Chấm dứt bệnh lao có khả thi? Cập nhật xét nghiệm chẩn đoán mới nhất từ WHO giúp phát hiện sớm

Hưởng ứng Ngày Thế giới phòng chống lao với thông điệp “Yes! We can End TB!”, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra nhiều cập nhật quan trọng về các công cụ chẩn đoán mới. Những thay đổi này không chỉ giúp phát hiện bệnh nhanh hơn mà còn giúp tiếp cận người bệnh dễ dàng hơn, đặc biệt tại các quốc gia có gánh nặng lao cao như Việt Nam.

Bệnh lao không phải là căn bệnh “đã biến mất” như nhiều người lầm tưởng. 

Điều đáng chú ý là các triệu chứng của lao phổi thường không rõ ràng ở giai đoạn đầu. Những dấu hiệu như ho kéo dài trên 2 tuần, sốt nhẹ về chiều, sụt cân, mệt mỏi hoặc đổ mồ hôi ban đêm rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh hô hấp thông thường. Thậm chí, một số trường hợp gần như không có biểu hiện rõ ràng, đặc biệt ở trẻ em hoặc người suy giảm miễn dịch. 

Chính vì vậy, nhiều ca bệnh chỉ được phát hiện khi đã muộn, làm tăng nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Trong nhiều năm, việc chẩn đoán bệnh lao chủ yếu dựa vào các phương pháp truyền thống. Tuy nhiên, những hạn chế về thời gian và độ chính xác đã khiến WHO liên tục cập nhật các công cụ mới nhằm cải thiện hiệu quả phát hiện bệnh.

Phương pháp truyền thống

Trước đây, các kỹ thuật như soi đờm, nuôi cấy vi khuẩn hoặc chụp X-quang phổi được sử dụng phổ biến. Tuy nhiên, những phương pháp này thường mất nhiều thời gian, đặc biệt là nuôi cấy vi khuẩn có thể kéo dài vài tuần. Ngoài ra, một số trường hợp vẫn có thể bị bỏ sót, nhất là ở giai đoạn sớm hoặc ở bệnh nhân có lượng vi khuẩn thấp.

Cập nhật quan trọng từ WHO 2025-2026

Những tiến bộ trong công nghệ y học đã giúp thay đổi cách tiếp cận chẩn đoán bệnh lao theo hướng nhanh hơn, chính xác hơn và gần với cộng đồng hơn.

Xét nghiệm phân tử nhanh (PCR, NAAT)

Đây là bước tiến quan trọng trong chẩn đoán lao hiện đại. Xét nghiệm này có thể phát hiện vi khuẩn lao chỉ trong vài giờ, đồng thời xác định tình trạng kháng thuốc. WHO hiện khuyến nghị đây là phương pháp ưu tiên trong phát hiện bệnh lao.

Xét nghiệm tại tuyến cơ sở (Point-of-care)

Thay vì phải đến các phòng xét nghiệm lớn, người bệnh giờ đây có thể được xét nghiệm ngay tại tuyến y tế cơ sở. Điều này đặc biệt có ý nghĩa tại các khu vực nông thôn hoặc vùng khó tiếp cận dịch vụ y tế, giúp rút ngắn thời gian chẩn đoán và điều trị.

Lấy mẫu từ lưỡi (Tongue swab) - Đột phá mới

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất năm 2026 là phương pháp lấy mẫu từ bề mặt lưỡi thay vì đờm. Phương pháp này đơn giản, ít xâm lấn và phù hợp với những người khó khạc đờm như trẻ em hoặc người cao tuổi. Đây được xem là bước tiến quan trọng giúp mở rộng khả năng tiếp cận xét nghiệm trong cộng đồng.

Gộp mẫu xét nghiệm (Pooling)

Kỹ thuật này cho phép xét nghiệm nhiều mẫu bệnh phẩm cùng lúc trong một lần test, giúp giảm chi phí và tăng khả năng triển khai sàng lọc diện rộng, đặc biệt trong các chương trình y tế cộng đồng.

Giải trình tự gen (Next-generation sequencing - NGS)

Công nghệ giải trình tự gen giúp phát hiện nhanh các chủng lao kháng thuốc, rút ngắn đáng kể thời gian chẩn đoán so với phương pháp truyền thống. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh lao kháng thuốc đang gia tăng trên toàn cầu.

Có thể thấy, xu hướng chẩn đoán bệnh lao đang chuyển từ mô hình tập trung tại các cơ sở lớn sang tiếp cận gần hơn với người dân, giúp phát hiện bệnh sớm và giảm nguy cơ lây lan.

Bên cạnh chẩn đoán, phòng ngừa và phát hiện sớm vẫn đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh lao. Các biện pháp này giúp giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như hạn chế lây lan trong cộng đồng.

Vắc xin phòng lao (BCG)

Vắc xin BCG hiện đang được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam, đặc biệt cho trẻ sơ sinh. Theo WHO, vắc xin này có hiệu quả trong việc phòng ngừa các thể lao nặng như lao màng não hoặc lao kê ở trẻ nhỏ.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng vắc xin BCG không bảo vệ hoàn toàn khỏi lao phổi ở người lớn. Chính vì vậy, WHO đang tiếp tục nghiên cứu và phát triển các loại vắc xin thế hệ mới nhằm nâng cao hiệu quả phòng bệnh.

Phát hiện sớm - Yếu tố quyết định kiểm soát bệnh

Việc phát hiện sớm bệnh lao không chỉ giúp tăng khả năng điều trị thành công mà còn giảm nguy cơ lây nhiễm cho người xung quanh. Người dân nên chủ động đi khám nếu thuộc nhóm nguy cơ cao, hoặc có các dấu hiệu nghi ngờ như:

• Ho kéo dài trên 2 tuần;
• Tiếp xúc gần với người mắc lao;
• Người có hệ miễn dịch suy giảm.

Trong những trường hợp này, các phương pháp như chụp X-quang phổi, xét nghiệm máu (IGRA) hoặc xét nghiệm phân tử sẽ được chỉ định để xác định bệnh.

Tầm soát định kỳ - Chìa khóa không nên bỏ qua

Ngoài việc phát hiện khi có triệu chứng, tầm soát định kỳ cũng là một giải pháp quan trọng giúp phát hiện sớm bệnh lao, đặc biệt ở các nhóm nguy cơ cao như người sống cùng bệnh nhân lao hoặc nhân viên y tế.

Bệnh lao vẫn là một thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng tại Việt Nam và trên thế giới. Tuy nhiên, với những tiến bộ trong chẩn đoán như xét nghiệm phân tử nhanh, lấy mẫu từ lưỡi hay công nghệ giải trình tự gen, việc phát hiện bệnh đang trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn bao giờ hết.