oxy tế bào. Bình thường, cơ thể luôn có một lượng nhỏ methemoglobin (dưới 1 - 2%) và được kiểm soát bởi các hệ thống enzyme nội tại.

Hemoglobin bình thường (trái) và methemoglobin (phải) có cấu trúc sắt khác nhau
Hemoglobin bình thường (trái) và methemoglobin (phải) có cấu trúc sắt khác nhau

Vai trò của hemoglobin và methemoglobin

Để hiểu rõ tác động của methemoglobin, cần phân biệt hemoglobin bình thường với dạng hemoglobin đã bị oxy hóa này. Hemoglobin được ví như những "chuyến xe" chuyên chở oxy, nhận oxy từ phổi và phân phát đến từng tế bào để duy trì sự sống. Khả năng "giao hàng" linh hoạt này là nhờ vào trạng thái sắt Fe²⁺.

Ngược lại, khi sắt trong nhóm heme bị oxy hóa thành trạng thái hóa trị III (Fe³⁺), vị trí đó không còn khả năng gắn oxy. Vì vậy, methemoglobin làm giảm số vị trí có thể vận chuyển oxy. Không chỉ vậy, các vị trí heme còn lại trong phân tử hemoglobin có xu hướng giữ oxy chặt hơn, khiến oxy khó được giải phóng vào mô. Khi methemoglobin tăng cao, hai cơ chế này phối hợp làm giảm khả năng cung cấp oxy cho các mô và có thể dẫn đến thiếu oxy mô.

Methemoglobin tăng do nguyên nhân nào?

Tình trạng nồng độ methemoglobin trong máu tăng cao (methemoglobinemia) có thể xảy ra do hai nhóm nguyên nhân chính: Bẩm sinh và mắc phải.

Nguyên nhân bẩm sinh (di truyền)

Đây là những trường hợp hiếm gặp, thường do các rối loạn di truyền ảnh hưởng đến cấu trúc hemoglobin hoặc các enzyme bảo vệ hồng cầu, bao gồm:

  • Thiếu hụt enzyme cytochrome b5 reductase: Đây là nguyên nhân di truyền phổ biến nhất. Những đột biến ở gen CYB5R3 có thể làm giảm hoạt tính hoặc gây thiếu hụt enzyme, khiến cơ thể không thể chuyển methemoglobin trở lại hemoglobin có chức năng một cách hiệu quả.
  • Bệnh Hemoglobin M: Một dạng đột biến gen globin làm thay đổi cấu trúc của hemoglobin, khiến nó dễ bị oxy hóa thành methemoglobin hơn.

Nguyên nhân mắc phải

Đây là nguyên nhân phổ biến hơn, xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với các chất oxy hóa mạnh từ môi trường bên ngoài, vượt quá khả năng xử lý của hệ thống enzyme. Các tác nhân thường gặp bao gồm:

  • Thuốc: Một số thuốc có thể gây tăng methemoglobin, điển hình là benzocaine và prilocaine (thuốc gây tê tại chỗ), dapsone và một số thuốc chống sốt rét như primaquine, chloroquine. Lidocaine cũng đã được ghi nhận có liên quan. Nguy cơ phụ thuộc vào loại thuốc, liều dùng, đường sử dụng và các yếu tố nguy cơ của người bệnh.
  • Hóa chất: Tiếp xúc với nitrat và nitrit là nguyên nhân thường gặp. Nitrat có trong nước giếng bị ô nhiễm, một số loại rau củ (củ dền, cà rốt) hoặc được dùng làm chất bảo quản thực phẩm. Vi khuẩn đường ruột có thể chuyển hóa nitrat thành nitrit, một chất oxy hóa mạnh. Các hóa chất công nghiệp như thuốc nhuộm anilin, thuốc trừ sâu cũng là tác nhân nguy hiểm.
  • Đối tượng nguy cơ cao: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 4 tháng tuổi, nhạy cảm hơn với phơi nhiễm nitrat/nitrit do hệ thống khử methemoglobin chưa phát triển hoàn thiện, hemoglobin bào thai dễ bị oxy hóa hơn và một số đặc điểm sinh lý theo lứa tuổi. Nguy cơ đặc biệt đáng quan tâm khi trẻ dùng sữa công thức pha bằng nước giếng nhiễm nitrat. Nôn ói, tiêu chảy hoặc các tình trạng bệnh lý kèm theo cũng có thể làm tăng nguy cơ trong một số trường hợp.
Nguồn nước và thực phẩm nhiễm nitrat là nguyên nhân phổ biến gây tăng methemoglobin
Nguồn nước và thực phẩm nhiễm nitrat là nguyên nhân phổ biến gây tăng methemoglobin

Methemoglobinemia có triệu chứng gì?

Biểu hiện lâm sàng của methemoglobinemia phụ thuộc vào nồng độ methemoglobin trong máu. Dấu hiệu đặc trưng nhất là da, môi và niêm mạc có màu xanh tím (tím tái), nhưng máu lấy ra lại có màu nâu sô cô la đặc trưng. Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng được phân loại như sau:

  • Nồng độ 10 - 20%: Chủ yếu là biểu hiện tím tái ở da và niêm mạc, có thể không có triệu chứng cơ năng nào khác.
  • Nồng độ 20 - 30%: Bệnh nhân bắt đầu cảm thấy đau đầu, chóng mặt, lo âu, hồi hộp và khó thở, đặc biệt khi gắng sức.
  • Nồng độ 30 - 50%: Các triệu chứng trở nên rõ rệt hơn với cảm giác mệt mỏi, lú lẫn, chóng mặt, tim đập nhanh và thở nhanh.
  • Nồng độ 50 - 70%: Tình trạng rất nặng, có thể dẫn đến hôn mê, co giật, rối loạn nhịp tim và nhiễm toan chuyển hóa.
  • Nồng độ trên 70%: Nguy cơ tử vong rất cao nếu không được cấp cứu kịp thời.
Cần đến cơ sở y tế ngay khi có dấu hiệu da xanh tím bất thường
Cần đến cơ sở y tế ngay khi có dấu hiệu da xanh tím bất thường

Chẩn đoán và điều trị tăng methemoglobin

Việc chẩn đoán và điều trị kịp thời là yếu tố quyết định để ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm. Quá trình này thường bao gồm các bước sau:

Chẩn đoán

Bác sĩ sẽ nghi ngờ methemoglobinemia khi người bệnh xuất hiện tím tái không giải thích được, đáp ứng kém với liệu pháp oxy, đặc biệt khi có tiền sử sử dụng thuốc hoặc tiếp xúc với hóa chất có khả năng oxy hóa hemoglobin. Chẩn đoán xác định thường dựa vào xét nghiệm máu bằng phương pháp đo đồng oxy hóa (co-oximetry) để xác định trực tiếp tỷ lệ methemoglobin.

Điều trị

Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng của bệnh:

  • Ngừng tiếp xúc tác nhân: Đối với thể mắc phải, việc đầu tiên và quan trọng nhất là phải ngừng ngay việc sử dụng thuốc hoặc tiếp xúc với hóa chất gây bệnh.
  • Xanh methylen (Methylene blue): Đây là thuốc điều trị chính trong nhiều trường hợp methemoglobinemia mắc phải có triệu chứng đáng kể. Xanh methylen hoạt động bằng cách kích hoạt một con đường enzyme phụ giúp nhanh chóng chuyển methemoglobin (Fe³⁺) trở lại thành hemoglobin (Fe²⁺) hữu ích. Tuy nhiên, thuốc này cần được sử dụng một cách thận trọng ở những người thiếu men G6PD.
  • Liệu pháp hỗ trợ: Cung cấp oxy liều cao là biện pháp hỗ trợ cần thiết. Vitamin C có đặc tính khử và đôi khi được cân nhắc trong một số trường hợp, nhưng tác dụng thường chậm hơn và bằng chứng điều trị còn hạn chế.
  • Các biện pháp can thiệp khác: Trong những trường hợp ngộ độc rất nặng, không đáp ứng với xanh methylen hoặc có chống chỉ định, các biện pháp như truyền máu, thay máu hoặc oxy hóa qua màng ngoài cơ thể (ECMO) có thể được xem xét.
Truyền máu có thể được cân nhắc trong một số trường hợp tăng methemoglobin nghiêm trọng
Truyền máu có thể được cân nhắc trong một số trường hợp tăng methemoglobin nghiêm trọng

Tóm lại, methemoglobinemia là một rối loạn máu có khả năng đe dọa tính mạng nhưng hoàn toàn có thể điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Việc nhận biết các triệu chứng và các yếu tố nguy cơ là vô cùng quan trọng để tìm kiếm sự chăm sóc y tế kịp thời, bảo vệ sức khỏe cho chính mình và người thân.

Miễn trừ trách nhiệm

Thông tin được cung cấp chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế ý kiến tham vấn y khoa. Trước khi đưa ra quyết định liên quan đến sức khỏe, bạn nên được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và điều trị theo hướng dẫn chuyên môn.
Liên hệ hotline 1800 6928 để được Bác sĩ Long Châu hỗ trợ nếu cần được tư vấn.

NỘI DUNG LIÊN QUAN