Khi nào cần test trầm cảm sau sinh? Top 5 trường hợp cần phải thực hiện test trầm cảm

Sau sinh, cơ thể và tâm lý người mẹ phải trải qua nhiều thay đổi lớn về nội tiết, giấc ngủ và vai trò chăm sóc con. Không phải ai cũng dễ dàng thích nghi với giai đoạn này. Tuy nhiên, nhiều mẹ vẫn chủ quan hoặc nhầm lẫn trầm cảm sau sinh với mệt mỏi thông thường. Vì vậy, hiểu rõ khi nào cần test trầm cảm sau sinh, test có ý nghĩa gì và nên thực hiện ra sao là điều rất quan trọng đối với mỗi gia đình.

Test trầm cảm sau sinh là gì?

Test trầm cảm sau sinh là bài đánh giá tâm lý gồm các câu hỏi ngắn, giúp sàng lọc nguy cơ trầm cảm ở phụ nữ sau sinh. Phổ biến nhất hiện nay là thang đo EPDS (Edinburgh Postnatal Depression Scale) được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và nhiều hiệp hội y khoa công nhận.

Test trầm cảm sau sinh không dùng để chẩn đoán chính thức mà chỉ giúp nhận diện sớm nguy cơ. Kết quả test cần được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý đánh giá thêm nếu điểm số cao. Thang đo này tập trung vào cảm xúc trong 7 ngày gần nhất, giúp phân biệt giữa tình trạng "baby blues" (buồn bã tạm thời sau sinh) và trầm cảm thực sự.

Theo các nghiên cứu, tỷ lệ trầm cảm sau sinh ở Việt Nam ước tính dao động từ khoảng 13 - 20%, thậm chí có thể cao hơn ở một số nhóm đối tượng, cao hơn mức trung bình toàn cầu. Do đó, test trầm cảm sau sinh là bước quan trọng để phát hiện sớm, đặc biệt khi các triệu chứng kéo dài.

Khi nào cần test trầm cảm sau sinh?

Sức khỏe tinh thần của mẹ là nền tảng hạnh phúc của bé. Thay vì chờ đợi các triệu chứng trở nên rõ rệt, việc chủ động thực hiện tầm soát (test) là cần thiết. Vậy khi nào cần test trầm cảm sau sinh?

Dưới đây là các thời điểm "vàng" cần test trầm cảm sau sinh giúp mẹ bảo vệ chính mình và con yêu một cách tốt nhất:

Sau sinh từ 2 - 6 tuần

Giai đoạn từ 2 đến 6 tuần sau sinh là thời điểm quan trọng nhất mà các chuyên gia tâm lý khuyến cáo mẹ nên thực hiện bài test tầm soát. Việc chủ động kiểm tra lúc này là vô cùng cần thiết vì:

• Sau khi sinh, nội tiết tố của chị em phái nữ sẽ thay đổi. Hàm lượng Estrogen và Progesterone trong cơ thể sụt giảm đột ngột, gây ra những biến động mạnh mẽ về tâm trạng mà mẹ khó có thể tự kiểm soát.
• Mẹ bắt đầu đối mặt với áp lực chăm con thực tế. Đây là lúc mẹ bắt đầu đối mặt trực diện với việc chăm sóc bé 24/7, thiếu ngủ kéo dài và những lo âu về việc nuôi con, khiến thể chất lẫn tinh thần dễ rơi vào trạng thái kiệt sức.
• Mẹ dễ xuất hiện các biểu hiện buồn bã, lo âu kéo dài. Nếu các biểu hiện lo âu, mất ngủ hay chán nản kéo dài trên 2 tuần, đó không còn là nỗi buồn sau sinh thông thường. Lúc này, bài test chính là bước sàng lọc y khoa cần thiết để mẹ nhận diện đúng tình trạng của mình và có phương án hỗ trợ kịp thời.

Khi mẹ có dấu hiệu buồn chán, lo lắng kéo dài

Đừng ngần ngại thực hiện bài test tầm soát nếu mẹ nhận thấy bản thân đang rơi vào những trạng thái dưới đây:

• Tâm trạng nhạy cảm quá mức: Mẹ thường xuyên rơi nước mắt hoặc cảm thấy buồn bã vô cớ mà không thể tự giải tỏa.
• Cảm giác trống rỗng và vô vọng: Mẹ luôn thấy mệt mỏi về tinh thần, cảm giác bản thân đang đơn độc trong hành trình làm mẹ hoặc mất đi niềm vui với những sở thích trước đây.
• Dễ bị kích động: Mẹ thường xuyên cảm thấy cáu gắt, mất kiên nhẫn với tiếng khóc của con hoặc với những hành động nhỏ của người thân xung quanh.

Nếu những biểu hiện này không giảm đi mà có xu hướng gia tăng sau 2 tuần đầu sau sinh, đây chính là những tín hiệu cầu cứu từ bên trong, báo hiệu mẹ cần thực hiện test trầm cảm để nhận được sự chăm sóc đúng lúc.

Khi mẹ mất hứng thú với những việc từng yêu thích

Mất đi hứng thú với những điều mình từng yêu thích là một trong những dấu hiệu rõ rệt nhất cho thấy tâm hồn mẹ đang cần được nghỉ ngơi và hỗ trợ. Hãy thực hiện tầm soát ngay nếu mẹ thấy mình:

• Mất kết nối cảm xúc với con: Mẹ vẫn chăm sóc bé đầy đủ nhưng cảm thấy khó tìm thấy sợi dây liên kết, không còn thấy hạnh phúc khi bế bồng hay nhìn con cười.
• Thu mình và ngại giao tiếp: Mẹ có xu hướng muốn cô lập bản thân, sợ nghe điện thoại hoặc ngại tiếp xúc với cả những người thân thiết nhất.
• Mất đi sự hào hứng vốn có: Những thói quen hay sở thích cũ không còn đem lại sự thư giãn; mẹ cảm thấy mỗi ngày trôi qua đều tẻ nhạt và vô nghĩa.

Mệt mỏi thông thường sẽ thuyên giảm sau một giấc ngủ ngon nhưng nếu sự trống rỗng này vẫn bám lấy mẹ dù đã được nghỉ ngơi, bài test trầm cảm sau sinh sẽ giúp mẹ xác định liệu đây chỉ là sự kiệt sức tạm thời hay là một dấu hiệu của trầm cảm thực sự.

Khi rối loạn giấc ngủ và ăn uống nghiêm trọng

Những rối loạn về sinh hoạt hằng ngày thường là hồi chuông cảnh báo rõ ràng nhất về tình trạng sức khỏe tinh thần. Mẹ nên thực hiện tầm soát ngay khi đối mặt với các tình trạng:

• Mất ngủ ngay cả khi cơ thể kiệt sức: Mẹ cảm thấy cực kỳ mệt mỏi nhưng trí não không thể nghỉ ngơi, trằn trọc ngay cả khi bé đã ngủ say hoặc có người chăm sóc thay.
• Sự thay đổi cực đoan của vị giác: Mẹ hoàn toàn mất đi cảm giác ngon miệng dẫn đến chán ăn hoặc ngược lại, mẹ ăn một cách không kiểm soát để xoa dịu cảm giác lo âu.
• Biến động cân nặng bất thường: Trọng lượng cơ thể thay đổi nhanh chóng (tăng hoặc giảm quá mức) không phải do chế độ ăn uống hay tập luyện chủ động.

Tại sao đây là lúc cần test? Những rối loạn này trực tiếp bào mòn sức đề kháng và năng lượng của mẹ. Bài test trầm cảm sau sinh sẽ giúp bác sĩ và mẹ xác định xem đây là hậu quả của việc thiếu ngủ sau sinh thông thường hay là một triệu chứng lâm sàng cần được can thiệp y tế sớm.

Khi xuất hiện suy nghĩ tiêu cực hoặc làm hại bản thân

Đây là dấu hiệu nguy cấp nhất báo động rằng sức khỏe tinh thần của mẹ đang ở vùng báo động đỏ. Đừng cố gắng chịu đựng một mình, mẹ cần thực hiện bài test và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế ngay lập tức nếu:

• Cảm giác tự ti lấn át: Mẹ thường xuyên dằn vặt, cho rằng mình vô dụng, là một người mẹ thất bại hoặc là gánh nặng cho gia đình.
• Xuất hiện ý nghĩ gây tổn thương: Mẹ vô tình có những suy nghĩ về việc làm hại bản thân hoặc làm hại con, ngay cả khi mẹ chưa từng có ý định thực hiện chúng.
• Mong muốn "biến mất": Thường xuyên tự nhủ rằng mọi chuyện sẽ tốt đẹp hơn nếu mình không còn hiện diện hoặc cảm thấy bế tắc không lối thoát.

Trong tình huống này, bài test trầm cảm sau sinh không chỉ là một công cụ kiểm tra mà là chiếc chìa khóa đầu tiên giúp mẹ mở cánh cửa bước ra khỏi bóng tối. Việc nhận diện đúng mức độ nghiêm trọng thông qua sàng lọc sẽ giúp các bác sĩ can thiệp kịp thời, bảo vệ an toàn tuyệt đối cho cả mẹ và bé.

Test trầm cảm sau sinh có chính xác không? 

Test trầm cảm sau sinh, đặc biệt là EPDS, có độ tin cậy cao trong sàng lọc nguy cơ. Tuy nhiên:

• Test không thay thế chẩn đoán y khoa.
• Kết quả phụ thuộc vào sự trung thực khi trả lời.
• Nên thực hiện online từ nguồn uy tín hoặc tại cơ sở y tế.

Phụ nữ sau sinh hoàn toàn có thể tự test trầm cảm sau sinh tại nhà để chủ động theo dõi sức khỏe tinh thần. Nếu điểm số cao (thường ≥10 - 13 tùy ngưỡng), mẹ cần trao đổi ngay với bác sĩ hoặc chuyên gia.

Hướng dẫn làm test trầm cảm sau sinh EPDS

Thang đo EPDS gồm 10 câu hỏi, thời gian thực hiện khoảng 5 phút. Mẹ hãy đánh giá cảm xúc trong 7 ngày gần nhất, chọn mức độ phù hợp nhất (từ 0 đến 3 điểm tùy câu). Điểm số càng cao, nguy cơ trầm cảm càng lớn và cần tư vấn chuyên môn.

Ví dụ các câu hỏi phổ biến (dựa trên thang đo chuẩn):

• Bạn có thể cười và nhìn thấy mặt vui vẻ của mọi việc không?
• Bạn có mong chờ những điều sắp tới không?
• Bạn có tự trách mình vô cớ không? Và các câu khác liên quan đến lo âu, mất ngủ, buồn bã...

Nếu tổng điểm cao, đặc biệt nếu có suy nghĩ tiêu cực ở câu hỏi cuối, hãy liên hệ chuyên gia ngay.

Test trầm cảm sau sinh là công cụ đơn giản nhưng rất quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe tinh thần của phụ nữ sau sinh. Việc test trầm cảm sau sinh đúng thời điểm giúp mẹ được hỗ trợ sớm, tránh những hệ quả đáng tiếc cho cả mẹ và bé. Gia đình và người thân cũng nên chủ động khuyến khích, đồng hành cùng mẹ trong giai đoạn nhạy cảm này. Hãy nhớ rằng, việc chủ động test trầm cảm sau sinh không phải là dấu hiệu yếu đuối mà là cách chăm sóc bản thân và con yêu một cách thông minh nhất.